न्यायः (nyAyaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishन्यायः [nyāyḥ], [नियन्ति अनेन
नि-इ घञ्]
Method, manner, way, rule, system, plan
अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात् प्रयत्नतः 8.31
अनुक्ते हि न्याये न प्रतीमो$र्थान्तरम् ŚB. on MS.* 6. 2.5
तस्मान्नावस्थितो न्यायः प्रत्युद्ध्रियेत ŚB. on MS.* 6.2.1. ननु लिङ्गमसाधकं, न्याय उच्यतां यस्यैतद् द्योतकमिति ŚB. on MS.* 6. 2.3.
Fitness, propriety, decorum
न्यायाधारा हि साधवः 11.3.
Law, justice, virtue, equity, righteousness, honesty
यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चो$पि सहायताम् 1.4.
A law-suit, legal proceeding.
Judicial sentence, judgment.
Policy, good government.
Likeness, analogy.
A popular maxim, an apposite illustration, illustration, as दण्डापूपन्याय, काकतालीयन्याय, घुणाक्षरन्याय
see Appendix.
A Vedic accent
न्यायैस्त्रिभिरुदीर्णम् 2.12. (Malli. takes न्याय to mean स्वर
but it is quite open, in our opinion, to take न्याय in the sense of 'a system' or 'way'
'which are manifested in three systems, i. e. ऋक्, यजुस् and सामन्')
न्यायगर्भद्विजाः 3. 55.
(In ) A universal rule.
A system of Hindu philosophy founded by the sage Gautama.
The science of logic, logical philosophy.
A complete argument or syllogism (consisting of five members
i. e. प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय and निगमन).
An epithet of Viṣṇu. (न्यायेन in the way of, after the manner or analogy of
बधिरान्मन्दकर्णः श्रेयानिति न्यायेन ). -आगत rightly got, acquired (money).-आचार virtuous. -आधारः an example of virtue or propriety, -आभासः semblance of reason, sophism. -उपेत rightly admitted. -निर्वपण bestowing justly.-णः of Śiva
* 13.17.126 (com. न्याययुक्तं निर्वपणं दानं यस्य). -पथः the Mīmāṁsā philosophy
(pl. ) the different philosophical systems
Bhāg. -वर्तिन् well behaved, acting justly. -वादिन् one who speaks what is right or just. -विद्या, -शिक्षा
see न्यायशास्त्र.-वृत्तम् good conduct, virtue.
शास्त्रम् the philosophical system of the Nyāya school.
the science of logic.-संबद्ध rational, logical. -सारिणी proper or suitable behaviour. -सूत्रम् the aphorisms of Nyāya philosophy by Gautama. [Note: A few of the common Nyāyas or popular maxims that were given under this word by Prin. Apte are taken in the Appendix along with many others.]
Apte 1890
Englishन्यायः [नियंति अनेन
नि-इ घञ्] 1 Method, manner, way, rule, system, plan
अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात्प्रयत्नतः Ms. 8. 310.
2 Fitness propriety, decorum
Ki. 11. 30.
3 Law, justice, virtue, equity, righteousness, honesty
यांति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यंचोपि सहायतां A. R. 1. 4.
4 A law-suit, legal proceeding
5 Judicial sentence, judgment.
6 Policy, good government.
7 Likeness, analogy.
8 A popular maxim, an apposite illustration, illustration, as दंडापूपन्याय, काकतालीयन्याय, घुणाक्षरन्याय &c.
see below.
9 A Vedic accent
न्यायैस्त्रिभिरुदीरणं Ku. 2. 12. (Malli. takes न्याय to mean स्वर
but it is quite open, in our opinion, to take न्याय in the sense of ‘a system’ or ‘way’
‘which are manifested in three systems, i. e. ऋक्, यजुस् and सामन्’)
Bh. 3. 55.
10 (In gram.) A universal rule.
11 A system of Hindu philosophy founded by the sage Gautama.
12 The science of logic, logical philosophy.
13 A complete argument or syllogism (consisting of five members
i. e. प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय and निगमन).
14 An epithet of Viṣṇu. (न्यायेन ind. in the way of, after the manner or analogy of
बधिरान्मंदकर्णः श्रेया निति न्यायेन &c.).
Comp.
पथः the Mīmāṃsā philosophy.
वर्तिन् a. well-behaved, acting justly.
वादिन् a. one who speaks what is right or just.
वृत्तं good conduct, virtue.
शास्त्रं {1} the philosophical system of the Nyāya school. {2} the science of logic.
सारिणी proper or suitable behaviour.
सत्रं the aphorisms of Nyāya philosophy by Gautama. Note. A few of the common Nyāyas or popular maxims are here collected for ready reference and arranged in alphabetical order. 1. अंधचटकन्यायः The maxim of the blind man catching a sparrow, analogous in sense to घुणाक्षरन्याय q. v. 2. अंधपरंपरान्यायः The maxim of the blind following the blind. It is used in those cases where people blindly or thoughtlessly follow others, not caring to see whether their doing so would not be a leap in the dark. 3. अरुंधतीदर्शनन्यायः The maxim of the view of the star Arundhatī. The following explanation of Śankarāchārya will make its use clear:
अरुंधतीं दिदर्शयिषुस्तत्समीपस्थां स्थूलां ताराममुख्यां प्रयममरुंधतीति ग्राहयित्वा तां प्रत्याख्याय पश्चादरुंधतीमेव ग्राहयति. 4. अशोकवनिकान्यायः The maxim of the grove of Aśoka trees. Rāvaṇa kept Sītā in the grove of Aśoka trees, but it is not easy to account for his preference of that particular grove to any other one
so when a man finds several ways of doing a thing, any one of them may be considered as good as another, and the preference of any particular one cannot be accounted for. 5. अश्मलोष्ट्रन्यायः The maxim of the stone and clod of earth. A clod of earth may be considered to be hard as compared with cotton, but is soft as compared with a stone. So a person may be considered to be very important as compared with his inferiors, but sinks into insignificance when compared with his betters. The maxim is also used to denote the relative importance of two things, though absolutely both may be bad
e. g. गोपालपरशुरामौ उभावपि अतीव दुर्मेधसौ । किंतु अश्मलोष्ट्रन्यायेन गोपालः परशुरामाद्वरीयान्. cf. Mar. ‘दगडापेक्षां वीट मऊ’. The maxim पाषाणेष्टकन्याय is similarly used. 6. कदंबकोरक(गोलक)न्यायः The maxim of the Kadamba buds
used to denote simultaneous rise or action, like the bursting forth of the buds of the Kadamba tree at one and the same time. 7. काकतालीयन्यायः The maxim of the crow and the palm-fruit. It takes its origin from the unexpected and sudden fall of a palm-fruit upon the head of a crow (so as to kill it) at the very moment of its sitting on a branch of that tree
and is used to denote a very unexpected and accidental occurrence, whether welcome or unwelcome
cf. Candrāloka:
यत्तया मेलनं तत्र लाभो मे यश्च सुभ्रुवः । तदेतत्काकतालीयमवितर्कितसंभवं ॥ also Kuvalayānanda:
पतत् तालफलं यथा काकेमोपभुक्तमेवं रहोदर्शनक्षुभितहृदया तन्वी मया भुक्ता । see काकतालीय also. 8. काकदंतगवेषणन्यायः The maxim of searching after a crow's teeth, used to denote any useless, unprofitable, or impossible task. 9. काकाक्षिगोलकन्यायः The maxim of the crow's eyeball. It takes its origin from the supposition that the crow has but one eye (cf. words like एकदृष्टि, एकाक्ष &c.), and that it can move it, as occasion requires, from the socket on one side into that of the other
and the maxim is applied to a word or phrase which, though used only once in a sentence, may, if occasion requires, serve two purposes
e. g. द्वीपोऽस्त्रियामंतरीपः इत्यत्र अस्त्रियामित्यस्य काकाक्षिगोलकन्यायेम अंतरीपशब्देनाप्यन्वयः. 10. कूपयंत्रघाटिकान्यायः The maxim of the buckets attached to the water-wheel. It takes its origin from the fact that while some of the buckets filled with water go up, some are emptied of their contents, while others go down quite empty
and is used to denote the various vicissitudes of worldly existence
cf.
कांश्चित्तुच्छयति प्रपूरयति वा कांश्चिन्नयत्युन्नतिं कांश्चित्पातविधौ करोति च पुनः कांश्चिन्नयत्याकुलान् । अन्योन्यप्रतिपक्षसंहतिमिमां लोकस्थितिं बोधयन्नेष क्रीडति कूपयंत्रघटिकान्यायप्रसक्तो विधिः ॥ Mk. 10. 59. 11. घट्टकुटीप्रभातन्यायः The maxim of day-break near a toll-station. It takes its origin from the attempt of one (say, a cartman) who with the intention of avoiding a toll takes at night an unfrequented road, but unfortunately finds himself at day-break near that very tollstation, and is obliged to pay the toll which he studiously tried to avoid. Thus the maxim is used to denote the occurrence of that which one studiously tries to avoid
cf. Śrīharṣa:
तदिदं घट्टकुटीप्रभातन्यायमनुवदति. 12. घुणाक्षरन्यायः The maxim of letters bored by an insect in wood. It takes its origin from the unexpected and chance resemblance of an incision in wood or in the leaf of a book made by an insect to the form of some letter, and is used to denote any fortuitous or chance occurrence. 13. दंडापूपन्यायः The maxim of the stick and cakes. When a stick and cakes are tied together, and one says that ‘the stick has been pulled down or eaten by a rat’, we are naturally led to expect that the cakes also have been pulled down or eaten by the rat, as a matter of course, the two being so closely connected together
so, when one thing is closely connected with another in a particular way, and we say something of the one, it naturally follows that what we assert of the one can, as a matter of course, be asserted of the other
cf.
मूषिकेण दंडो भक्षितः इत्यनेन तत्सहचरितमपूपभक्षणमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थांतरमापततीत्येष न्यायो दंडापूपिका ॥ S. D. 10. 14 देहलीदीपन्यायः The maxim of the lamp placed over the threshold. It takes its origin from a lamp hanging over the threshold of a house which, by its peculiar position, serves to light the rooms on both sides, and is used to denote something which serves a two-fold purpose at the same time. 15. नृपनापितपुत्रन्यायः The maxim of the king and barber's son. It is used to denote a man's innate fondness for his own possession-howsoever ugly or despicable in the eyes of others. It takes its origin from a story which states that a king on one occasion asked his barber to bring to him the finest boy that he could see in his kingdom. The barber roamed for a long time over every part of the realm, but could discover no boy such as the king wanted. At last wearied and disappointed, he returned home
and being charmed with the beauty of his own boy-who, to do him justice, was a personification of ugliness and deformity-went to the king and presented the boy to him. The king was at first very angry with the barber for having trifled with him, but on consideration excused him, as he ascribed the barber's preference of his own ugly boy to the dominant desire of human beings to consider their own possessions as supremely good
cf. -सर्वः कांतमात्मीयं पश्यति Ś. 2. 16. पंकप्रक्षालनन्यायः The maxim of washing off the mud. Just as it is more advisable for one to avoid getting into mud than to get into it and then wash it off, so it is more advisable for one to avoid getting into danger than to expose oneself to it and then try to get out of it somehow or other
cf.
