| YouTube Channel

नेमिः (nemiH)

 
Apte
English
नेमिः [nēmiḥ] मी [mī], मी
f.
 4 The circumfercnce, ring or felly of a wheel
उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः
Ś.*
 7.1
चक्रनेमिक्रमेण
Me.*
 111
R.*
 1.17, 39.
Edge, rim
भुजान् कुठारेण कठोरनेमिना चिच्छेद रामः प्रसभं त्वहेरिव
Bhāg.*
 9.15.34.
A windlass.
A circumference (in general)
उदधिनेमि
R.*
 9.1.
A thunderbolt.
The earth. -मिः The tree तिनिश.
Comp.
 -तुम्बारम् The felly and nave
शोभनमस्य चक्रस्य नेमितुम्बारम् ŚB. on
Ms.*
 1.4.2. -वृत्ति
a.
 following the course of, acting like, the outer rims of the wheel
न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः
R.*
 1.17.
Apte 1890
English
नेमिः
मी f. 1 The circumference, ring or felly of a wheel
उपोढशब्दा न रथांगनेमयः Ś. 7. 10
चक्रनेमिक्रमेण Me. 109
R. 1. 17, 39.
2 Edge, rim.
3 A windlass.
4 A circumference (in general)
उदधिनेमि R. 9. 10.
5 A thunderbolt.
6 The earth.
मिः The tree तिनिश.
Comp.
वृत्ति a. following the course of, acting like, the outer rims of the wheel
R. 1. 17.
Apte Hindi
Hindi
नेमिः
स्त्री*
 - नी+मि
"परिधि, पहिये का घेरा"
नेमिः
स्त्री*
 - नी+मि
"किनारा, घेरा"
नेमिः
स्त्री*
 - नी+मि
"हस्तघर्घरी, गरारी"
नेमिः
स्त्री*
 - नी+मि
"वृत्त, परिधि"
नेमिः
स्त्री*
 - नी+मि
बज्र
नेमिः
स्त्री*
 - नी+मि
पृथ्वी
नेमिः
स्त्री*
 - नी+मि
तिनिश कअ वृक्ष
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नेमिः
noun
एकः दैत्यः।
"भागवते नेमेः वर्णनं प्राप्यते।"
Synonyms:
 वज्रम्, कुलिशम्, भदुरम्, पविः, शतकोटिः, स्वरुः, शम्बः, दम्भोलिः, अशनिः, कुलीशम्, भिदिरम्, भिदुः, स्वरुस्, सम्बः, संवः, अशनी, वज्रांशनिः, जम्भारिः, त्रिदशायुधम्, शतधारम्, शतारम्, आपोत्रम्, अक्षजम्, गिरिकण्टकः, गौः, अभ्रोत्थम्, मेघभूतिः, गिरिज्वरः, जाम्बविः, दम्भः, भिद्रः, अम्बुजम्, ह्लादिनी, दिद्युत्, नेमिः, हेतिः, नमः. सृकः, वृकः, वधः, अर्कः, कुतसः , कुलिशः, तुजः, तिग्मम्, मेनिः, स्वधितिः सायकः, परशुः
noun
इन्द्रस्य प्रधानं शस्त्रम्।
"एकदा इन्द्रेण हनुमान् वज्रेण प्रहृतः।"
Synonyms:
 केका, केकाबलः, केकी, तालः, नेमिः, शिखण्डी
noun
मयूरवाणी।
"मयूरस्य केकां श्रुत्वा मयुर्यः संम्मिलिताः।"
Synonyms:
 नेमिः
noun
कूपस्य भित्तिका।
"यदा जलार्थे अहं तत्र अगच्छत् तदा दृष्टः सः नेम्याम् उपाविशत्।"
Synonyms:
 नेमिः
noun
चक्रस्य वर्तुलाकारः भागः यस्योपरि पव्या युज्यते।
"तेन आपणकात् द्विचक्रिकायाः नेमिः क्रीता।"
Tamil
Tamil
நேமி: : நேமீ = பரிதி, சுற்றளவு, பூமி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नेमिः,
स्त्री,
 (नयति चक्रमिति । नी + “नियोमिः ।” उणां । ४ । ४३ । इति मिः ।) चक्र-परिधिः । रथचक्रस्य भूमिस्पर्शिभागः । तत्-पर्य्यायः । प्रधिः २ । इत्यमरः । २ । ८ । ५६ ॥
नेमी ३ । इति भरतः ॥
(यथा, रघुः । १ । ३९ ।“मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः ।षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिख-ण्डिभिः ॥
”)कूपोपरिस्थपट्टप्रान्तभागः । इति भरतः ॥
