न्ती-ती (ntI-tI)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@‘अर्ब गतौ’@} 2 अर्बकः-र्बिका, अर्बकः-र्बिका, 3 अर्बिबिषकः-षिका
अर्बिता-त्री, अर्बयिता-त्री, अर्बिबिषिता-त्री
4 अर्बन्-न्ती, अर्बयन्-न्ती, अर्बिबिषन्-न्ती
अर्बिष्यन्-न्ती-ती, अर्बयिष्यन् न्ती-ती, अर्बिबिषिष्यन्-न्ती-ती
-- अर्बयमाणः, अर्बयिष्यमाणः
अर्प्-अर्ब्-अर्बौ-अर्बः
अर्बितम्-तः-तवान्, अर्बितः अर्बिबिषितम्-तः-तवान्
अर्बः, अर्बः, अर्बिबिषुः, अर्बिबयिषुः
अर्बितव्यम्, अर्बयितव्यम्, अर्बिबिषितव्यम्
अर्बणीयम्, अर्बणीयम्, अर्बिबिषणीयम्
अर्ब्यम्, अर्ब्यम्, अर्बिबिष्यम्
ईषदर्बः-दुरर्बः-स्वर्बः
-- -- 5 अर्ब्यमाणः, अर्ब्यमाणः, अर्बिबिष्यमाणः
अर्बः, अर्बः, अर्बिबिषः
अर्बितुम्, अर्बयितुम्, अर्बिबिषितुम्
6 अर्बा, अर्बणा, अर्बिबिषा, अर्बिबयिषा
अर्बणम्, अर्बणम्, अर्बिबिषणम्
अर्बित्वा, अर्बयित्वा, अर्बिबिषित्वा
समर्ब्य, समर्ब्य, समर्बिबिष्य
अर्बम् २, अर्बित्वा २, अर्बम् २, अर्बयित्वा २, अर्बिबिषम् २
अर्बिबिषित्वा २।
01 (४२)
02 (१-भ्वादिः ४१५-सक। से। पर।)
03 [[१। ‘न न्द्राः--’ (६-१-३) इति रेफस्य द्वित्वनिषेधः।]]
04 [[B। ‘हयैस्सुरम्फैर्द्रुतमर्बतो रवेः पर्बद्भिरालर्ब्यत रक्तिमा करैः। प्रबर्ब्य शैलानुपमर्ब्य पद्मिनीं प्रकर्ब्य चाशाः श्रमशोणितैरिव।। धा। का। १-५४।’]]
05 [पृष्ठम्००४१+ २६]
06 [[१। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियां अकारप्रत्ययः भावादौ।]]
1 {@“इण् गतौ”@} 2 ‘अयत्येतीयते गत्याम्, अधीतेऽध्येति चेङिकोः’ 3 इति देवः।
4 आयकः-यिका, 5 गमकः-मिका, 6 प्रत्यायकः-यिका, 7 जिगमिषकः-षिका, 8 प्रतीषिषकः-षिका
एता-त्री, आययिता-त्री, गमयिता-त्री, जिगमिषिता-त्री, प्रतीषिषिता-त्री
9 यन् 10 निर्यन् यती, प्रत्याययन्-न्ती, गमयन्-न्ती, जिगमिषन्-न्ती, प्रतीषिषन्-न्ती
एष्यन्- 11 न्ती-ती, प्रत्याययिष्यन्-न्ती-ती, गमयिष्यन्-न्ती-ती, जिगमिषिष्यन्- न्ती-ती, प्रतीषिषिष्यन्-ती-न्ती
-- प्रत्याययमानः, प्रत्याययिष्यमाणः
-- 12 परीत्-परीतौ-परीतः
-- -- इतं- 13 इतः-इतवान्, 14 उपेतः, प्रत्यायितः, अवगमितः, जिगमिषितः, प्रतीषितः-तवान्
15 अयः, आयः, गमः, 16 इत्वरः, 17 उपेयिवान् 18, ईयिवान् 19, समीयिवान्- 20 उपेयुषी, 21 अत्ययी, 22 अत्यायः, जिगमिषुः, जिगमयिषुः, परीषिषुः
एतव्यम्, 23 उपैतव्यम्, प्रत्याययितव्यम्, गमयितव्यम्, जिगमिषितव्यम्, प्रतीषिषितव्यम्
अयनीयम्, प्रत्यायनीयम्, गमनीयम्, जिगमिषणीयम्, प्रतीषिषणीयम्
24 इत्यम् 25, अनभ्याशमित्यः 26, प्रत्याय्यम्, अवगम्यम्, जिगमिष्यम्, प्रतीषिष्यम्
ईषदयः, -दुरयः-स्वयः, ईषदायः-ईषदवगमः-इत्यादि
-- 27 ईयमानः, प्रत्याय्यमानः, अवगम्यमानः, 28 जिगांस्यमानः, प्रतीष्यमाणः
29 आयः, 30 न्यायः 31, 32 पर्यायः, 33 34 अध्यायः, समयः, 35 अन्वयः, उदयः, न्ययः, व्ययः, 36 अभ्युदयः, न्यायः 37 अवगमः, प्रत्यायः
एतुम्, प्रत्याययितुम्, गमयितुम्, जिगमिषितुम्, प्रतीषिषितुम्
38 इत्या, अपीतिः, 39 समितिः, इतिः, समित् 40, प्रत्यायना, अवगमना, जिगमिषा, जिगमयिषा, प्रतीषिषा, प्रत्याययिषा
अयनम्, 41 अन्तरयणम् 42, अन्तरयनो 43, प्रत्यायनम्, अवगमनम्, जिगमिषणम्, प्रतीषिषणम्
इत्वा, आययित्वा, गमयित्वा, जिगमिषित्वा, ईषिषित्वा
उपेत्य-परीत्य, प्रत्याय्य, 44 अवगमय्य, अवजिगमिष्य, प्रतीषिष्य
45 आयम् २, इत्वा २, प्रत्यायम् २, आययित्वा २, 46 अवगमम् २ अवगामम् २ गमयित्वा २, -- -- -- -- जिगमिषम् २, जिगमिषित्वा २, प्रतीषिषम् २
ईषिषित्वा २
01 (६८)
02 (२-अदादिः-१०४५-अनिट्। सक-पर-)
03 (१४ श्लो।)
04 [[१। ‘अचो ञणति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ आयादेशः।]]
05 [[२। ‘णौ गमिरबोधने’ (२-४-४६) इति गमादेशः। अमन्तत्वान्मित्त्वेन उपधाह्रस्वः।]]
06 [[३। इणो बोधनार्थकत्वात् ‘अबोधने’ (२-४-४६) इत्युक्त्या गमादेशाभावः।]]
07 [[४। ‘सनि च’ (२-४-४७) इति गमादेशः। ‘गमेरिट् परस्मैपदेषु’ (७-२-५८) इत्यत्र ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य तङानयोरभावे--इत्यर्थकतया अत्र सन इड् भवति।]]