प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरं
and also “Prevention is better than cure”. 17. पिष्टपेषणन्यायः The maxim of grinding flour or meal, used to denote a superfluous or unprofitable exertion like the attempt of a man to grind pounded flour
cf. कृतस्य करणं वृथा. 18. बीजांकुरन्यायः The maxim of seed and sprout. It takes its origin from the relation of mutual causation which subsists between seed and sprout, (seed being the cause of sprout, which in its turn is the cause of seed)
and is used in those cases where two things stand to each other in the relation of both cause and effect. 19. लोहचुंबकन्यायः The maxim of iron and magnet
it is used to denote a very close affinity between two things, by virtue of which they are instinctively attracted towards each other, though at a distance. 20. वह्निधूमन्यायः The maxim of the invariable concomitance of fire and smoke
(wherever there is smoke there is fire.). It is used to denote such invariable concomitance between two persons or things
(e. g. where there is A, there is B
where there is not B, there is not A.). 21. विषकृमिन्यायः The maxim of the worms bred in poison. It is used to denote a state of things which, though fatal to others, is not so to those who being bred in it, are inured or naturalized to it, like poison which, though fatal to others, is not so to the worms bred in it. 22. विषवृक्षन्यायः The maxim of the poison-tree
used to denote that a thing, though hurtful and mischievous, does not deserve to be destroyed by the very person who has reared it, just as even a poisontree ought not to be cut down by the planter himself. 23. वीचितरंगन्यायः The maxim of a wave urging forward a wave. In the ocean one wave propels another till the first and all others in succession reach the shore. So this maxim is used to denote successive operation, as in the case of the production of sound. 24. वृद्धकुमारीवाक्य(वर)न्यायः The maxim of the old virgin's boon
that is, asking such a boon as will cover all that one wishes to have. The Mahābhāṣya says that an old virgin, when asked by Indra to choose a boon, said
पुत्रा मे बहुक्षीरघृतमोदनं कांचनपात्र्यां भुंजीरन्. This one boon, if granted, would give her a husband, progeny, abundance of corn, cattle &c., and gold. 25. शाखाचंद्रन्यायः The maxim of the bough and the moon. As the moon, though considerably distant from the bough of a tree, is spoken of as ‘the moon on the bough, ’ because she appears to be near it, so this maxim is used when the position of an object, though at a very great distance, is fixed by that of another object to which it appears to be contiguous. 26. सिंहावलोकनन्यायः The maxim of the lion's backward glance. It is used when one casts a retrospective glance at what he has left behind, while at the same time he is proceeding, just as the lion, while going onward in search of prey, now and then bends his neck backwards to see if anything be within his reach
see under सिंह also. 27. सूचीकटाहन्यायः The maxim of the needle and the kettle. It is used to denote that when two things-the one easy and the other difficult-are required to be done, the easier should be first attended to, as when one has to prepare a needle and a kettle, he should first take in hand a needle as it is an easier work compared with the preparation of a kettle. 28. स्थालीपुलाकन्यायः The maxim of the cooking-pot and boiled rice. In a cooking-pot all the grains being equally moistened by the heated water, when one grain is found to be well cooked, the same may be inferred with regard to the other grains. So the maxim is used when the condition of the whole class is inferred from that of a part
cf. Mar. ‘शितावरून भाताची परीक्षा’. 29. स्थूणानिखननन्यायः The maxim of digging or fixing in the post. As a stake or post to be firmly fixed in the ground is again and again moved and thrust inward, so this maxim is used when one (say, a disputant) adds several corroborative illustrations, arguments &c. to strengthen and confirm still more his strong position. 30. स्वामिभृत्यन्यायः The maxim of master and servant. It is used to mark the relation of the feeder and the fed, or the supporter and the supported, subsisting between any two objects.
Apte Hindi
Hindiन्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"प्रणाली, तरीका, रीति, नियम, पद्धति योजना"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"उपयुक्तता, औचित्य, सुरीति"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"कानून, न्याय या इंसाफ, नैतिक विशालता, न्याय्यता, सचाई, ईमानदारी"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"कानूनी मुकदमा, कानूनी कार्रवाई"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"कानून के अनुसार दण्ड, निर्णय"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"रजनीति, अच्छा शासन"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"समानता, सादृश्य"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"लोकरूढ़ नीतिवाक्य, उपयुक्त दृष्टांत"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
वैदिक स्वर
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
विश्वव्यापी नियम
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
गौतम ऋषि प्रणीत न्यायशास्त्र
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
"तर्कशास्त्र, न्याय दर्शन"
न्यायः
- नियन्ति अनेन - नि+इ+घञ्
अनुमान की पूरी प्रक्रिया
न्यायः
- नि+इ+घञ्
"प्रणाली, रीति, नियम, व्यवस्था"
न्यायः
- नि+इ+घञ्
औचित्य
न्यायः
- नि+इ+घञ्
विधि
न्यायः
- नि+इ+घञ्
धर्म
न्यायः
- नि+इ+घञ्
न्यायालय द्वारा उद्धोपित निर्णय
न्यायः
- नि+इ+घञ्
नीति
न्यायः
- नि+इ+घञ्
अच्छा प्रशासन
न्यायः
- नि+इ+घञ्
सादृश्य
न्यायः
- नि+इ+घञ्
विश्वव्यापी नियम्|104185 H1 - NP नि+इ+घञ्
विश्वव्यापी निय
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wordnet
Sanskrit न्यायः, सुधर्मः
यत् नियमम् अनुसृत्य वर्तते।
"भगवता इदृशेन सरलेन मनुष्येण सह न्यायेन नाचरितम्।"
न्यायशास्त्रम्, न्यायः, न्यायदर्शनम्
गौतमऋषीप्रणीतं शास्त्रम्।
"पण्डितरमाशङ्करमहोदयः न्यायशास्त्रस्य आचार्यः।"
Tamil
