| YouTube Channel

नैमिषारण्य (naimiSAraNya)

 
शब्दसागरः
English
नैमिषारण्य
n.
 (-ण्यं) A wood celebrated as the residence of the Ṛshis,
to whom Sautī related the Mahābhārat.
E.
 निमिष a twinkling of
an eye, in which the sage GAURAMUKHA destroyed a sort of
Asuras, and अण्
aff.
 and अरण्य a forest.
Capeller Eng
English
नैमिषारण्य
n.
 =
prec.
n.
Yates
English
नैमिषा-रण्य (ण्यं) 1.
n.
 A sacred wood.
Wilson
English
नैमिषारण्य
n.
 (-ण्यं) A wood celebrated as the residence of the
Ṛṣis, to whom Sauti related the Mahābhārata.
E.
 निमिष a twinkling of an eye, in which the sage GAURAMUKHA destroyed a
sort of Asuras, and अण्
aff.
 and अरण्य forest.
Monier Williams Cologne
English
नै—मि°षारण्य
n.
 the N° w°,
MW.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नैमिषारण्यं,
क्ली,
 (निमिषान्तरमात्रेण निहतंआसुरं बलं यत्र ततस्तत् नैमिषं अरण्य-मिति ।) अरण्यविशेषः । तस्योत्पत्तिर्यथा, --“तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दौर्ज्जयं क्षणात् ।निमिषान्तरमात्रेण भस्मवद्बहुधा कृतम् ॥
एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा ।उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥
अरण्येऽस्मिंस्त्वतस्त्वेवन्नैमिषारण्यसंज्ञकम् ।भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विणेषतः ॥
”इति वराहपुराणे गौरमुखं प्रति भगवद्वाक्यम् ॥
अपि च ।“देशं वः संप्रवक्ष्यामि यस्मिन्देशे चरिष्यथ ।उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह ॥
क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत माचिरम् ।यत्रास्य नेमिः शीर्य्येत स देशः पुरुषर्षभ ॥
ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत् समनुव्रजन् ।तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्य्यत ॥
नैमिषं तत् स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्व्वत्र पूजितम् ।सिद्धचारणसङ्कीर्णं यक्षगन्धर्व्वसेवितम् ॥
स्थानं भगवतः शम्भोरेतन्नैमिषमुत्तम् ।अत्र देवाः सगन्धर्व्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ।तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रचुरान् भगान् ॥
”इति कौर्म्मे ४० अध्याये षट्कुलीयान् प्रतिब्राह्मवाक्यम् ॥
(क्वचि त्तालव्यशान्तोऽपि पाठोदृश्यते तत्र तु ब्रह्मणा विसृष्टस्य मनोमयचक्रस्यनेमिः शीर्य्यते यत्रेति व्युत्पत्त्र्या नेमिशं नेमिश-मेव नैमिशं तदाख्यमरण्यमिति बोध्यम् । तथाच वायवीये ।“एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ।यत्रास्य शीर्य्यते नेमिः स देशः तपसः शुभः ॥
इत्युक्त्रा सूर्य्यसङ्काशं चक्रं सृष्ट्वा मनोमयम् ।प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज्ज पितामहः ॥
तेऽपि हृष्टतमा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् ।प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिर्व्यशीर्य्यत ॥
तद्बनं तेन विख्यातं नैमिशं मुनिपूजितम् ॥
”तथा च देवीभागवते । १ । २ । २८-३२ ।“कलिकालविभीताः स्मो नैमिशारण्यवासिनः ।ब्रह्मणात्र समादिष्टाश्चक्रं दत्त्वा मनोमयम् ॥
कथितं तेन नः सर्व्वान् गच्छन्त्वेतस्य पृष्ठतः ।नेमिः संशीर्य्यते यत्र स देशः पावनः स्मृतः ॥
कलेस्तत्र प्रवेशो न कदाचित् संभविष्यति ।तावत् तिष्ठन्तु तत्रैव यावत् सत्ययुगं पुनः ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गृहीत्वा तत्कथानकम् ।चालयन्निर्गतस्तूर्णं सर्व्वदेशदिदृक्षया ॥
प्रेत्यात्र चालयंश्चक्रं नेमिः शीर्णोऽत्र पश्यतः ।तेनेदं नैमिशं प्रीक्तं क्षेत्रं परमपावनम् ॥
”)
Capeller
German
नैमिषारण्य
n.
 = vor.
n.