08 [[५। ‘सनि च’ (२-४-४७) इत्यत्रापि ‘अबोधने’ इत्यनुवृत्त्या गमादेशाभावे, अजादि- त्वाद् ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ (६-१-२) इति द्वितीयस्यैकाचो द्वित्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः।]]
09 [[६। ‘इणो यण्’ (६-४-८१) इति यणादेशः।]]
10 [[आ। ‘निर्यत्स्फुलिङ्गाकुलधूमराशिं किं ब्रूहि भूमौ पिनषाम भानुम्। आदन्तनिष्पी- डितपीतमिन्दुं ष्ठीवाम शुष्केक्षुलताऽस्थिकल्पम्’।। भ। का। १२-१८।]]
11 [[७। ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुमागमस्य वैकल्पिकत्वात् रूपद्वयम्।]]
12 [[८। ‘षत्वतुकोरसिद्धः’ (६-१-८६) इत्यनेन एकादेशशास्त्रस्यासिद्धत्वात् तुक्।]]
13 [[B। ‘अहृत धनेश्वरस्य युधि यः समेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य बिबुधैः कृतोत्त- मायोधनम्।’ भ। का। १०-३६।]]
14 [[९। आ + इतः एतः, उप × एत = इति स्थिते ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिं बाधित्वा, ‘ओमाङोश्च’ (६-१-९५) इति पररूपम्।]]
15 [पृष्ठम्००६९+ २४]
16 [[१। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु क्वरप्। तुक्।]]
17 [[आ। ‘रावणः शुश्रुवान् शत्रून् राक्षसानभ्युपेयुषः। स्वयं युयुत्सयांचक्रे प्राकाराग्रे निषेदिवान्।।’ भ। का। १४-२२।]]
18 [[२। ‘उपेयिवाननाश्वान्--’ (३-२-१०९) इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपातितः। ‘उप’ इत्यस्याविवक्षितत्वात्-समीयिवान्-ईयिवान्-इत्याद्यपि सिद्ध्यति। ‘दीर्घ इणः किति’ (७-४-६९) इति दीर्घः।]]
19 [[B। ‘निवृत्ते भरते धीमान् अत्रे रामस्तपोवनम्। प्रपेदे पूजितस्तस्मिन् दण्डकारण्य- मीयिवान्।।’ भ। का। ४-१।]]
20 [[३। ‘उगितश्च’ (४-१-६) इति ङीप्। ‘वसोः सम्प्रसारणम्’ (६-४-१३१) इति सम्प्रसारणम्।]]
21 [[४। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इत्यनेन तच्छीलादिषु इनिः।]]
22 [[५। ‘श्याद्व्यधाश्रुसंस्रतीण्--’ (३-१-१४१) इति ‘अति’ इत्युपसृष्टादस्मात् कर्तरि णः प्रत्ययः।]]
23 [[६। ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
24 [[C। ‘आदृत्यस्तेन वृत्येन स्तुत्यो जुष्येण सङ्गतः। इत्यः शिष्येण गुरुवत् गृध्यमर्थमवा- प्स्यसि’ भ। का। ६-५५।]]
25 [[७। ‘एतिस्तुशास्--’ (३-१-१०९) इति क्यपि तुक्।]]
26 [[८। ‘इत्येऽनभ्याशस्य’ (वा-६-३-७०) इति पूर्वपदस्य मुम्।]]
27 [[९। ‘अकृत्सार्वधातुकयो--’ (७-४-२५) रिति दीर्घः।]]
28 [[१०। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। आत्मनेपदपरकत्वात् सनो नेट्।]]
29 [पृष्ठम्००७०+ ३०]
30 [[आ। ‘नरकस्यावतारोऽयं प्रत्यक्षोऽस्माकमागतः। अचेष्टा यदिहान्यायात् अनेनात्स्या- महे वयम्।।’ भ। का। ७-८२।]]
31 [[१। संज्ञायाम् ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। न्याय इति शास्त्रस्य संज्ञा। न्येति--निश्चिनोति इति शास्त्रयुक्त्यादिरत्र न्यायः। न अभ्रेषः।]]
32 [[२। ‘परावनुपात्यय इणः’ (३-३-३८) इति अजपवादो घञ्। क्रमस्यानतिक्रमोऽनुपा- त्ययः।]]
33 [[B। ‘न्याय्यं यद्यत्र तत् कार्यं पर्यायेणाविरोधिभिः। निशोपशायः कर्तव्यः फलो- च्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१।]]
34 [[३। ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। संज्ञायाम्]]
35 [[४। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्। एवं ‘अभ्युदय’ इति यावदच् प्रत्ययः।]]
36 [[C। ‘निराकरिष्णुर्द्विजकुञ्जराणां तृणीकृताशेषगुणोऽतिमोहात्। पापाशयान् अभ्युदया- र्थमार्च्छीत् प्राग्ब्रह्मरक्षःप्रवरान् दशास्यः।।’ भ। का। ११-४४।]]
37 [[५। ‘परिन्योर्नीणोर्द्यूताभ्रेषयोः’ (३-३-३७) इति घञ्। अभ्रेषोऽस्खलनम्। न्याये स्थितः।]]
38 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति स्त्रियां भावे क्यप्।]]
39 [[७। बाहुलकात् क्तिन्नपि--इत्यात्रेयः। समितिः = सभा।]]
40 [[८। ‘संपदादित्वात्--’ (३-३-९४) स्त्रियां भावादौ क्विप्। समित् = युद्धः।]]
41 [[९। ‘अयनं च’ (८-४-२५) इत्यदेशे णत्वम्। देशविशेषे तु न--अन्तरयनो देशः। ‘अन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषु उपसर्गत्वं वक्तव्यम्’ (वा। १-४-५८) इति वचनात् उपसर्गत्वम्। ‘कृत्यच’ (८-४-२९) इत्यनेनैव सिद्धे, देशे णत्वाभावाय ‘अयनं च’ (८-४-२५) इति सूत्रारम्भः।]]