Tamilந்யாய: : ஒழுங்கு, முறை, திட்டம், சட்டம், அரசாங்கம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritन्यायः, विष्णुः । यथा, “अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान्न्यायो नेता समीरणः ।”इति तस्य सहस्रनाममध्ये गणितः ॥
* ॥
(नियमेन ईयते इति । नि + इण् + “परि-न्योर्नीणोर्द्यूताभ्रेषयोः ।” ३ । ३ । ३७ । इतिघञ् ।) उचितः । तत्पर्य्यायः । अभ्रेषः २क्वल्पः ३ देशरूपम् ४ समञ्जसम् ५ । इत्यमरः ।२ । ८ । २४ ॥
* ॥
(नीयन्ते प्राप्यन्ते विवक्षितार्थायेनेति । नी + “अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च ।”३ । ३ । १२२ । इति घञ्प्रत्ययेन निपातनात्साधुः । नीतिः । जयोपायः । भोगः । युक्तिः ।इति चिन्तामणिः ॥
) प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोप-नयनिगमनात्मकपञ्चावयववाक्यम् । तल्लक्षणंयथा । अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयो-जकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वम् । इति चिन्ता-मणिः ॥
उचितानुपूर्व्विकप्रतिज्ञादिपञ्चकसमु-दायत्वम् । इति शिरोमणिः ॥
तल्लक्ष्यं यथा ।पर्व्वतो वह्निमान् धूमात् यो यो धूमवान् स्रवह्रिमान् यथा महानसं वह्रिव्याप्यधूमवांश्चायंतस्माद्बह्रिमान् । इति जगदीशः ॥
* ॥
(पञ्चाङ्गमधिकरणम् । यथा, महाभारते ।२ । ५ । ३ ।“न्यायविद्धर्म्मतत्त्वज्ञः षडङ्गविदनुत्तमः ।”“न्यायः पञ्चाङ्गमधिकरणम् । यथा, --‘विषयो विषयश्चैव पूर्व्वपक्षस्तथोत्तरः ।पक्षद्वयफलञ्चैव शास्त्रेऽधिकरणं विदुः ॥
’अत्र, यूपस्य स्वरुं करोति इति वाक्यं विषयः ।तत्र षष्ठी यूपसम्बन्धिकर्त्तव्यता लक्षणार्था उतयूपावयवलक्षणार्था इति सन्देहो विषयः ।एतावेव पूर्व्वोत्तरपक्षौ ज्ञेयौ । कल्पना लाघ-वानुग्रहादुत्तरः पक्षः सिद्धान्तः । फलं अनु-ष्ठानभेदः । पूर्व्वपक्षे तक्षणाष्टास्री करणादिनाकाष्ठान्तरं यूपसदृशं निर्म्मातव्यम् । सिद्धान्तेएकदेशस्य पृथक् करणमात्रमिति । इदमेवपञ्चकं मोक्षधर्म्मेषूक्तम् ।‘सूक्ष्मं सांख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।पञ्चैतान्यनुजानीहि वाक्यमित्युच्यते बुधैः ॥
”सूक्ष्मं गहनार्थत्वाद्बिषयः । सांख्यः एवमेवं वेतिविचारः । क्रमः अतिक्रमः सिद्धान्तस्य पूर्व्वःपक्ष इत्यर्थः । निर्णयः सिद्धान्तः । प्रयोजनंफलम् । इति वाक्यं वाक्यार्थनिर्णयोपायः एवंपूर्व्वोत्तरमीमांसाधिकरणानि न्यायस्तद्बित् ॥
”इति तट्टीकायां नीलकण्ठः ॥
* ॥
)षड्दर्शनान्तर्गतदर्शनविशेषः । तत्पर्य्यायः ।तर्कविद्या २ आन्वीक्षिकी ३ । इत्यमरभरतौ ॥
एतद्दर्शनमते नित्येच्छाकृतिमतिसहितः पर-मात्मा ईश्वरः स तु ब्रह्मपदार्थो जीवातिरिक्तः ।एतच्छास्त्रप्रयोजनं चार्व्वाकादिमतनिराकरण-पूर्व्वकं जगत्कारणतया ईश्वरसंस्थापनं संश-यादिनिरूपणेन वेदार्थनिर्णयश्च । न्यायदर्शन-कारो गोतमः । तत्सूत्रे प्रमाणादिषोडश-पदार्थनिरूपणम् । तेषां तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसम् ।तस्य भाष्यकारो वात्स्यायनः । तद्वार्त्तिककारःकात्यायनः । तट्टीकाकारो वाचस्पतिमिश्रः ।तच्छात्र उदयनाचार्य्यःकुसुमाञ्जलिप्रभृतिग्रन्थ-कारः । कुसुमाञ्जलिटीकाकारौ हरिदासराम-भद्रौ । गङ्गेशोपाध्यायः प्रत्यक्षानुमानोपमान-शब्दाख्यखण्डचतुष्टयात्मकचिन्तामणिकारः ।तत्सुतो वर्द्धमानोपाध्यायस्तयोश्छात्रौ मणि-मिश्रयज्ञपत्युपाध्यायौ मणिप्रभाकरौ । यज्ञ-पत्युपाध्यायच्छात्रः पक्षधरमिश्रश्चिन्तामणे-रालोककारः । पक्षधरमिश्रच्छात्रो रघुनाथ-शिरोमणिश्चिन्तामणेर्दीधितिकारः । तच्छात्रोमथुरानाथतर्कवागीशश्चिन्तामणिदीधित्योष्टी-काकारः । तच्छात्रो भवानन्दसिद्धान्तवागीशोदीधितेष्टीकाकारः । तच्छात्रौ जगदीशतर्का-लङ्कारगदाधरभट्टाचार्य्यौ दीधितिटीकाकारौ ।एतदतिरिक्ता वादार्थकारा बहवः पण्डिताआसन् ॥
तर्कशास्त्रम् । यथा, शब्दरत्नावल्याम् ।“न्यायवैशेषिकादिः स्यात् तर्कविद्या प्रतिष्ठिता ।तस्यामान्वीक्षिकी ज्ञेया तत्रात्मज्ञानमुन्नयेत् ॥
”अथ न्यायप्रथमसूत्रं लिख्यते प्रमाणप्रमेयसंशय-प्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवाद-जल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था-नानां तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसाधिगमः । एषां लक्ष-णानि यथा । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाःप्रामाणानि । १ । आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः-प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् २ ।समानानेकधर्म्मोपपत्तेर्व्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुप-लब्ध्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । ३ ।यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते तत् प्रयोजनम् । ४ ।लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसामान्यंस दृष्टान्तः । ५ । तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिःसिद्धान्तः । ६ । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनि-गमनान्यवयवाः । ७ । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कार-णोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः । ८ । विमृश्य-पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः । ९ ।प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धःपञ्चाषयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ।१० । यथोपपन्नच्छलजातिनिग्रहस्थानोपालम्भोजल्पः ११ । सत्प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ।१२ । सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसम-कालात्ययापदिष्टा हेत्वाभासाः । १३ । वचन-विघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् । १४ ।साधर्म्म्यवैधर्म्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः । १५ ।विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् । १६ ।इति गोतमसूत्रम् ॥
* ॥
न्यायशास्त्रञ्च पञ्चा-ध्यायात्मकम् । तत्र प्रत्यध्यायस्याह्रिकद्बयम् ।तत्र प्रथमाध्ययस्य प्रथमाह्रिके भगवता गौत-भेन प्रमाणादिपदार्थनवकलक्षणनिरूपणंविधाय द्बितीये वादादिसप्तपदार्थलक्षणनिरू-पणम् । १ । द्बितीयस्य तु प्रथमे संशयपरीक्षणंप्रमाणचतुष्टयाप्रामाण्यशङ्कानिराकरणञ्च ।द्वितीये अर्थापत्त्यादेरन्तर्भावनिरूपणम् । २ ।तृतीयस्य प्रथमे आत्मशरीरेन्द्रियार्थपरीक्षणम् ।द्वितीये बुद्धिमनःपरीक्षणम् । ३ । चतुर्थस्यप्रथमे प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गपरी-क्षणम् । द्वितीये दोषनिमित्तकत्वनिरूपणं अव-यवादिनिरूपणञ्च । ४ । पञ्चमस्यस्य प्रथमेजातिभेदनिरूपणम् । द्बितीये निग्रहस्थानभेद-निरूपणम् । ५ । इति सर्व्वदर्शननसंग्रहः ॥
* ॥
युक्तिमूलकदृष्टान्तविशेषः । स च बहुविधः ।तेषां मध्ये प्रसिद्धानां नामलक्षणप्रमाणानिलिख्यन्ते ॥