(प्रान्तभागः । यथा, रघुः । ९ । १० ।“अजयदेकरथेन स मेदिनी-मुदधिनेमिमधिज्यशरासनः ॥
”)भूमिस्थकूपपट्टः । इत्यन्ये । कूपस्य समीपे रज्जु-धारणार्थं त्रिदारुयन्त्रम् । इति स्वामी ॥
तत्-पर्य्यायः । त्रिका २ । इत्यमरः । १ । १० । २७ ॥
कूपनिकटसमानस्थानम् । यथा, --“नेमिर्नेमीतिका च स्यात् कूपान्तिकसस्थले ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
नेमिः,
पुं,
 जिनविशेषः । इति हेमचन्द्रः । १ । २८ ॥
तिनिशवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । २६ ॥
मथुरादौतिनाश इति ख्यातः ॥
(दैत्यविशेषः । यथा, भागवते । ८ । २१ । १९ ।“हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः ।मा युध्यत निवर्त्तध्वं न नः कालोऽयमर्थकृत् ॥
”नयति शत्रून् विनाशमिति । नी + “नियो मिः ।”उणां ४ । ४३ । इति मिः । वज्रः । इतिनिघण्टुः । २ । २० ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णम प्रह्वत्वे, शब्दे च”@} 2 ‘--शब्दे च’ इत्यर्थः क्षीरस्वामिना न पठ्यते।
नामकः-मिका, 3 नमकः-नामकः- 4 प्रणमकः-मिका, 5 निनंसकः-सिका, 6 नंनमकः-नन्नमकः-मिका
7 नन्ता-त्री, नमयिता-नामयिता-प्रणमयिता-त्री, निनंसिता-त्री, नंनमिता-नन्नमिता-त्री
नमन्-न्ती, नमयन्-नामयन्-प्रणमयन्-न्ती, 8 उन्नामयन्, निनंसन्-न्ती
-- नंस्यन्-न्ती-ती, नमयिष्यन्-नामयिष्यन्-प्रणमयिष्यन्-न्ती-ती, निनंसिष्यन्-न्ती-ती
-- -- नमयमानः-नामयमानः-प्रणमयमानः, -- नंनम्यमानः
-- नमयिष्यमाणः-नामयिष्यमाणः-प्रणमयिष्यमाणः, -- नंनमिष्यमाणः
9 10 प्रणान्-प्रणामौ-प्रणामः
-- -- -- 11 नतम्-नतः-नतवान्, नमितः-नामितः-प्रणमितः, निनंसितः, नंनमितः-तवान्
नमः, 12 नृनमः, 13 प्रणामी, 14 नप्ता, 15 नेमिः, 16 नमनः, 17 नम्रः, -प्रणम्रः, 18 नमः-नामः-प्रणमः, निनंसुः, नंनमः
नन्तव्यम्, नमयितव्यम्-नामयितव्यम्-प्रणमयितव्यम्, निनंसितव्यम्, नंनमितव्यम्
नमनीयम्, नमनीयम्-नामनीयम्-प्रणमनीयम्, निनंसनीयम्, नंनमनीयम्
19 नम्यम्, नम्यम्-नाम्यम्-प्रणम्यम्, निनंस्यम्, नंनम्यम्
ईषन्नमः- 20 दुर्नमः-सुनमः
-- -- -- नम्यमानः-नम्यमानः-नाम्यमानः-प्रणम्यमानः, निनंस्यमानः, 21 नंनम्यमानः
22 उन्नामः-प्रणामः, नामः, नमः-नामः-प्रणमः, निनंसः, नंनमः
नन्तुम्, नमयितुम्-नामयितुम्-प्रणमयितुम्, निनंसितुम्, नंनमितुम्
नतिः, नमना-नामना-प्रणमना, निनंसा, नंनमा
नमनम्, नृनमनम्, नमनम्-नामनम्-प्रणमनम्, निनंसनम्, नंनमनम्
नत्वा, नमयित्वा-नामयित्वा, निनंसित्वा, नंनमित्वा
23 प्रणत्य-प्रणम्य, 24 प्रणमय्य, प्रणिनंस्य, प्रणंनम्य
नामम् २, नत्वा २, 25 नमम् २ -नामम् २ -नामम् २ -प्रणमम् २ -प्रणामम् २, नमयित्वा २ -नामयित्वा २, निनंसम् २, निनंसित्वा २, नंनमम् २
नंनमित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६६४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९८१। सक। अनि। पर। घटादिः।)
03
=>
 [[१। ‘ज्वलह्वलह्मलनमामनुपसर्गाद्वा’ (ग। सू। घटादौ) इति, उपसर्गसमभिव्या- हाराभावे मित्संज्ञा विकल्प्यते। मित्त्वपक्षे उपधाह्रस्वः। एवं ण्यन्ते सर्वत्रोपसर्ग- समभिव्याहाराभावे रूपद्वयं बोध्यम्।]]
04
=>