42 (वर्तते)
43 (देशः)
44 [[१०। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
45 [पृष्ठम्००७१+ २६]
46 [[१। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुलि दीर्घविकल्पः।]]
1 {@“चष भक्षने”@} 2 चाषकः-षिका, चाषकः-षिका, चिचषिषकः-षिका, चाचषकः-षिका
चषिता-त्री, चाषयिता-त्री, चिचषिषिता-त्री, चाचषिता-त्री
चषन्-न्ती, 3 चाषयन्-न्ती, चिचषिषन्-न्ती, -- चषिष्यन्-न्ती-ती, चाषयिष्यन् न्ती-ती, चिचषिषिष्यन्-न्ती-ती
चषमाणः, -- चिचषिषमाणः, चाचष्यमाणः
चषिष्यमाणः, -- चिचषिषिष्यमाणः, चाचषिष्यमाणः
4 सञ्चट्-सञ्चड्-सञ्चषौ-सञ्चषः
-- -- चषितम्-तः, चाषितः, चिचषिषितः, चाचषितः-तवात्
चषः, चाषः, चिचषिषुः, चाचषः
चषितव्यम्, चाषयितव्यम्, चिचषिषितव्यम्, चाचषितव्यम्
चषणीयम्, चाषणीयम्, चिचषिषणीयम्, चाचषणीयम्
चाष्यम्, चाष्यम्, चिचषिष्यम्, चाचष्यम्
ईषच्चषः-दुश्चषः-सुचषः
-- -- चष्यमाणः, चाष्यमाणः, चिचषिष्यमाणः, चाचष्यमाणः
5 चाषः, चाषः, चिचषिषः, चाचषः
चषितुम्, चाषयितुम्, चिचषिषितुम्, चाचषितुम्
6 चष्टिः, चाषणा, चिचषिषा, चाचषा
चषणम्, चाषणम्, चिचषिषणम्, चाचषणम्
चषित्वा, चाषयित्वा, चिचषिषित्वा, चाचषित्वा
विचष्य, विचाष्य, विचिचषिष्य, विचाचष्य
7 चाषम् २, चषित्वा २, चाषम् २, चाषयित्वा २, चिचषिषम् २, चिचषिषित्वा २, चाचषम् २
चाचषित्वा २
8 इति क्वुन्।
चषकः = पक्षिविशेषः।]] चषकः, 9 आलप्रत्यये रूपम्।
चषन्ति तस्मिन् इति चषालः = यज्ञभाण्डम्।]] चषालम्।
01 (५१३)
02 (१-भ्वादिः-८८९। सक सेट्। उभ।)
03 [[१। भक्षणार्थकत्वादस्य धातोः ‘निगरणचलनार्थेम्यश्च’ (१-३-८७) इत्यनेन ण्यन्तात् शतैव, न तु शानच्।]]
04 [[२। ‘झलां जशोऽन्ते’ (८-२-३९) इति जश्त्वेन डः।]]
05 [[आ। ‘लाषेण चाषांश्छषिताञ्झषित्वा प्रभ्लक्ष्य भक्षन्ति यदम्बु नीचाः।’ धा। का। २-२८]]
06 [[३। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इत्यादिना इण्णिषेधः। तकारस्य ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वेन टकारः।]]
07 [पृष्ठम्०४९५+ २६]
08 [[१। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः’ [द। उ। ३-५]
09 [[२। औणादिके [द। उ। १०-१७]
1 {@“चह परिकल्कने”@} 2 ज्ञपादिः।
‘चप--’ इति दुर्गसम्मतः पाठः।
‘चहयेच्चहतीत्येते चहेः स्तां परिकल्कने।।’ 3 इति देवः।
4 चहकः 5 हिका, चिचहयिषकः-षिका
चहयिता-त्री, चिचहयिषिता-त्री
चहयन्-न्ती, चिचहयिषन्-न्ती
चहयिष्यन् न्ती-ती, चिचहयिषिष्यन्-न्ती-ती
चहयमानः, चिचहयिषमाणः
चहयिष्यमाणः, चिचहयिषिष्यमाणः
6 प्रचट्-प्रचड्-प्रचहौ-प्रचहः
-- -- चहितम्-तः, चिचहयिषितः-तवान्
चहः, चिचहयिषुः
चहयितव्यम्, चिचहयिषितव्यम्
चहनीयम्, चिचहयिषणीयम्
चह्यम्, चिचहयिष्यम्
ईषच्चहः-दुश्चहः-सुचहः
-- चह्यमानः, चिचहयिष्यमाणः
चहः, चिचहयिषः
चहयितुम्, चिचहयिषितुम्
7 चहना, चिचहयिषा
चहनम्, चिचहयिषणम्
चहयित्वा, चिचहयिषित्वा
8 प्रचहय्य, प्रचिचहयिष्य
-- -- 9 चहम् २, चाहम् २, चहयित्वा २, चिचहयिषम् २, चिचहयिषित्वा २। 10
01 (५१५)
02 (१०-चुरादिः-१६२७। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १९६)
04 [[आ। ‘चाणूर एनमथ विज्ञपयन् नृपाज्ञां चण्डातकं सुयमयंश्चहको बभाषे।’ धा। का। ३-२५।]]
05 [[२। ज्ञपादिषु अस्य पाठात् मित्त्वेन, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाया ह्रस्वः। एवमेव ण्यन्तात् सन्यपि उपधाह्रस्वो बोध्यः।]]
06 [[३। ‘हो ढः’ (८-२-३१) इति ढत्वे, अवसाने चर्त्वविकल्पः।]]
07 [[४। ‘ण्यासश्रन्थो युच्’ (३-३-१०७) इति युच्।]]
08 [[५। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
09 [[६। ‘चिण्णमुलोदीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]
10 [पृष्ठम्०४९७+ २१]
1 {@“चीवृ आदानसंवरणयोः”@} 2 चीवकः-विका, चीवकः-विका, चिचीविषकः-षिका, चेचीवकः-विका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि कत्थनार्थकभौवादिकचीभतिवत् 3 बोध्यानि।