न्यायनामानिअन्धगोलाङ्गूलन्यायः १ ।तल्लक्षणानिकश्चिद्दुष्टात्मा महारण्यमार्गे पतितमन्धं स्वबन्धुनगरं जिगमिषुं वभाषेकिमत्रायुष्मता दुःखितेन स्थीयत इति स चान्धः सुखवाणीमाकर्ण्यतमाप्तं मत्वोवाच अहो मद्भागधेयं यदत्रभवान् दीनं मां स्वाभीष्टनगरप्राप्त्यसमर्थं भाषत इति स च विप्रलिप्सुर्दुष्टो गोयुवानमानीय तदीयतत्प्रमाणानिहेत्वाभासमथुरानाथटीकादयः १ ।न्यायनामानिअन्धपङ्गुन्यायः २ ।अन्धहस्तिन्यायः ३ ।अशोकवनिकान्यायः ४ ।उष्ट्रकण्टकभोजनम्यायः ५ ।कदम्बगोलकन्यायः ६ ।करकङ्कणन्यायः ७ ।काकाक्षिगोलकन्यायः ८ ।कूर्म्माङ्गन्यायः ९ ।कैसुतिकन्यायः १० ।खलेकपोतन्यायः ११ ।गुडजिह्विकान्यायः १२ ।गोबलीवर्द्दन्यायः १३ ।चालनीन्यायः १४ ।तृणारणिमणिन्यायः १५ ।दग्धपत्रन्यायः १६ ।दण्डचक्रादिन्यायः १७ ।दण्डापूपन्यायः १८ ।पङ्कप्रक्षालनन्यायः १९ ।मणिमन्त्रादिन्यायः २० ।राजपुरप्रवेशन्यायः २१ ।लूतातन्तुन्यायः २२ ।विशेष्यविशेषणन्यायः २३ ।वीचीतरङ्गन्यायः २४ ।बीजाङ्कुरन्यायः २५ ।शङ्खवेलान्यायः २६ ।शतपत्रभेदन्यायः २७ ।शृङ्गग्राहितान्यायः २८ ।तल्लक्षणानिलाङ्गूलमन्धं ग्राहयामास उपदिदेश चैनमन्धमेष गोयुवा त्वां नगरंनेष्यति मा त्यज लाङ्गूलमिति स चान्धः श्रद्धालुतया तदत्यजन् स्वाभी-ष्टमप्राप्यानर्थपरम्पराम्प्राप्तः । १ ।अन्धस्कन्धारूढः पङ्गुर्यथा अन्धस्य पद्भ्यां अघ्वातिक्रमसमर्थस्तथा सचान्धः पङ्गोदृग्भ्यां चक्षुष्मानिव भवति । २ ।बहवोऽन्धा हस्तिनिरूपणार्थं प्रवृत्ताः केनचित् चरणं स्पृष्ट्वा स्तम्भाकार-त्वेन केनापि लाङ्गूलं स्पृष्ट्वा रज्ज्वाकारत्वेन परेण श्रोत्रं स्पृष्ट्वा सूर्पा-कारत्वेनापरेण शुण्डं स्पृष्ट्वा सर्पाकारत्वेन गजो निर्णीतः । ३ ।तुल्यगुणादिशालिनामशोकादिनानावनानामशोकवनगमने सत्यन्यवन-गमनापेक्षा न । अपि च । तुल्यगुणशालिनि वने सत्यपि रावणेनाशोक-वने सीता स्थापिता तत्र वनान्तरे स्थापनानपेक्षा । ४ ।उष्ट्रस्य शमीकण्टकक्षतजन्यबहुदुःखसहनपूर्व्वकं किञ्चित्सुखजनक-सपत्रशमीकण्टकभक्षणम् । ५ ।कदम्बगोलकस्य सर्व्वावयवेषु युगपदेव पुष्पाणामुत्पत्तिः । ६ ।कङ्कणशब्देनैव करभूषणविशेषबोधसम्भवेऽपि करशब्दपूर्व्वककङ्कणशब्दःकरसंलग्नकङ्कणबोधार्थकः । ७ ।एकमेव चक्षुर्गोलकमुभयचक्षुःसम्बन्धिसदुभयचक्षुःकार्य्यकारकम् । ८ ।कूर्म्मःस्वेच्छया अङ्गानि प्रसारयति संकोचयति तद्बत् । ९ ।यद्भारवहनं दुर्ब्बलस्यापि साध्यं तद्भारवहनं सुतरां सबलस्यसाध्यम् । १० ।वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत् पतन्ति । तथैवसर्व्वे युगपत् पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति । ११ ।गुडजिह्वासम्बन्धे रसास्वादनमेव फलम् । १२ ।बलीवर्द्दशब्देन महोक्षबोधसम्भवेऽपि गोशब्दपूर्व्वकबलीवर्द्दशब्दोझटिति बोधार्थकः । १३ ।चालनीभ्रामणेन तण्डुलादेः स्थानान्तरपतनं तद्वत् । १४ ।तृणारणिमणीनामेकमात्रजन्यवह्नौ व्यभिचारभिया नैकधर्म्मावच्छिन्नंप्रति कारणत्वं किन्तु वह्निनिष्ठकार्य्यतावच्छेदकत्रयमवलम्ब्य कार्य्य-कारणभावत्रयम् । १५ ।पत्राणां दग्धानामपि पूर्व्वाकारेणावस्थानज्ञानमात्रं न तु वस्तुतः पत्र-त्वम् । १६ ।घटत्वाद्येकधर्म्मावच्छिन्नं प्रति दण्डचक्रादीनां कारणत्वम् । १७ ।आखुभक्सितैकदेशं दण्डं पश्यतस्तदेकदेशसंलग्नपिष्टकभक्षणबुद्धिः । १८ ।पङ्कलेपनपूर्व्वकक्षालनमपेक्ष्य पङ्कस्यालेपनं श्रेयः । १९ ।दाहं प्रति जलस्य प्रतिबन्धकत्वं वह्निनाशकतया यौक्तिकं मणिमन्त्रा-दीनान्तु तद्विलक्षणप्रतिबन्धकत्वं स्वातन्त्र्येण । २० ।विशृङ्खलगमनासहिष्णुरक्षकसङ्कुले राजपुरे जनानां श्रेणीरूपेणप्रवेशः । २१ ।लूता सूत्रमुत्पाद्य जालं रचयति संहरति च तद्बत् । २२ ।भूतले आदौ केवलघटो विशेषणं ततस्तत्र घटे जलं विशेषणं न तु जल-विशिष्टघट एवादौ विशेषणम् । २३ ।वीचीजनितस्तरङ्गस्तज्जनितोऽपि तरङ्ग इति क्रमेण तरङ्गोत्पत्तिः । २४ ।आदौ बीजं ततोऽङ्गुरः किमादावङ्कुरस्ततो बीजमित्यनिर्णयेन बीजाङ्कुर-प्रवाहोऽनादिः । २५ ।कस्यचित् शङ्खशब्देनैव वेलाविशेषनिर्णयः । २६ ।उपर्य्युपरिस्थितशतसंख्यकपत्राणां सूच्या युगपद्भेदभ्रमविषयाणामपिवस्तुत एकभेदानन्तरमपरभेदः । २७ ।दुर्वृत्तवृषभादेः प्रथमतः कौशलेनैकशृङ्गग्रहणं पश्चादपरशृङ्ग-ग्रहणम् । २८ ।तत्प्रमाणानिकाव्यप्रकाशे चण्डीदासटीका २ ।भागवतादयः ३ ।भाष्यसप्तमसूत्रव्याख्या ४ ।वेदान्तशङ्करभाष्यटीका ५ ।भाषापरिच्छेदादयः ६ ।काव्यप्रकाशटीकादयः ७ ।अमरकोषटीकादयः ८ ।पञ्चदशीटीका ९ ।व्यधिकरणधर्म्मावच्छिन्नाभावजग-दीशटीका १० ।सामान्यलक्षणाजगदीशटीका ११ ।भाष्यरत्नप्रभा १२ ।साहित्यदर्पणादयः १३ ।व्याप्तिपञ्चके जगदीशः १४ ।बाधग्रन्थटीका १५ ।वेदान्तभाष्यर्टीका १६ ।परामर्शमथुरानाथटीका १७ ।दायभागादयः १८ ।अवयवस्य गादाधरी टीका १९ ।पक्षताजगदीशटीका २० ।न्यायशब्दखण्डमथुरानाथटीका २१वेदान्तसारटीका २२ ।सामान्यलक्षणामथुरानाथ-टीका २३ ।भाषापरिच्छेदः २४ ।कुमुमाञ्जलिटीकादयः २५ ।मलमासतत्त्वादयः २६ ।प्रत्यक्षखण्डमथुरानाथटीका २७ ।अवच्छेदकत्वनिरुक्तेर्जागदीशीटीका २८ ।सन्दंशप्रापितन्यायः २९ ।सर्व्वापेक्षान्यायः ३० ।सूचीकटाहन्यायः ३१ ।स्थविरलगुडन्यायः । ३२ ।सन्दंशः साँडाशी यस्य प्रसिद्धिः । यथा तेनोभयपार्श्वधारणेन वस्तु-प्राप्तिस्तथा । तथा हि ।अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका ।पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥
इत्यत्र काश्याः पुरत्रयपाठानन्तरं पुरत्रयपाटपूर्व्वञ्च पठितत्वेनतदितरषट्पुराणि काशीप्रापकाणि । २९ ।बहुषु निमन्त्रितेषु एकस्मिन्नागतेऽपि भोज्यं न दीयते सर्व्वानपेक्षतेतद्वत् । ३० ।स्वल्पश्रमसाध्यसूचीनिर्म्माणानन्तरं बहुश्रमसाध्यकटाहनिर्म्माणम् । ३१ ।बृद्धहस्तस्थयष्टिः सहसा लक्ष्यस्थाने क्वचित् पतति क्वचिन्न पततितद्वत् । ३२ ।काशीखण्डटीका २९ ।भाष्यरत्नप्रभा ३० ।कलापव्याकरणानन्दलहरीटीका-दयः ३१ ।कलापटीका । ३२ ।(यदि च न्यायवेदान्तसाङ्ख्यपातञ्जलप्रभृत्या-स्तिकदर्शनानां साक्षात्पारम्पर्य्येणैकमात्रा-नन्तविश्वब्रह्माण्डस्योदयस्थितिलयकारणं एको-ऽद्बितीयः सर्व्वपुषार्थस्वरूपः सनातनपुरुषःसर्व्वशक्तिमान् परमेश्वरः परमात्मैव प्रतिपाद्यःतत्रापि चार्व्वाकादिविपक्षमतनिराकरणेनजगत्कारणतयेश्वरस्य संस्थापनात् न्यायदर्शन-स्यैव सर्व्वप्राधान्यसिद्धिः । आत्मतत्त्वज्ञानोत्-पादनाय साक्षादुपयोगितया समस्तश्रुतिमीमां-सिततया च पुराणादिशास्त्रेषु वेदान्तस्य भूयसी-प्रशंसादर्शनाच्च तस्यैव दर्शनस्य मुख्यत्वमायातिचेत् न अतीवसूक्ष्मतमब्रह्मतत्त्वनिरूपकजगत्-पूज्यवेदान्तशास्त्रे कदापि कस्यापि विषयभोग-कलुषितबुद्धिपरिमार्ज्जकन्यायदर्शनबोधादृते प्रवे-शानधिकारात् । अतो नितरामेव सर्व्वेभ्योऽस्यैवगौरवमभ्युपजग्मिरे तार्किकाः । वस्तुतस्तु सर्व्वेष्वास्तिकदर्शनेषु न्यायदर्शनमेव सर्व्वोच्छ्रयसिंहा-सनमारोढुमर्हतीति सर्व्वेषां प्रेक्षावतां परा-मर्शः । विशेषतः चार्व्वाकादिदुष्टमतखण्डनपूर्व्वकमोक्षस्वरूपस्थापनायेश्वरसत्तासंस्थापनाय चैक-मात्रन्यायदर्शनमेवालं नत्वन्यत् । एतच्च सत्यंनवेति प्रतिपादनाय श्रीमन्माधवाचार्य्यसङ्कलितसर्व्वदर्शनसारसंग्रहग्रन्थान्तर्गताक्षपाददर्शन-शास्त्रादेव समुद्धृत्य दर्शयिष्यामः । तत्र प्रथमतःईश्वरसंस्थापनं यथा, --“नन्वीश्वरसद्भावे किं प्रमाणं प्रत्यक्षमनुमान-मागमो वा न तावदत्र प्रत्यक्षं क्रमते रूपादि-रहितत्वेनातीन्द्रियत्वात् नाप्यनुमानं तद्ब्याप्ति-लिङ्गाभावात् नागमः विकल्पासहत्वात् किंनित्योऽवगमयत्यनित्यो वा । आद्ये अपसिद्धान्ता-पातः द्बितीये परस्पराश्रयापातः । उपमाना-दिकमशक्यशङ्कं नियतविषयत्वात् । तस्मादीश्वरःशशविषाणायते इति चेत्तदेतन्न चतुरचेतसांचेतसि चमत्कारमाविष्करोति । विवादास्पदंनगमागरादिकं सकर्त्तृकं कार्य्यत्वात् कुम्भवत् । नचायमसिंद्वो हेतुः सावयवत्वेन तस्य सुसाधन-त्वात् । ननु किमिदं सावयवत्वं अवयवसं योगित्वंअवयवसमवायित्वं वा नाद्यः गगनादौ व्यभि-चारात् न द्वितीयः तन्तुत्वादावनैकान्त्यात् ।