 [[२। उपसर्गसमभिव्याहारे तु ‘जनीजॄष्क्रसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। घटादौ) इत्यनेनामन्त- त्वात् नित्यं मित्त्वम्। तेन णौ उपधाह्रस्वः। ‘उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य’ (८-४-१४) इति णत्वम्। एवम् उपसर्गसमभिव्याहारे सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[३। सन्नन्तात् ण्वुलि, ‘नश्चापदान्तस्य झलि’ (८-३-२४) इति अनुस्वारः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति नुगागमः। ‘नुकाऽनुस्वारो लक्ष्यते’ इति भाष्ये उक्तम्। ‘स च पदान्तवद्वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इति वचनात् पक्षे ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
07
=>
 [[५। अस्य घातोरनुदात्तत्वात् ‘एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्’ (७-२-१०) इतीण्णिषेधः। वलाद्यार्धधातुके सर्वत्र एवं बोध्यम्।]]
08
=>
 [[६। उपसर्गसमभिव्याहारे नित्यं मित्त्वात्, उन्नामयन् इत्यस्य साधुत्वाय घञन्ता- दुन्नामशब्दात् ‘तत्करोति तदाचष्टे’ (वा। ३-१-२६) इति णिजन्तात् शता कल्पनीयः इति सिद्धान्तकौमुदी।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०६१७+ २६]
10
=>
 [[१। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः--’ (६-४-१५) इति उपधादीर्घे, ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति नत्वे, णत्वे च रूपम्।]]
11
=>
 [[२। ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपः। एवं नतिः नत्वा इत्यात्रापि नलोपो बोध्यः।]]
12
=>
 [[३। नॄन् नमयतीति नृनमः। ण्यन्तात्, अन्तर्भावितण्यन्तात् शुद्धाद्वा धातोः पचाद्यच्। ‘क्ष्नुभ्नादिषु च’ (८-४-३९) इत्यत्र पाठात् णत्वं न। एवं नृनमनमित्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[४। ताच्छील्ये णिनिः। णत्वम्।]]
14
=>
 [[५। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छीलिके तृनि, ‘अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृ--’ (६-४-११) इति सूत्रे निपातनात् मकारस्य पकार इति माधवधातुवृत्तिः। संज्ञाशब्दत्वान्ना- वयवार्थेऽभिनिवेशः कार्यः। पौत्रस्य अपत्यम् = नप्ता।]]
15
=>
 [[६। ‘भाषायां धाञ्कृञ्सृजनिगमिनमिभ्यः--’ (वा। ३-२-१७१) इति किः किन् वा प्रत्ययः। तस्य लिड्वद्भावातिदेशात् द्वित्वे, एत्वाभ्यासलोपयो रूपम्। नेमिः = रथनाभिः।]]
16
=>
 [[७। शब्दार्थकत्वादस्य ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति ताच्छी- लिको युच्।]]
17
=>
 [[८। ‘नमिकम्पि--’ (३-२-१६७) इति ताच्छीलिको रप्रत्ययः।]]
18
=>
 [[आ। ‘द्रुतविगमितविप्रयोगचिह्नामपि तनयां नृपतिः पदप्रणम्राम्।’ नैषधे ४। १८।]]
19
=>
 [[९। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति यत्।]]
20
=>
 [[१०। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधः--’ (वा। १-४-६०) इति वचनान्न णत्वम्।]]
21
=>
 [[B। ‘नंनम्यमानाः फलदित्सयेव चकाशिरे तत्र लता विलोलाः।।’ भ। का। २। २५।]]
22
=>
 [पृष्ठम्०६१८+ २१]
23
=>
 [[१। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इति अनुनासिकलोपविकल्पः। अनुनासिकलोपपक्षे ‘ह्रस्वस्य पिति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
24
=>
 [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
25
=>
 [[३। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]