अस्य धातोरुभयपदीत्वेन शतरि चीवन्-न्ती, चीवयन्-न्ती, चिचीविषन्-न्ती
चीविष्यन्-न्ती-ती, चीवयिष्यन्-न्ती-ती, चिचीविषिष्यन्- न्ती-ती
इति रूपाण्यधिकानि।
क्विपि, ‘च्छ्वोः शूडनुनासिके च’ 4 इत्यूठि, यणादेशे च्यूः-च्युवौ-च्युवः
इति रूपाणि।
‘छित्वर--’ 5 इत्यादिना वरचि प्रत्यये, ‘लोपो व्योर्वलि’ 6 इति धातुवकारस्य लोपे, ‘नेड् वशि कृति’ 7 इति इण्णिषेधे च चीवरम् इति भवति।
8 चीवरम् = मुनीनां वसनम्।
01 (५३२)
02 (१-भ्वादिः-८७९। सक। सेट्। उभ।)
03 (५३०)
04 (६-४-१९)
05 [द। उ। ८-४९]
06 (६-१-६६)
07 (७-२-८)
08 [[आ। ‘प्रवुन्द्यवेणीजववेनमाना खातान्तिका चीवरिभिर्निषादैः।’ धा। का। २। २७।]]
1 {@“नट अवस्पन्दने”@} 2 अयं धातुः न णोपदेशः।
‘णोपदेशास्त्वनर्द् नाट्’ इति पर्युदासात्।
अतः, ‘उपसर्गादसमासेऽपि--’ 3 इति णत्वं सोपसर्गे न भवति।
‘अवस्यन्दने’ इत्येके।
4 ‘नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत्।’ 5 इति देवः।
नाटकः-टिका, निनाटयिषकः-षिका
नाटयिता-त्री, निनाटयिषिता-त्री
प्रनाटयन्-न्ती, निनाटयिषन्-न्ती
नाटयिष्यन्-न्ती-ती, निनाटयिषिष्यन्- न्ती-ती
नाटयमानः, निनाटयिषमाणः
नाटयिष्यमाणः, निनाटयिषिष्यमाणः
नाड्-नाड्-नाटौ-नाटः
नाटितम्- 6 तः, निनाटयिषितः-तवान्
नाटः, निनाटयिषुः
नाटयितव्यम्, निनाटयिषितव्यम्
नाटनीयम्, निनाटयिषणीयम्
नाट्यम्, निनाटयिष्यम्
ईषन्नाटः- 7 दुर्नाटः, सुनाटः
नाट्यमानः, निनाटयिष्यमाणः
नाटः, निनाटयिषः
नाटयितुम्, निनाटयिषितुम्
नाटना, निनाटयिषा
नाटनम्, निनाटयिषणम्
नाटयित्वा, निनाटयिषित्वा
प्रनाट्य, प्रनिनाटयिष्य
नाटम् २, नाटयित्वा २, निनाटयिषम् २
निनाटयिषित्वा २।
01 (६५८)
02 (१०-चुरादिः-१५४५। अक। सेट्। उभ।)
03 (८-४-१४)
04 [पृष्ठम्०६१२+ २५]
05 (श्लो। ७६)
06 [[आ। ‘ओलण्डिताद्रिरपि जालितदिव्यधामा निष्पीडितारिरनुनाटितमर्त्यभावः।’ धा। का। ३। १४।]]
07 [[१। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधो वाच्यः’ (वा। १-४-६०) इति वचनात् णत्वं न भवति।]]
1 {@“तुत्थ आवरणे”@} 2 3 धातुकाव्ये 4 ‘अतूत्थिताङ्गाः--’ इत्युदाहरणदर्शनात् ‘तूत्थ’ इति तत्सम्मतः पाठ इति ज्ञायते।]] तुत्थकः-त्थिका, तुतुत्थयिषकः-षिका
तुत्थयिता-त्री, तुतुत्थयिषिता-त्री
तुत्थयन्-न्ती, तुतुत्थयिषन्-न्ती
तुत्थयिष्यन्-न्ती-ती, तुतुत्थयिषिष्यन्- न्ती-ती
तुत्थयमानः, तुतुत्थयिषमाणः
तुत्थयिष्यमाणः, तुतुत्थयिषिष्यमाणः
तुत्-तुत्थौ-तुत्थः
5 तुत्थितः-तम्-तवान्, तुतुत्थयिषितः-तवान्
तुत्थः, तुतुत्थयिषुः
तुत्थयितव्यम्, तुतुत्थयिषितव्यम्
तुत्थनीयम्, तुतुत्थयिषणीयम्
तुत्थ्यम्, तुतुत्थयिष्यम्
ईषत्तुत्थः-दुस्तुत्थः-सुतुत्थः
तुत्थ्यमानः, तुतुत्थयिष्यमाणः
6 तुत्थः, तुतुत्थयिषः
तुत्थयितुम्, तुतुत्थयिषितुम्
तुत्थना, तुतुत्थयिषा
तुत्थनम्, तुतुत्थयिषणम्
तुत्थयित्वा, तुतुत्थयिषित्वा
प्रतुत्थ्य, प्रतुतुत्थयिष्य
तुत्थम् २, तुत्थयित्वा २, तुतुत्थयिषम् २
तुतुत्थयिषित्वा २।
01 (७४०)
02 (१०-चुरादिः-१९४३। सक। सेट्। उभ। अदन्तः।)
03 [[[अ]
04 (३-६४)
05 [[B। ‘प्रपर्णितदिशं रुचा क्षपितभूभूतोऽस्यानुजाः सदोनिवसितं हरिं ययुरतूत्थिताङ्गाः क्रधा।’ धा। का। ३। ६४।]]
06 [पृष्ठम्०६६७+ २८]
1 {@“तुल उन्माने”@} 2 तोलकः-लिका, तुतोलयिषकः-षिका
तोलयिता-त्री, तुतोलयिषिता-त्री
तोलयन्-न्ती, तुतोलयिषन्-न्ती
तोलयिष्यन्-न्ती-ती, तुतोलयिषिष्यन्- न्ती-ती
तोलयमानः, तुतोलयिषमाणः
तोलयिष्यमाणः, तुतोलयिषिष्य- माणः
प्रतोल्-प्रतोलौ-प्रतोलः
तोलितम्-तः-तवान्, तुतोलयिषितः- तवान्
तोलः, 3 तुलः 4 , तुतोलयिषुः
तोलयितव्यम्, तुतोलयिषितव्यम्
5 तोलनीयम्, तुतोलयिषणीयम्
तोल्यम्, तुतोलयिष्यम्
ईषत्तोलः-दुस्तोलः- सुतोलः
तोल्यमानः, तुतोलयिष्यमाणः
तोलः, तुतोलयिषः
तोलयितुम्, तुतोलयिषितुम्
तोलना- 6 तुलना, तुला, तुतोलयिषा
तोलनम्, तुतोलयिषणम्
तोलयित्वा, तुतोलयिषित्वा
प्रतोल्य, प्रतुतोलयिष्य
तोलम् २, तोलयित्वा २, तुतोलयिषम् २
तुतोलयिषित्वा २।
01 (७५७)
02 (१०-चुरादिः-१५९९। सक। सेट्। उभ।)
03 [[४। ‘चुरादिणिचोऽनित्यत्वात् तदभावः।’ इति धातुकाव्यव्याख्याने (३-२१) प्रोक्तम्।]]