तस्मादनुपपन्नमिति चेन्मैवं वादीः समवेतद्रव्यत्वंसावयवत्वमिति निरुक्तेर्वक्तं शक्यत्वात् । अवा-न्तरमहत्त्वेन वा कार्य्यत्वानुमानस्य सुकरत्वात् ।नापि विरुद्धो हेतुः साध्यविपर्य्ययव्याप्तेरभावात्नाप्यनैकान्तिकः पक्षादन्यत्र वृत्तेरदर्शनात् नापिकालात्ययोपदिष्टः बाधकानुपलम्भात् नापि सत्-प्रतिपक्षः प्रतिभटादर्शनात् । ननु नगादिक-मकर्तृकं शरीराजन्यत्वात् गगनवदिति चेन्नैतत्परीक्षाक्षममीक्ष्यते नहि कठोरकण्ठीरवस्यकुरङ्गशावः प्रतिभटो भवति अजन्यत्वस्यैवसमर्थतया शरीरविशेषणवैयर्थ्यात । तर्ह्यजन्यत्व-मेव साधनमिति चेन्नासिद्धेः नापि सोपाधिकत्व-शङ्काकलङ्काङ्कुरः सम्भवो अनुकूलतर्कसम्भवात्यद्ययमकर्तृकः स्यात् कार्य्यमपि न स्यादिहजगति नास्त्येव तत्कार्य्यं नाम यत्कारकचक्र-मवधीर्य्यात्मानमासादयेदित्येतदविवादम् । तच्चसर्व्वं कर्तृविशेषोपहितमर्य्यादं कर्तृत्वं चेतर-कारकाप्रयोज्यत्वे सति सकलकारकप्रयोक्तुत्व-लक्षणं ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नाधारत्वम् । एवञ्चकर्तृव्यावृत्तेस्तदुपहितसमस्तकारकव्यावृत्तावका-रणककार्य्योत्पादप्रसङ्ग इति स्थूलः प्रमादः ।तथा निरुटङ्कि शङ्करकिङ्करेण ।“अनुकूलेन तर्केण सनाथे सति साधने ।साध्यव्यापकताभङ्गात् पक्षे नोपाधिसम्भव” इति ।यदीश्वरः कर्त्ता स्यात्तर्हि शरीरी स्यादित्यादि-प्रतिकूलतर्कजातं जागर्त्तीति चेदीश्वरसिद्ध्य-सिद्धिभ्यां व्याघातात् । तदुदितमुदयनेन ।“आगमादेः प्रमाणत्वे बाधनादनिषेधनम् ।अभासत्वे तु सैव स्यादाश्रयासिद्धिरुद्धतेति ॥
”न च विशेषविरोधः शक्यशङ्कः ज्ञातत्वा-ज्ञातत्वविकल्पपराहतः स्यात् । तदेतत् पर-मेश्वरस्य जगव्रिर्म्माणे प्रवृत्तिः किमर्था स्वार्थापरार्था वा आद्येऽपीष्टप्राप्त्यर्था अनिष्टपरि-हारार्था वा नाद्यः अवाप्तसकलकामस्य तदनुपपत्तेः अतएव न द्बितीयः । द्वितीये प्रवृत्त्यनुप-पत्तिः कः खलु परार्थं प्रवर्त्तमानं प्रेक्षावानित्या-चक्षीत । अथ करुणया प्रवृत्त्युपपत्तिरित्या-चक्षीत कश्चित्तं प्रत्याचक्षीत तर्हि सर्व्वान्प्राणिनः सुखिन एव सृजेदीश्वरः न दुःख-शवलान् करुणाविरोधात् स्वार्थमनपेक्ष्य पर-दुःखप्रहाणेच्छा हि कारुण्यं तस्मादीश्वरस्यजगत्सर्जनं न युज्यते । तदुक्तं भट्टाचार्य्यैः --“प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दो हि प्रवर्त्तते ।जगच्चासृजतस्तस्य किं नाम न कृतं भवेदिति ।”नास्तिकशिरोमणे ! तावदीर्ष्याकषायिते चक्षुषीनिमील्य परिभावयतु भवान् करुणयाप्रवृत्ति-रस्त्येव न च निसर्गतः सुखमयसर्गप्रसङ्गःसृज्यप्राणिकृतसुकृतदुष्कृतपरिपाकविशेषाद्वैष-म्योपपत्तेः न च स्वातन्त्र्यभङ्गः शङ्कनीयः स्वाङ्गंस्वव्यवधायकं न भवतीति न्यायेन प्रत्युत तन्नि-र्व्वाहात् एक एव रुद्रो न द्बितीयाय तस्थेइत्यादिरागमस्तत्र प्रमाणम् । यद्येवं तर्हि पर-स्पराश्रयबाधव्याधिं समाधत्स्वेति चेत् तस्था-नुत्थानात् किमुत्पत्तौ परस्पराश्रयः शङ्क्यतेज्ञप्तौ वा । नाद्यः आगमस्येश्वराधीनोत्पत्तिक-त्वेऽपि परमेश्वरस्य नित्यत्वेनोत्पत्तेरनुपपत्तेःनापि ज्ञप्तौ परमेश्वरस्य आगमाधीनज्ञप्तिकत्वेऽपि तस्यान्यतोऽवगमात् नापि तदनित्यत्यज्ञप्तौ आगमानित्यत्वस्य तीव्रादिधर्म्मोपेतत्वा-दिना सुगमत्वात् ॥
”द्वितीये मोक्षस्वरूपसंस्थापनं यथा, --“ननु दुःखात्यन्तोच्छेदोऽपवर्ग इत्येतदद्यापिकफोणिगुडायितं वर्त्तते तत्कथं सिद्धवत्कृत्य व्यवह्रियत इति चेन्मैवं सर्व्वेषां मोक्षवादिनामप-वर्गदशायामात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिरस्तीत्य-स्यार्थस्य सर्व्वतन्त्रसिद्धान्तसिद्धतया घण्टापथ-त्वात् नह्यप्रवृत्तस्य दुःखं प्रत्यापद्यते इति कश्चितप्रपद्यते तथा हि आत्मच्छेदो मोक्ष इति माध्य-मिकमते दुःखोच्छेदोऽस्तीत्येतावत्तावदविवा-द्रम् । अथ मन्येथाः शरीरादिवदात्मापि दुःख-हेतुत्वादुच्छेद्य इति तन्न सङ्गच्छते विकल्पानुप-पत्तेः किमात्मा ज्ञानसन्तानो विवक्षितः तदतिरिक्तो वा प्रथमे न विप्रतिपत्तिः कः खल्वनुकूल-माचरति प्रतिकूलमाचरेत् द्वितीये तस्य नित्यत्वेनिवृत्तिरशक्यविधानैव प्रवृत्त्यनुपपतिश्चाधिकंदूषणं न खलु कश्चित् प्रेक्षावानात्मनस्तु कामायसर्व्वं प्रियं भवतीति सर्व्वतः प्रियतमस्यात्मनःसमुच्छेदाय प्रयतते सर्व्वो हि प्राणी मुक्त इतिव्यवहरति । ननु धर्म्मिनिवृत्तौ निर्म्मलज्ञानोदयोमहोदय इति विज्ञानवादिवादे सामग्र्यभावःसामानाधिकरण्यानुपपत्तिश्च भावनाचतुष्टयंहि तस्य कारणमभीष्टं तच्च क्षणभङ्गपक्षे स्थिरै-काधारासम्भवात् लङ्घनाभ्यासादिवदनासादित-प्रकर्षं न स्फटमभिज्ञानमभिजनयितुं प्रभवतिसीपप्लवस्य ज्ञानसन्तानस्य बद्धत्वे निरुपप्लवस्यच मुक्तत्वे यो बद्धः स एव मुक्त इति सामा-नाधिकरण्यं न सङ्गच्छते । आवरणमुक्तिर्मुक्ति-रिति जैनजनाभिमतोऽपि मागो न निर्गतोनिरर्गलः अङ्ग भवान् पृष्टो व्याचष्टां किमावरणंधर्म्माधर्म्मभ्रान्तय इति चेत् इष्टमेव । अथ देह-मेवावरणं तथाच तन्निवृत्तौ पञ्जरान्मुक्तस्यशुकस्येवात्मनः सततोर्द्ध्वगमनं मुक्तिरिति चेत्तदावक्तव्यं किमयमात्मा मूर्त्तोऽमूर्त्तो वा । प्रथमेनिरवयवः सावयवो वा निरवयवत्वे निरवयवोमूर्त्तः परमाणुरिति परमाणुलक्षणापत्त्या पर-माणुधर्म्मवदात्मधर्म्माणामतीन्द्रियत्वं प्रसजेत् ।सावयवत्वे यत् सावयवं तदनित्यमिति प्रतिबन्ध-बलेनानित्यत्वापत्तौ कृतप्रणाशाकृताभ्यागमौनिष्प्रतिबन्धौ प्रसरेताम् । अमूर्त्तत्वे गमनमनुप-पन्नमेव चलनात्मिकायाः क्रियायाः मूर्त्तप्रति-बन्धात् पारतन्त्र्यं बन्धः स्वातन्त्र्यं मोक्ष इतिचार्व्वाकपक्षेऽपि स्वातन्त्र्यं दुःखनिवृत्तिश्चेद-विवाद ऐश्वर्य्यं चेत् सातिशयतया सदृक्षतया चप्रेक्षावतां नाभिमतम् । प्रकृतिपुरुषान्यत्वख्यातौप्रकृत्युपरमे पुरुषस्य स्वरूपेणावस्थानं मुक्ति-रिति साङ्ख्याख्यातेऽपि पक्षे दुःखोच्छेदोऽभ्यु-पेयते विवेकज्ञानं पुरुषाश्रयं वेति एतावदव-शिष्यते तत्र पुरुषाश्रयमिति न श्लिष्यते पुरु-षस्य कौटस्थ्यात् स्थाननिरोधापातान्नापिप्रकृत्याश्रयः अचेतनत्वात् तस्याः । किञ्चषकृतिः प्रवृत्तिस्वभावा निवृत्तिस्वभावा वाआद्ये अनिर्मोक्षः स्वभावस्यानपायात् द्वितीयेसम्प्रति संसारोऽस्तमियात् । नित्यनिरतिशय-मुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति भट्टसर्व्वज्ञाद्यभिमते-ऽपि दुःखनिवृत्तिरभिमतैव परन्तु नित्यसुखंन प्रमाणपद्धतिमध्यास्ते । श्रुतिस्तत्र प्रमाण-मिति चेन्न योग्यानुपलब्धिबाधिते तदनवकाशा-दवकाशे वा ग्रावप्लवेपि तथा भावप्रसङ्गात् ।ननु सुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति पक्षं परित्यज्यदुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरिति स्वीकारः क्षीरंविहायारोचकग्रस्तस्य सौवीररुचिमनुभवतीतिचेत्तदेतन्नाटकपक्षपतितं त्वद्वच इत्युपेक्ष्यते ।सुखस्य सातिशयतया प्रत्यक्षतया बहुप्रत्यनीका-क्रान्ततया साधनप्रार्थनापरिक्लिष्टतया चदुःखाविनाभूतत्वेन विषानुषक्तमधुवत् दुःखपक्ष-निक्षेपात् । नन्वेकमनुसन्धित्सतोऽपरं प्रच्यवतेइति न्यायेन दुःखवत् सुखमित्युच्छिद्यत इतिअकाम्योऽयं पक्ष इति चेन्मैवं मंस्थाः सुखसम्पा-दने दुःखसाधनबाहुल्यानुषङ्गिनियमेन तप्तायः-पिण्डे तपनीयबुद्ध्या प्रबर्त्तमानेन साम्यापातात्तथा हि म्यायोपार्ज्जितेषु विषयेषु कियन्तःसुखखद्योताः कियन्ति दुःखदुर्दिनानि अन्यायो-पार्ज्जितेषु तु यद्भविष्यति तन्मनसापि चिन्तयितुंन शक्यमित्येतत् स्वानुभवमप्रच्छादयन्तः सन्तोविदाङ्कुर्व्वन्तु विदांवरा भवन्तः । तस्मात् परि-शेषात् परमेश्वरानुग्रहवशाच्छ्रवणादिक्रमेणात्म-तत्त्वसाक्षात्कारवतः पुरुषधौरेयस्य दुःख-निवृत्तिरात्यन्तिकी निश्रेयसमिति निरवद्य-मिति ॥
* ॥
न्यायदर्शनन्तु पूर्व्वोत्तरविभागभेदेन द्विविधम् ।पूर्व्वभागो भगवता महर्षिगोतमेन प्रणीतःउत्तरभागस्तु भगवता महर्षिकणभुजैव प्रणीतःपूर्व्वभागे भगवान् गोतमः जीवनिश्रेयसाधि-गमाय षोडशपदार्थान् निरूपितवान् तेषांषोडशपदार्थानां तत्त्वज्ञानादेव निःश्रेयसाधि-गम इत्युपदिदेशेति । परभागे तु भगवान्कणादः द्रव्यादिषण्णां पदार्थानां तत्त्वज्ञानादेवनिःश्रेयसं स्यादित्युपदिष्टवान् । तद्यथा, “धर्म्म-विशेषसूताद् द्रव्यगुणकर्म्मसामान्यविशेषसम-वायानां साधर्म्म्यवैधर्म्म्याभ्यां तत्त्वज्ञाना-न्निःश्रेयसमिति ।” परं एष्वेव षट्पदार्थेषु भग-वता गोतमेनोपदिष्टाः षोडशपदार्थाः सर्व्वएवार्न्तनिवेशिता भगवता कणभुजा । इह पुन-र्व्विशेषपदार्थस्वीकरणात् लोके वैशेषिकमित्या-ख्यान्तरेणैव प्रसिद्धमेतद्दर्शनमिति बोध्यम् ॥
अतिरिक्तन्यायनामानि यथा, --१ अग्न्यातपनन्यायः । २ अजाकृपाणीयन्यायः ।३ अजातपुत्त्रनामकरणन्यायः । ४ अण्ड-कुक्कुटीन्यायः । ५ अत्यन्तं बलवन्तोऽपि पौर-जानपदा जना इतिन्यायः । ६ अदग्धदहन-न्यायः । ७ अध्यारोपापवादन्यायः । ८ अन-धीते महाभाष्ये इतिन्यायः । ९ अनन्तरस्यविधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेतिन्यायः । १० अन्तेया मतिः सा गतिरितिन्यायः । ११ अन्तेरण्डा-विवाहश्चेदादावेव कुतो न स इतिन्यायः । १२अन्धगजन्यायः । १३ अन्धचटकन्यायः । १४अन्धदर्पणन्यायः । १५ अन्धस्येवान्धलग्नस्य विनि-पातः पदे पदे इतिन्यायः । १६ अन्यभुक्त-न्यायः । १७ अपराह्णच्छायान्यायः । १८ अप-सारिताग्निभूतलन्यायः । १९ अपस्थानं तुगच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति इतिन्यायः । २०अव्भक्षकन्यायः । २१ अभाण्डलाभन्यायः ।२२ अरण्यरोदनन्यायः । २३ अर्के चेन्मधु विन्देतकिमर्थं पर्व्वतं व्रजेदितिन्यायः । २४ अर्द्ध-जरतीन्यायः । २५ अर्द्धं त्यजति पण्डितन्यायः ।२६ अर्द्धवैशसन्यायः । २७ अवश्यापेक्षितानपेक्षितयोरितिन्यायः । २८ अश्मलोष्ट्रन्यायः । २९अश्वतरीगर्भन्यायः । ३० अश्वभृत्यन्यायः । ३१अस्नेहदीपन्यायः । ३२ अहिकुण्डलन्यायः ।३३ अहित्रिपुत्त्र इतिन्यायः । ३४ अहिनकुल-न्यायः । ३५ अहिमुक्कैवर्त्तन्यायः । ३६ आकाशा-परिच्छन्नत्वन्यायः । ३७ आदावन्ते वेतिन्यायः ।३८ आभाणकन्यायः । ३९ आयुर्घृतमितिन्यायः ।४० आषाढवातन्यायः । ४१ इक्षुरसन्यायः ।४२ इक्षुविकारन्यायः । ४३ इच्छेष्यमाणयोःसमभिव्याहारे इष्यमाणस्यैव प्राधान्यमिति-न्यायः । ४४ इषुवेगक्षयन्यायः । ४५ उत्पाटित-दन्तनागन्यायः । ४६ उदकनिमज्जनन्यायः ।४७ उपजनिष्यमाणनिमित्तोऽप्यपवादो जात-निमित्तमप्युत्सर्गं बाधते इतिन्यायः । ४८उपजीव्योपजीवकन्यायः । ४९ उपपन्नधम्मोविकरोति हि धर्म्मिणमितिन्यायः । ५० उप-षासाद्वरं भिक्षेतिन्यायः । ५१ उभयतः पाश-रज्जुन्यायः । ५२ उषरवृष्टिन्यायः । ५३ उष्ट्र-लगुडन्यायः । ५४ ऋजुमार्गेण सिध्यतोऽर्थस्यवक्रेण साधनायोग इतिन्यायः । ५५ एकत्रनिर्णीतः शास्त्रार्थः अन्यत्रापि तथेतिन्यायः ।५६ एकदेशविकृतमनन्यवदितिन्यायः । ५७एकसन्धित्सतोऽपरं प्रच्यवते इतिन्यायः । ५८एकाकिनी प्रतिज्ञेतिन्यायः । ५९ एकामसिद्धिंपरिहरतो द्बितीया आपद्यते इतिन्यायः ।६० कण्टकन्यायः । ६१ कण्ठचामीकरन्यायः ।६२ कदम्बकुसुमन्यायः । ६३ करस्थविल्वन्यायः ।६४ करिवृं हितन्यायः । ६५ कांस्यभोजिन्यायः ।६६ काकतालीयन्यायः । ६७ काकदधिघातक-न्यायः । ६८ काकदन्तपरीक्षान्यायः । ६९काकाक्षिन्यायः । ७० कामनागोचरत्वेन शब्द-बोध एव शब्दसाधनतान्वय इतिन्यायः । ७१कारणगुणक्रमन्यायः । ७२ कार्य्येण कारण-संप्रत्ययः इतिन्यायः । ७३ कालनाशे कार्य्यनाश-न्यायः । ७४ किमज्ञानस्य दुष्करमितिन्यायः ।७५ कीटभृङ्गन्यायः । ७६ कुक्कुटध्वनिन्यायः ।७७ कुम्भीधान्यन्यायः । ७८ कुशकाशावलम्बन-न्यायः । ७९ कूपखानकन्यायः । ८० कूपन्यायः ।८१ कूपमण्डूकन्यायः । ८२ कृताकृतप्रसङ्गो योविधिः स नित्य इतिन्यायः । ८३ कृते कार्य्ये किंमुहूर्त्तप्रश्नेन इतिन्यायः । ८४ कृदभिहितोभावो द्रव्यवत् प्रकाशते इतिन्यायः । ८५ कोप्त-पालन्यायः । ८६ कौण्डिन्यन्यायः । ८७ कौन्तेय-राधेयन्यायः । ८८ क्रिया हि विकल्प्यते नवस्त्वितिन्यायः । ८९ खलमैत्रीन्यायः । ९०खादकघातकन्यायः । ९१ गजघटान्यायः । ९२गजभुक्तकपित्थन्यायः । ९३ गड्डलिकाप्रवाह-न्यायः । ९४ गणपतिन्यायः । ९५ गर्द्दभा-रामगणनान्यायः । ९६ गले पादुकान्यायः ।९७ गुणोपसंहारन्यायः । ९८ गोक्षीरं श्वदन्तै-र्धृतमितिन्यायः । ९९ गोबलीवर्द्दन्यायः । १००गोमयपायसन्यायः । १०१ गोमहिषादिन्यायः ।१०२ घटकुटीप्रपातन्यायः । १०३ घटप्रदीप-न्यायः । १०४ घुणाक्षरन्यायः । १०५ चक्र-अमणन्यायः । १०६ चतुर्व्वेदविन्न्यायः । १०७चम्पकपटवासन्यायः । १०८ चर्म्मतन्तौ महिषींहन्तीतिन्यायः । १०९ चितामृतन्यायः । ११०चित्रपटन्यायः । १११ चित्राङ्गनान्यायः । ११२चित्रानलन्यायः । ११३ चिन्तामणिं परित्यज्यकाचमणिग्रहणन्यायः । ११४ चौरापराधात्माण्डव्यनिग्रहन्यायः । ११५ जलतुम्बिकान्यायः ।११६ जलमन्थनन्यायः । ११७ जलानयनन्यायः ।११८ जलौकान्यायः । ११९ जामात्रर्थं क्लिप्तस्यसूपादेरतिथ्युपकारकत्वभिति न्यायः । १२० ज्ञान-धर्म्मिण्यभ्रान्तप्रकारे तु विपर्य्यय इति न्यायः ।१२१ ज्ञानादेर्निष्कर्षवदुत्कषोऽप्यङ्गीकार्य्य इति-न्यायः । १२२ ज्योतिर्न्यायः । १२३ तण्डुलन्यायः ।१२४ तत्तादृगवगम्यते इतिन्यायः । १२५ तद-भिन्नत्वमितिन्यायः । १२६ तदागमेऽपि दृश्यतेइतिन्यायः । १२७ तप्तमाषकोद्धरणन्यायः । १२८तमःप्रकाशन्यायः । १२९ तरतमभावापन्नमिति-न्यायः । १३० तामसं परिवर्ज्जयेदितिन्यायः । १३१तालसर्पन्यायः । १३२ तिर्य्यगधिकरणन्यायः ।१३३ तुलोन्नमनन्यायः । १३४ तुष्यतु दुर्ज्जन इति-न्यायः । १३५ त्यजेदेकं कुलस्यार्थे इतिन्यायः । १३६त्यज्या दुस्तटिनीतिन्यायः । १३७ दग्धरसना-न्यायः । १३८ दग्धेन्धनवह्रिन्यायः । १३९ दण्ड-सर्पमारणन्यायः । १४० दधिपयसि प्रत्यक्षोज्वर इतिन्यायः । १४१ दन्तपरीक्षान्यायः ।१४२ दानव्यालकटन्यायः । १४३ दाहकदाह्य-न्यायः । १४४ दुर्ब्बलैरपि बाध्यन्ते पुरुषैः पार्थि-वाश्रितैरितिन्यायः । १४५ देवताधिकरणन्यायः ।१४६ देवदत्तहन्तृहतन्यायः । १४७ देवदत्ता-पुत्त्रन्यायः । १४८ देहलीदीपन्यायः । १४९देहाधोमुखत्वन्यायः । १५० धटारोहणन्यायः ।१५१ धर्म्मकल्पनान्यायः । १५२ धर्म्माधर्म्म-न्यायः । १५३ धर्म्मिकल्पनान्यायः । १५४ धान्य-पललन्यायः । १५५ नष्टाश्वदग्धरथन्यायः । १५६न हि करकङ्कणदर्शनाय आदर्शापेक्षेतिन्यायः ।१५७ न हि दुष्टे अनुपपन्नं नामेतिन्यायः ।