04 [[B। ‘दुर्दान्तचक् पशुपचुक्कनमप्यरौत्सीत् प्रक्षालितक्षितितलातुलवर्षरोधी।’ धा। का। ३। २१।]]
05 [पृष्ठम्०६७५+ २६]
06 [[१। बाहुलकाद् गुणाभावे रूपम्। ‘चिन्तिपूजि--’ (३-३-१०५) इत्यत्र चकारात् तुला’ इति क्षीरस्वामी। माधवधातुवृत्तौ तु-- ‘तुला इति ‘णिचो- ऽनित्यत्वात्’ इति मैत्रेयः। अन्ये तु ‘णिजभावे प्रमाणाभावात् ‘तुल्यार्थैः--’ (२-३-६२) इत्यादौ तुला इति निपातनादङि णिलुकि तुला इति।’ इत्युक्तम्।]]
1 {@“दुःख तत्क्रियायाम्”@} 2 अदन्तः।
अत्र तत्क्रिया = दुःखनम्
दुःखानुकूलव्यापार इत्यर्थः।
‘तत्क्रिया तदनु- भवः।’ इति धा।
का।
व्याख्याने 3।
‘प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च’ 4 इत्यस्य विवरण- रूपोऽयं धातुः।
दुःखशब्दात् ‘तत् करोति, तदाचष्टे, तेनाक्रामति’ 5 इत्येतेष्वर्थेषु णिज्भवति।
‘सनाद्यन्ता धातवः’ 6 इति धातुसंज्ञा।
अतो लोपे, उपधावृद्धिनिषेधे च रूपाणि भवन्ति।
तद्यथा-- दुःखकः-खिका, दुदुःखयिषकः-षिका, दुःखयिता-त्री, दुदुःखयिषिता-त्री
दुःखयन्-न्ती, दुदुःखयिषन्-न्ती, दुःखयिष्यन्-न्ती-ती, दुदुःखयिषिष्यन्- न्ती-ती, दुःखयमानः, दुदुःखयिषमाणः, दुःखयिष्यमाणः, दुदुःखयि- षिष्यमाणः, दुःक्-दुःखौ-दुःखः, दुःखितम्, दुदुःखयिषितः-तवान्, दुःखः, दुदुःखयिषुः, दुःखयितव्यम्, दुदुःखयिषितव्यम्, दुःखनीयम्, दुदुः- खयिषणीयम्, दुःख्यम्, दुदुःखयिष्यम्
ईषद्दुःखः-दुर्दुःखः-सुदुःखः
दुःख्यमानः, दुदुःखयिष्यमाणः, दुःखः, दुदुःखयिषः, दुःखयितुम्, दुदुः- खयिषितुम्, दुःखना, दुदुःखयिषा
7 दुःखनम्, दुदुःखयिषणम्, दुःखयित्वा, दुदुःखयिषित्वा, प्रदुःख्य, प्रदुदुःखयिष्य, दुःखम् २, दुःखयित्वा २, दुदुःखयिषम् २, दुदुःखयिषित्वा २। इति।
अस्यैव दुःखरूपस्य प्रातिपदिकस्य कण्ड्वादिषु पाठात्, ‘कण्ड्वादिभ्यो यक्’ 8 इति यक्प्रत्यये, यगन्तस्यापि ‘सनाद्यन्ताः’ 9 इति धातुसंज्ञायां दुःख्यन्-न्ती इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति।
‘द्विधा हि कण्ड्वादयः, धातवः प्रातिपदिकानिचेति, ’ 10 इत्युक्तत्वात्, कण्ड्वादयोऽस्माभिर्न विशिष्य विलिखिता इति ज्ञेयम्।
01 (८४९)
02 (१०-चुरादिः-१९३०। अक। सेट्। उभ।)
03 (३-६२)
04 (ग। सू। चुरादौ)
05 (ग। सूत्राणि चुरादौ)
06 (३-१-३२)
07 [[आ। ‘देवौधे हृतदुःखने रसयति व्याकर्षदेनं क्षितौ।।’ धा। का। ३-६२।]]
08 (३-१-२७)
09 (३-१-३२)
10 (भाष्यम् १-१-५८)
1 {@“पॄ पूरणे”@} 2 ‘पृणाति पूरणे, श्लौ तु पिपर्त्ति, णिचि पारयेत्।।’ 3 इति देवः।
पारकः-रिका, पिपारयिषकः-षिका, पारकः-रिका, पुपूर्षकः-र्षिका, पिपरीषकः-पिपरिषकः-षिका, पोपुरकः-रिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ण्यन्तात्, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तात् शुद्धात् तदुपरि सन्नन्तात् यङन्ताच्च यथायथं जौहोत्यादिकपृधातुवत् 4 बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि--पिपारयिषिता-त्री, पिपारयिषन्-न्ती, पिपारयिषिष्यन्- न्ती-ती
पिपारयिषमाणः, पिपारयिषिष्यमाणः, पिपारयिट्-यिषौ-यिषः, पिपारयिषितम्-तः-तवान्, पिपारयिषुः, पिपारयिषितव्यम्, पिपारयिषणीयम्, पिपारयिष्यम्, ईषत्पिपारयिषः-दुष्पिपारयिषः-सुपिपारयिषः, पिपारयिष्यमाणः, पिपारयिषः, पिपारयिषितुम्, पिपारयिषा, पिपारयिषणम्, पिपारयिषित्वा, प्रपिपारयिष्य, पिपारयिषम् २-पिपारयिषित्वा २, इतीमानि रूपाणीति विशेषः।
णिजभावपक्षे शुद्धात् शतरि-परन्-न्ती, परिष्यन्-न्ती-ती इति रूपाणीति विशेषः।
5
01 (१०५७)
02 (१०-चुरादिः-१५४८। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। ३६)
04 (१०५२)
05 [पृष्ठम्०८९४+ २७]
1 {@“मृश आमर्शने”@} 2 आमर्शनम् = स्पर्शः।
मर्शकः-र्शिका, मर्शकः-र्शिका, 3 मिमृक्षकः-क्षिका, मरीमृशकः-शिका
4 5 म्रष्टा-मर्ष्टा-र्ष्ट्री, मर्शयिता-त्री, मिमृक्षिता-त्री, मरीमृशिता-त्री, इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि भौवादिककर्षतिवत् 6 ज्ञेयानि।
शतरि- 7 आमृशन्- न्ती-ती, म्रक्ष्यन्-मर्क्ष्यन्-न्ती-ती
इति विशेषः।
01 (१३०९)
02 (६-तुदादिः-१४२५। सक। अनि। पर।)