१५८ न हि निन्दा निन्दितुं प्रवर्त्तते अपि तुविधेयं स्तोतुमितिन्यायः । १५९ न हि प्रत्य-भिज्ञामात्रेण अर्थसिद्धिरितिन्यायः । १६० न हिभिक्षुको भिक्षुकमितिन्यायः । १६१ न हिविवाहानन्तरं वरपरीक्षा क्रियते इतिन्यायः ।१६२ न हि शाब्दमशाब्देनान्वेतीतिन्यायः ।१६३ न हि सुतीक्ष्णाप्यसिधारा स्वयमेव छेत्तु-माहितव्यापारा भवतीतिन्यायः । १६४ नागोष्ट्र-पतिन्यायः । १६५ नाज्ञातविशेषणा विशिष्ट-बुद्धिः विशेष्यं संक्रामतीतिन्यायः । १६६ नारि-केलफलाम्बुन्यायः । १६७ निम्नगाप्रवाहन्यायः ।१६८ नीरक्षीरन्यायः । १६९ नीलेन्दीवरन्यायः ।१७० नृपनापितपुत्त्रन्यायः । १७१ नौनाविक-न्यायः । १७२ पञ्जरचालनन्यायः । १७३ पट-न्यायः । १७४ पटे पक्षिन्यायः । १७५ पतन्तमनु-धावतो बद्धोऽपि गत इतिन्यायः । १७६ पदमप्य-धिकाभावात् स्मारकात् न विशिष्यत इति-न्यायः । १७७ परशुग्रहणन्यायः । १७८ परिष-न्यायः । १७९ पर्व्वताधित्यकान्यायः । १८०पर्व्वतोपत्यकान्यायः । १८१ पाषाणेष्टिकान्यायः ।१८२ पिञ्जरमुक्तपक्षिन्यायः । १८३ पिण्डं हित्वाकरं लेढीतिन्यायः । १८४ पिष्टपेषणन्यायः ।१८५ पुत्त्रलिप्सया दैवं भजन्त्या भर्त्ताऽपि नष्टइतिन्यायः । १८६ पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधिन् बाधते नेतरानितिन्यायः । १८७ पुष्ट-लगुडन्यायः । १८८ पूर्व्वमपवादा निविशन्तेपश्चादुत्सर्गा इतिन्यायः । १८९ पूर्व्वात् पर-बलीयस्त्वन्यायः । १९० प्रकल्प्यापवादविषयंपश्चादुत्सर्गोऽभिनिविशते इतिन्यायः । १९१प्रकाशाश्रयन्यायः । १९२ प्रकृतिप्रत्ययार्थयोःप्रत्ययार्थस्य प्राधान्यमितिन्यायः । १९३ प्रक्षा-लनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनमितिन्यायः । १९४प्रदीपन्यायः । १९५ प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायः ।१९६ प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्य-पीतिन्यायः । १९७ प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दो-ऽपि प्रवर्त्तते इतिन्यायः । १९८ प्रसङ्गपठित-न्यायः । १९९ प्रासादवासिन्यायः । २०० फल-वत्सहकारन्यायः । २०१ बध्यघातकन्यायः ।२०२ बहुच्छिद्रवटप्रदीपन्यायः । २०३ बहुवृका-कृष्टन्यायः । २०४ बहुराजकपुरन्यायः । २०५बहूनामनुग्रहो न्याय्य इतिन्यायः । २०६ ब्राह्मण-परिव्राजकन्यायः । २०७ ब्राह्मणवसिष्ठन्यायः ।२०८ ब्राह्मणश्रमणन्यायः । २०९ भक्षितेऽपिलशुने न शान्तो व्याधिरितिन्यायः । २१० भच्छु-न्यायः । २११ भामतीन्यायः । २१२ भावप्रधान-माख्यातमितिन्यायः । २१३ भ्वादिन्यायः । २१४भिक्षुपादप्रसारणन्यायः । २१५ भूलिङ्गपक्षि-न्यायः । २१६ भूशैत्योष्णन्यायः । २१७ भैरवन्यायः ।२१८ भ्रमरन्यायः । २१९ मक्षिकान्यायः ।२२० मज्जनोन्मज्जनन्यायः । २२१ मण्डूकप्लुति-न्यायः । २२२ मत्स्यकण्टकन्यायः । २२३मरणाद्बरो व्याधिरितिन्यायः । २२४ मल्लग्राम-न्यायः । २२५ महिषीप्रसवोन्मुखीतिन्यायः ।२२६ मात्स्यन्यायः । २२७ मुञ्जादिष्विकान्यायः ।२२८ मूकभयेन कथात्यागन्यायः । २२९ मूर्ख-सेवनन्यायः । २३० भूषासिक्तताम्रन्यायः ।२३१ मृगभयेन शस्यानाश्रयणन्यायः । २३२मृगवागुरान्यायः । २३३ मृतमारणन्यायः ॥
२३४ यः कारयति स करोत्येवेतिन्यायः ।२३५ यः कुरुते स भुङ्क्ते इतिन्यायः । २३६यत् कृतकं तदनित्यमितिन्यायः । २३७ यत्परःशब्दः स शब्दार्थ इतिन्यायः । २३८ यत्प्रायःश्रूयते यादृक् तत्तादृगवगम्यते इतिन्यायः ।२३९ यत्रोभयोः समो दोष इतिन्यायः । २४०यथासंख्यन्यायः । २४१ यदर्था प्रवृत्तिः तदर्थः ।प्रतिषेध इतिन्यायः । २४२ यद्विवाहगीत-गानमितिन्यायः । २४३ यादृशं मुखं तादृशंचपेटमितिन्यायः । २४४ यादृशो यक्षस्तादृशोबलिरितिन्यायः । २४५ यस्याज्ञानं भ्रमस्तस्यभ्रातः सम्यक् च वेद स इतिन्यायः । २४६यावच्छिरस्तावच्छिरोव्यथेतिन्यायः । २४७ येनउत्क्रम्यते येन च उपसंह्रियते स वाक्यार्थइतिन्यायः । २४८ येन चाप्राप्तेन यो विधि-रारभ्यते स तस्य बाधको भवति इतिन्यायः ।२४९ योजनप्राप्यायां कावेर्य्यां मल्लबन्धनन्यायः ।२५० रक्तपटन्यायः । २५१ रज्जसर्पन्यायः ।२५२ रथवडवाम्यायः । २५३ रश्मितृणादि-न्यायः । २५४ राजपुत्त्रव्याधन्यायः । २५५राजसं तामसञ्चेतिन्यायः । २५६ रासभरटित-न्यायः । २५७ रूढिर्योगमपहरतीतिन्यायः ।२५८ रेखागवयन्यायः । २५९ रोगिन्यायः ।२६० लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिरिति-न्यायः । २६१ लाङ्गल्जीवनमितिन्यायः । २६२लोहचुम्बकन्यायः । २६३ लौहाग्निन्यायः ।२६४ वकबन्धनन्यायः । २६५ वरगोष्ठीन्यायः ।२६६ वरघाताय कन्यावरणमितिन्यायः । २६७वस्तूनि मानान्यपेक्ष्य प्रयोजनानीतिन्यायः ।२६८ वह्रिधुमन्यायः । २६९ वह्निन्यायः । २७०वाजिमन्दुरान्यायः । २७१ वातादिन्यायः ।२७२ वायुभक्षकन्यायः । २७३ वायुशैत्योष्णम्यायः । २७४ विधिनिषेधौ सति विशेषबाधेविशेषणमुपसंक्रामेत इतिन्यायः । २७५ विधेयंहि स्तूयते वस्त्वितिन्यायः । २७६ विपरीतंबलाबलमितिन्यायः । २७७ विल्वखल्लाटन्यायः ।२७८ विवाह प्रवृत्तभृत्यन्यायः । २७९ विशिष्ट-वृत्तेरितिन्यायः । २८० विशिष्टस्य वैशिष्ट्य-मितिन्यायः । २८१ विषं मृत्युरितिन्यायः । २८२विषभक्षणन्यायः । २८३ विषवृक्षोऽपि संवर्द्ध्यस्वयं छेत्तुमसाम्प्रतमितिन्यायः । २८४ वृक्षप्रक-म्पनन्यायः । २८५ वृद्धकुमारीवाक्यन्यायः ।२८६ वृद्धिमिष्टवतो मूलं विनष्टमितिन्यायः ।२८७ वृश्चिकीगर्भन्यायः । २८८ वैशे-ष्यात्तु तद्वाद इतिन्यायः । २८९ व्यञ्जक-व्यङ्गन्यायः । २९० व्याघ्रीक्षीरन्यायः । २९१व्रणशोधनाय शस्त्रग्रहणमितिन्यायः । २९२व्रीहिबीजन्यायः । २९३ शक्तिः सहकारिणीतिन्यायः । २९४ शवोद्बर्त्तनन्यायः । २९५ शाखा-चन्द्रन्यायः । २९६ शालिसमृद्धौ कोद्रवनाशन-न्यायः । २९७ शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैवपूरणीयेतिन्यायः । २९८ शिरोवेष्टनेन नासिका-स्पर्श इतिन्यायः । २९९ शैलुषीन्यायः । ३००श्यालशुनकन्यायः । ३०१ श्वःकर्त्तव्यमद्य कुर्व्विति-म्यायः । ३०२ श्वपुच्छोन्नामनन्यायः । ३०३सच्छिद्रघटाम्बुन्यायः । ३०४ सति बोधे न जाना-तीतिन्यायः । ३०५ सन्दिग्धस्य सन्दिग्धं सप्रयोजनं चेत् विचारमर्हतीतिन्यायः । ३०६समुद्रवृष्टिन्यायः । ३०७ सम्भवत्येकवाक्यत्वेवाक्यभेदो न चेष्यते इतिन्यायः । ३०८ सर्व्वंवाक्यं साधारणमितिन्यायः । ३०९ सर्व्वं कार्य्यंसकारणकमितिन्यायः । ३१० सर्व्वविशेषणंसाधारणमितिन्यायः । ३११ सर्व्वशास्त्राप्रत्यय-मेकं कर्म्मेतिन्यायः । ३१२ साक्षात्प्रकृतमिति-न्यायः । ३१३ साधुमैत्रीन्यायः । ३१४ सार्व्व-जनीनतुल्यायव्ययन्यायः । ३१५ सावकाशनिर-वकाशयोर्निरवकाशो बलीयानितिन्यायः । ३१६सिंहमृगन्यायः । ३१७ सिंहावलोकन्यायः ।३१८ सुतजनिमृतिन्यायः । ११९ सुभगा-भिक्षुकन्यायः । ३२० सुन्दोपसुन्दन्यायः । ३२१सूत्रसाटिकान्यायः । ३२२ सोपानारोहण-न्यायः । ३२३ स्तनन्धयन्यायः । ३२४ स्थाली-पुलाकन्यायः । ३२५ स्थावरजङ्गमविषन्यायः ।३२६ स्थूणानिखनन्यायः । ३२७ स्थूलारुन्धती-न्यायः । ३२८ स्फटिकलौहित्यन्यायः । ३२९स्वकरकुचन्यायः । ३३० स्वपक्षहानिकर्त्तृत्वात्स्वकुलाङ्गारतां गत इतिन्यायः । ३३१ स्वप्न-व्याघ्रन्यायः । ३३२ स्वशिशुमपि चुम्बन्तमितिन्यायः । ३३३ स्वामिभृत्यन्यायः । ३३४ हस्ता-मलकन्यायः । इति श्रीरामदयालुशिष्यरघु-नाथेन विरचितो लौकिकन्यायसंग्रहः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“इण् गतौ”@} 2 ‘अयत्येतीयते गत्याम्, अधीतेऽध्येति चेङिकोः’ 3 इति देवः।