03 [[९। सन्नन्तात् ण्वुलि, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वात् ‘--अकिति’ (६-१-५९) इत्युक्तत्वात् अमभावे ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना धातुशकारस्य षकारे ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे षत्वे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
04 [पृष्ठम्१०५४+ २६]
05 [[१। ‘अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्’ (६-१-५९) इति वा अमागमः। ततः यण्। तेन रूपद्वयं बोध्यम्। एवमेव अकिति झलादिप्रत्यये परतः सर्वत्र अमागमो विकल्पेन भवति।]]
06 (२५५)
07 [[२। ‘तुदादिभ्यः शः’ (३-१-७७) इति शः बिकरणप्रत्ययः। अपित्सार्वधातुकस्य शस्य ङिद्वद्भावाद् अङ्गस्य गुणो न। स्त्रियां नुम्विकल्पे रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
1 {@“रम क्रीडायाम्”@} 2 ज्वलादिः।
‘रमु--’ इत्युदितं केचित् पठन्ति।
3 रामकः-मिका, 4 रमकः-मिका, 5 रिरंसकः-सिका, 6 रंरमकः-मिका
7 रन्ता-रन्त्री, रमयिता-त्री, रिरंसिता-त्री, रंरमिता-त्री
8 विरमन्-आरमन्-परिरमन्-न्ती, 9 देवदत्तम्] उपरमन्, 10 यावद्भुक्तम्] उपरमन्, रमयन्-न्ती, 11 विरिरंसन्-आरिरंसन्-परिरिरंसन्-देवदत्तम्-उपरिरंसन्, 12 उपरिरंसन्-न्ती
-- विरंस्यन्-न्ती-ती, आरंस्यन्, परिरंस्यन्, 13 उपरंस्यन्, रमयिष्यन्- न्ती-ती, विरिरंसिष्यन्-आरिरंसिष्यन्-परिरिरंसिष्यन्-देवदत्तमुपरिरंसिष्यन्- 14 उपरिरंसिष्यन्-न्ती-ती
-- रममाणः, यावद्भुक्तमुपरममाणः, रमयमाणः, रिरंसमानः, रंरम्यमाणः
रंस्यमानः, 15 उपरंस्यमानः, रमयिष्यमाणः, रिरंसिष्यमाणः, रंरमिष्यमाणः
16 17 सुरत्-सुरतौ-सुरतः
-- -- -- रतम्-रतः-रतवान्, रमितः, रिरंसितः, रंरमितः-तवान्
18 रमः-रमा, रामः-रामा, 19 रामः, 20 रम्यः, रमणीयः, 21 रेमिः, 22 रन्तिः, रतिः, 23 रमणः 24, 25 स्तम्बेरमः, 26 २। निष्ठायाम्, ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम् अनुनासिकलोपो झलि क्ङिति’ 27 इत्यनुनासिकलोपः।
एवमेव क्त्वा-क्तिन्प्रभृतिष्वपीति ज्ञेयम्।
१०। ‘स्तम्बकर्णयो रमिजपोः’ 28 इति स्तम्बरूपे सुबन्ते उपपदे रमेरच्प्रत्ययः।
स च ‘हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यम्’ 29 इति नियमात् गजविषय एव।
स्तम्बे रमत इति स्तम्बेरमः = हस्ती।
‘हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्’ 30 इति, ‘तत्पुरुषे कृति बहुलम्’ 31 इति वा सप्तम्या अलुक्।
32 33 मनोरमा, रामः, रिरंसुः 34 -रिरमयिषुः, रंरमः
रन्तव्यम्, रमयितव्यम्, रिरंसितव्यम्, रंरमितव्यम्
रमणीयम्, रमणीयम्, रिरंसनीयम्, रंरमणीयम्
रम्यम्, रम्यम्, रिरंस्यम्, रंरम्यम्
ईषद्रमः-दूरमः-सुरमः-
-- -- -- रम्यमाणः, रम्यमाणः, रिरंस्यमानः, रंरम्यमाणः
रामः, 35 उपरमः, 36 आरामः, रामः, रिरंसः, रंरमः
रन्तुम्, रमयितुम्, रिरंसितुम्, रंरमितुम्
रतिः, रमणा, रिरंसा-रिरमयिषा, रंरमा
रमणम्, रमणम्, रिरंसनम्, रंरमणम्
37 रत्वा, रमयित्वा, रिरंसित्वा, रंरमित्वा
38 विरम्य-विरत्य, विरमय्य, विरिरंस्य, विरंरम्य
रामम् २, रत्वा २, रमम् २-रामम् २, रमयित्वा २, रिरंसम् २, रिरंसित्वा २, रंरमम् २
रंरमित्वा
39 40 रमतिः, 41 इति डप्रत्ययः।
बाहुलकात् ‘चुट्’ 42 इति डकारस्येत्संज्ञा न।
‘ञम्’ इति ‘ञमङणनम्’ इत्यस्य प्रत्याहारः उणादिषु दृश्यते।]] रण्डा, 43 इति नप्रत्ययः, तकारश्चान्तादेशः।
रमन्तेऽस्मिन् इति रत्नम् = वैडूर्यादिः।]] रत्नम्, 44 इति क्तप्रत्यये पाक्षिके पूर्वपददीर्घे च सुरतः-सूरतः इति सिध्यतः।
सूरतः = बुधः।]] सुरतः-सूरतः, 45 इत्यादिना क्थन्प्रत्ययः।
उपधानकारलोपश्च।]] रथः, 46 इति अन्यप्रत्ययः।
रमण्यम् = शोभनम्।]] रमण्यम्, 47 इति असुन्प्रत्ययो देशे गम्यमाने हकारश्चान्ता- देशः।
रमन्तेऽस्मिन् इति रहः = विबिक्तदेशः।]] रहः।
01 (१३८०)
02 (१-भ्वादिः-८५३। अक। अनि। आत्म।)
03 [[१। उदात्तोपदेशाभावात् वृद्धिनिषेधो नात्र प्रवर्तते। एवमेव वृद्धियोग्येषु घञादिषु सर्वत्र बोध्यम्।]]
04 [[२। अमन्तत्वेन, ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादिषु) इति मित्संज्ञायाम्, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाया ह्रस्वः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
05 [[३। ‘यमिर्ञमन्तेष्वनिडेक इष्यते रमिश्च’ (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०) इति वचनात् अनिट्त्वम्। सनि परतो मकारस्यानुस्वारे रूपमेवं सर्वत्रेति बोध्यम्।]]
06 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) नुगागमः।]]
07 [[५। धातोरनिट्त्वात्, धातुमकारस्यानुस्वारे परसवर्णे च रूपमेवम्।]]
08 [[६। ‘व्याङ्परिभ्यो रमः’ (१-३-८३) इति वचनात् वि, आ(ङ्), परिपूर्वका- दस्माच्छता।]]
09 [ [[७। ‘उपाच्च’ (१-३-८४) इति परस्मैपदं शता। नच उपपूर्वकस्य रमेरकर्मकत्वात् कथं ‘देवदत्तमुपरमन्’ इति सकर्मकप्रयोगोपपत्तिरिति वाच्यम्। ‘अन्त’ र्भावितण्यर्थोऽत्र सकर्मकः।’ इति क्षीरतरङ्गिण्याद्युक्तेः ‘देवदत्तमुपरमयन् इत्यर्थकत्वादिति ज्ञेयम्। “अन्तर्भावितः = बुध्याऽनुप्रवेशितो ण्यर्थः = प्रयोज्यप्रयोज- कभावो यस्य स तथोक्तः। एवंविधस्य तस्य प्रयोज्येन कर्मणा सकर्मकत्वमुपपद्यत एव।” इति न्यासोक्तिरिहावधार्या।]]
10 [ [[८। ‘विभाषाऽकर्मकात्’ (१-३-८५) इति परस्मैपदं, शता। भोजनाद् भोजनान्निवर्तते इत्यर्थः। पक्षे यथाप्राप्तमात्मनेपदमपि साधु।]]
11 [[९। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्ताच्छतुरुपपत्तिर्ज्ञेया।]]
12 [यावद्भुक्तम्]
13 [देवदत्तम्]
14 [यावद्भुक्तम्]
15 [यावद्भुक्तम्]
16 [पृष्ठम्११०५+ ३३]
17 [[१। ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-४०) इति वचनात् क्विपि अनुनासिकलोपः। तुक् च भवति।]]
18 [[३। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि णप्रत्ययो विकल्पेन। णप्रत्य- यपक्षे रामः इति भवति। पक्षे पचादित्वादौत्सर्गिकेऽच्प्रत्यये रमः इति भवति। स्त्रियां टापि रमा, रामा इति भवतः।]]
19 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि रूपमिति केचित्। अन्ये तु ‘रमन्ते योगिनो यस्मिन् चिदानन्दे परात्मनि।’ इत्यादिनिर्वचनानुसारेणाधिकरणे, ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति घञ् इति साधयन्ति।]]
20 [[५। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति ण्यदपवादो यत्प्रत्ययः। अयं च बाहुलकात् कर्तरि भवति। एवमेव रमणीयः इत्यत्रापि बाहुलकादेवानीयरिति प्रक्रियासर्वस्वम्।]]
21 [[६। ‘उत्सर्गश्छन्दसि सदादिभ्यो दर्शनात्’ (वा। ३-२-१७१) इति वचनात् किप्रत्ययोऽथवा किन्प्रत्ययः। छन्दसि विषये ‘सेदिः, मेनिः, रेमिः--’ इत्यादीनां किकिन्नन्तानां बहूनां शब्दानां दर्शनात् ‘आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च’ (३-२-१७१) इत्यत्र परिगणनं मास्तु। किं तु औत्सर्गिकत्वं किकिनोः--इति प्रकृतवार्तिकार्थः। किकिनोः प्रत्यययोर्लिड्वद्भावातिदेशात् द्विर्वचनम्। एत्वाभ्यासलोपौ च भवतः।]]
22 [[७। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति क्तिच्। ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोपनिषेधः।]]
23 [[८। रतिरिति मन्मथपत्न्युच्यते। अत्र बाहुलकात्, ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति संज्ञायां क्तिन्। अनुनासिकलोपः। ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इत्यतोऽत्र (३-३-९४) ‘संज्ञायाम्’ इत्यनुवर्तते। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति प्राप्तस्य ण्वुलोऽपवादः।]]
24 [[आ। ‘नन्दनानि मुनीन्द्राणां रमणानि वनौकसाम्।’ भ। का। ६-७३।]]
25 [[९। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। रमणी इति तु गौरादि- (४-१-४१) पाठात् ङीषि साधुः।]]
26 [[B। ‘बलिनावमुमद्रीन्द्रं युवां स्तम्बेरमाविव।’ भ। का। ६-९३।]]
27 (६-४-३७)
28 (३-२-१३)
29 (वा। ३-२-१३)
30 (६-३-९)
31 (६-३-१४)
32 [पृष्ठम्११०६+ २६]
33 [[१। मनांसि रमयतीति मनोरमा। ण्यन्तात् कर्मण्यणि, बाहुलकत्वेन अजादिषु (४-१-४) पाठात् ङीपं बाधित्वा टाप्। प्रौढमनौरमा, बालमनोरमा इत्याद्यभिधानमेव टाबन्तत्वे, तत्रापि बाहुलकाश्रयणे बीजमिति ज्ञेयम्। ‘अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासान्ताः’ इति भाष्येऽसकृदुक्तमिहावधेयम्।]]
34 [[आ। ‘अथ रिरंसुममुं युगपद्गिरौ कृतयथ स्वतरुप्रसवश्रिया।’ शि। व। ६-१।]]