4 आयकः-यिका, 5 गमकः-मिका, 6 प्रत्यायकः-यिका, 7 जिगमिषकः-षिका, 8 प्रतीषिषकः-षिका
एता-त्री, आययिता-त्री, गमयिता-त्री, जिगमिषिता-त्री, प्रतीषिषिता-त्री
9 यन् 10 निर्यन् यती, प्रत्याययन्-न्ती, गमयन्-न्ती, जिगमिषन्-न्ती, प्रतीषिषन्-न्ती
एष्यन्- 11 न्ती-ती, प्रत्याययिष्यन्-न्ती-ती, गमयिष्यन्-न्ती-ती, जिगमिषिष्यन्- न्ती-ती, प्रतीषिषिष्यन्-ती-न्ती
-- प्रत्याययमानः, प्रत्याययिष्यमाणः
-- 12 परीत्-परीतौ-परीतः
-- -- इतं- 13 इतः-इतवान्, 14 उपेतः, प्रत्यायितः, अवगमितः, जिगमिषितः, प्रतीषितः-तवान्
15 अयः, आयः, गमः, 16 इत्वरः, 17 उपेयिवान् 18, ईयिवान् 19, समीयिवान्- 20 उपेयुषी, 21 अत्ययी, 22 अत्यायः, जिगमिषुः, जिगमयिषुः, परीषिषुः
एतव्यम्, 23 उपैतव्यम्, प्रत्याययितव्यम्, गमयितव्यम्, जिगमिषितव्यम्, प्रतीषिषितव्यम्
अयनीयम्, प्रत्यायनीयम्, गमनीयम्, जिगमिषणीयम्, प्रतीषिषणीयम्
24 इत्यम् 25, अनभ्याशमित्यः 26, प्रत्याय्यम्, अवगम्यम्, जिगमिष्यम्, प्रतीषिष्यम्
ईषदयः, -दुरयः-स्वयः, ईषदायः-ईषदवगमः-इत्यादि
-- 27 ईयमानः, प्रत्याय्यमानः, अवगम्यमानः, 28 जिगांस्यमानः, प्रतीष्यमाणः
29 आयः, 30 न्यायः 31, 32 पर्यायः, 33 34 अध्यायः, समयः, 35 अन्वयः, उदयः, न्ययः, व्ययः, 36 अभ्युदयः, न्यायः 37 अवगमः, प्रत्यायः
एतुम्, प्रत्याययितुम्, गमयितुम्, जिगमिषितुम्, प्रतीषिषितुम्
38 इत्या, अपीतिः, 39 समितिः, इतिः, समित् 40, प्रत्यायना, अवगमना, जिगमिषा, जिगमयिषा, प्रतीषिषा, प्रत्याययिषा
अयनम्, 41 अन्तरयणम् 42, अन्तरयनो 43, प्रत्यायनम्, अवगमनम्, जिगमिषणम्, प्रतीषिषणम्
इत्वा, आययित्वा, गमयित्वा, जिगमिषित्वा, ईषिषित्वा
उपेत्य-परीत्य, प्रत्याय्य, 44 अवगमय्य, अवजिगमिष्य, प्रतीषिष्य
45 आयम् २, इत्वा २, प्रत्यायम् २, आययित्वा २, 46 अवगमम् २ अवगामम् २ गमयित्वा २, -- -- -- -- जिगमिषम् २, जिगमिषित्वा २, प्रतीषिषम् २
ईषिषित्वा २
01 (६८)
02 (२-अदादिः-१०४५-अनिट्। सक-पर-)
03 (१४ श्लो।)
04 [[१। ‘अचो ञणति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ आयादेशः।]]
05 [[२। ‘णौ गमिरबोधने’ (२-४-४६) इति गमादेशः। अमन्तत्वान्मित्त्वेन उपधाह्रस्वः।]]
06 [[३। इणो बोधनार्थकत्वात् ‘अबोधने’ (२-४-४६) इत्युक्त्या गमादेशाभावः।]]
07 [[४। ‘सनि च’ (२-४-४७) इति गमादेशः। ‘गमेरिट् परस्मैपदेषु’ (७-२-५८) इत्यत्र ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य तङानयोरभावे--इत्यर्थकतया अत्र सन इड् भवति।]]
08 [[५। ‘सनि च’ (२-४-४७) इत्यत्रापि ‘अबोधने’ इत्यनुवृत्त्या गमादेशाभावे, अजादि- त्वाद् ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ (६-१-२) इति द्वितीयस्यैकाचो द्वित्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः।]]
09 [[६। ‘इणो यण्’ (६-४-८१) इति यणादेशः।]]
10 [[आ। ‘निर्यत्स्फुलिङ्गाकुलधूमराशिं किं ब्रूहि भूमौ पिनषाम भानुम्। आदन्तनिष्पी- डितपीतमिन्दुं ष्ठीवाम शुष्केक्षुलताऽस्थिकल्पम्’।। भ। का। १२-१८।]]
11 [[७। ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुमागमस्य वैकल्पिकत्वात् रूपद्वयम्।]]
12 [[८। ‘षत्वतुकोरसिद्धः’ (६-१-८६) इत्यनेन एकादेशशास्त्रस्यासिद्धत्वात् तुक्।]]
13 [[B। ‘अहृत धनेश्वरस्य युधि यः समेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य बिबुधैः कृतोत्त- मायोधनम्।’ भ। का। १०-३६।]]
14 [[९। आ + इतः एतः, उप × एत = इति स्थिते ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिं बाधित्वा, ‘ओमाङोश्च’ (६-१-९५) इति पररूपम्।]]
15 [पृष्ठम्००६९+ २४]
16 [[१। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु क्वरप्। तुक्।]]
17 [[आ। ‘रावणः शुश्रुवान् शत्रून् राक्षसानभ्युपेयुषः। स्वयं युयुत्सयांचक्रे प्राकाराग्रे निषेदिवान्।।’ भ। का। १४-२२।]]
18 [[२। ‘उपेयिवाननाश्वान्--’ (३-२-१०९) इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपातितः। ‘उप’ इत्यस्याविवक्षितत्वात्-समीयिवान्-ईयिवान्-इत्याद्यपि सिद्ध्यति। ‘दीर्घ इणः किति’ (७-४-६९) इति दीर्घः।]]
19 [[B। ‘निवृत्ते भरते धीमान् अत्रे रामस्तपोवनम्। प्रपेदे पूजितस्तस्मिन् दण्डकारण्य- मीयिवान्।।’ भ। का। ४-१।]]
20 [[३। ‘उगितश्च’ (४-१-६) इति ङीप्। ‘वसोः सम्प्रसारणम्’ (६-४-१३१) इति सम्प्रसारणम्।]]
21 [[४। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इत्यनेन तच्छीलादिषु इनिः।]]
22 [[५। ‘श्याद्व्यधाश्रुसंस्रतीण्--’ (३-१-१४१) इति ‘अति’ इत्युपसृष्टादस्मात् कर्तरि णः प्रत्ययः।]]
23 [[६। ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
24 [[C। ‘आदृत्यस्तेन वृत्येन स्तुत्यो जुष्येण सङ्गतः। इत्यः शिष्येण गुरुवत् गृध्यमर्थमवा- प्स्यसि’ भ। का। ६-५५।]]
25 [[७। ‘एतिस्तुशास्--’ (३-१-१०९) इति क्यपि तुक्।]]
26 [[८। ‘इत्येऽनभ्याशस्य’ (वा-६-३-७०) इति पूर्वपदस्य मुम्।]]
27 [[९। ‘अकृत्सार्वधातुकयो--’ (७-४-२५) रिति दीर्घः।]]
28 [[१०। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। आत्मनेपदपरकत्वात् सनो नेट्।]]
29 [पृष्ठम्००७०+ ३०]
30 [[आ। ‘नरकस्यावतारोऽयं प्रत्यक्षोऽस्माकमागतः। अचेष्टा यदिहान्यायात् अनेनात्स्या- महे वयम्।।’ भ। का। ७-८२।]]
31 [[१। संज्ञायाम् ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। न्याय इति शास्त्रस्य संज्ञा। न्येति--निश्चिनोति इति शास्त्रयुक्त्यादिरत्र न्यायः। न अभ्रेषः।]]
32 [[२। ‘परावनुपात्यय इणः’ (३-३-३८) इति अजपवादो घञ्। क्रमस्यानतिक्रमोऽनुपा- त्ययः।]]
33 [[B। ‘न्याय्यं यद्यत्र तत् कार्यं पर्यायेणाविरोधिभिः। निशोपशायः कर्तव्यः फलो- च्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१।]]
34 [[३। ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। संज्ञायाम्]]
35 [[४। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्। एवं ‘अभ्युदय’ इति यावदच् प्रत्ययः।]]
36 [[C। ‘निराकरिष्णुर्द्विजकुञ्जराणां तृणीकृताशेषगुणोऽतिमोहात्। पापाशयान् अभ्युदया- र्थमार्च्छीत् प्राग्ब्रह्मरक्षःप्रवरान् दशास्यः।।’ भ। का। ११-४४।]]
37 [[५। ‘परिन्योर्नीणोर्द्यूताभ्रेषयोः’ (३-३-३७) इति घञ्। अभ्रेषोऽस्खलनम्। न्याये स्थितः।]]
38 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति स्त्रियां भावे क्यप्।]]
39 [[७। बाहुलकात् क्तिन्नपि--इत्यात्रेयः। समितिः = सभा।]]
40 [[८। ‘संपदादित्वात्--’ (३-३-९४) स्त्रियां भावादौ क्विप्। समित् = युद्धः।]]
41 [[९। ‘अयनं च’ (८-४-२५) इत्यदेशे णत्वम्। देशविशेषे तु न--अन्तरयनो देशः। ‘अन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषु उपसर्गत्वं वक्तव्यम्’ (वा। १-४-५८) इति वचनात् उपसर्गत्वम्। ‘कृत्यच’ (८-४-२९) इत्यनेनैव सिद्धे, देशे णत्वाभावाय ‘अयनं च’ (८-४-२५) इति सूत्रारम्भः।]]
42 (वर्तते)
43 (देशः)
44 [[१०। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
45 [पृष्ठम्००७१+ २६]
46 [[१। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुलि दीर्घविकल्पः।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.