35 [[२। ‘यम उपरमे’ इति धातुकोशेषु निर्देशात् बाहुलकात् भावेऽप्प्रत्ययोऽत्र घञ- पवाद इति ज्ञेयम्।]]
36 [[३। आरमन्त्यस्मिन् इत्यारामः = उपवनम्। ‘अकर्तरि च कारके--’ (३-३-१९) इति संज्ञायां घञ्।]]
37 [[४। ये तु ‘रमु--’ इति धातुममुं पठन्ति, तेषाम् ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पे रमित्वा-रत्वा इति रूपद्वयं प्राप्नोति। परं तु, ‘तत् (= उदित्त्वम्) महान्तो न सहन्ते।’ इति माधवाद्युक्तेः उदित्त्वमस्यापाणि- नीयमिति ज्ञेयम्।]]
38 [[५। ‘वा ल्यपि (६-४-३८) इति अनुनासिकलोपविकल्पः। तत्र ‘वाऽमः’ (वा। ६-४-३७) इति वचनात् अमन्तानामनुदात्तोपदेशानां धातूनां विकल्पेनानुनासिकलोप इति विज्ञायते। एतदेव व्यवस्थितविभाषात्वेन तत्र तत्रोच्यते।]]
39 [पृष्ठम्११०७+ २९]
40 [[१। ‘रमेर्नित्’ (द। उ। १-३२) इत्यतिप्रत्यये रूपम्। रमन्त्यस्याम् इति रमतिः = क्रीडा। यद्यपि ‘इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे’ (वा। ३-३-१०८) इति शितपि, शित्त्वा- च्छपि रमतिः इति सिद्ध्यति
\n\n तथापि तत्र भावार्थकत्वात्, अधिकरणार्थत्वला- भाय दशपाद्युणादिषु पाठ इति बोध्यम्।]]
41 [[२। ‘ञमन्ताङ्डः’ [द। उ। ५-७]
42 (१-३-७)
43 [[३। ‘रमेस्त च’ [द। उ। ५-४६]
44 [[४। ‘सौ रमे क्तो दमे पूर्वपदस्य च दीर्घः’ [द। उ। ६-२३]
45 [[५। ‘हनिकुषिनीरमि--’ [द। उ। ६-२७]
46 [[६। ‘श्रॄरम्योश्च’ [द। उ। ८-८]
47 [[७। ‘रमेर्देशे हश्च’ [द। उ। ९-७४]
1 {@“रस आस्वादनस्नेहनयोः”@} 2 अदन्तः।
‘शब्दे शपि रसेत्, स्नेहास्वादयो रसयेद्रसेः।’ 3 इति देवः।
रसकः सिका, रिरसयिषकः-षिका
रसयिता-त्री, रिरसयिषिता-त्री
4 रसयन्-न्ती, रिरसयिषन्-न्ती
रसयिष्यन्-न्ती-ती, रिरसयिषिष्यन्- न्ती-ती
रसयमानः, रिरसयिषमाणः, रसयिष्यमाणः, रिरसयिषिष्यमाणः, सुरः-सुरसौ-सुरसः
रिरसयिट्-यिषौ-यिषः, रसितम्-तः, रिरसयिषि- तम्-तः-तवान्
5 रसः, विरसः, सुरसः, सुरसी, रिरसयिषुः
रसयि- तव्यम्, रिरसयिषितव्यम्
रसनीयम्, रिरसयिषणीयम्
रस्यम्, रिरसयिष्यम्, ईषद्रसः-दूरसः-सुरसः
रस्यमानः, रिरसयिष्यमाणः, रसः, रिरसयिषः, रसयितुम्, रिरसयिषितुम्
रसना, रिरसयिषा, रसनम्, रिरसयिषणम्, रसयित्वा, रिरसयिषित्वा
6 प्ररसय्य, प्ररिरसयिष्य, रसम् २, रसयित्वा २, रिरसयिषम् २, रिरसयिषित्वा २
इति विशेषः।
01 (१३८५)
02 (१०-चुरादिः-१९३१। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १९३)
04 [[आ। ‘देवौघे हृतदुःखने रसयति व्याकर्षदेनं क्षितौ।।’ धा। का। ३। ६२।]]
05 [[१। रस्यन्ते आस्वाद्यन्तेऽनेन इति ‘एरच्’ (३-३-५६) इति अचि रूपम्। घञ् वा इति केचित्।]]
06 [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-१६) इति णेरयादेशः।]]
1 {@“ली द्रवीकरणे”@} 2 आधृषीयः।
तेन णिज्विकल्पः।
‘यौ द्रवीकरणेऽनात्वे लीनयेल्लाययेल्लयेत्।।
3 लापयेत् लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेऽलिनात्।’ 4 इति देवः।
लायकः-यिका, लिलाययिषकः-षिका, लायकः-यिका, लिलीषकः-षिका, लेलीयकः-यिका
लाययिता-त्री, लिलाययिषिता-त्री, लेता-त्री, लिलीषिता-त्री, लेलीयिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि ण्यन्तरूपाणि, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तरूपाणि च विना क्रैयादिकप्लिनातिवत् 5 ऊह्यानि।
ण्यन्ते-तत्प्रकृतिकसन्नन्ते च इमानि रूपाणि--लाययन्-न्ती, लिलाययिषन्-न्ती
लाययिष्यन्-न्ती-ती-लिलाययिषिष्यन्- न्ती-ती
लायमानः, लिलाययिषमाणः, लाययिष्यमाणः, लिलाययिषिष्यमाणः
लाः-लायौ-लायः
-- -- -- लायितम्-तः, लिलाययिषितम्-तः-तवान्
लायः, लिलाययिषुः
लाययितव्यम्, लिलाययिषितव्यम्
लायनीयम्, लिलाययिषणीयम्
लाय्यम्, लिलाययिष्यम्
ईषल्लायः-दुर्लायः-सुलायः
लाय्यमानः, लिलाययिष्यमाणः
लायः, लिलाययिषः
लाययितुम्, लिलाययिषितुम्
लायना, लिलाययिषा
लायनम्, लिलाययिषणम्
लाययित्वा, लिलाययिषित्वा
प्रलाय्य, प्रलिलाययिष्य
लायम् २ -लाययित्वा २
लिलाययिषम् २-लिलाययिषित्वा २। इति विशेषः।
01 (१४९३)
02 (१०-चुरादिः-१८१२। सक। अनि। उभ।)
03 [पृष्ठम्११६७+ २६]
04 (श्लो १७-१८)
05 (१०८१)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.