| YouTube Channel

नृसिंहचतुर्दशी (nRsiMhacaturdazI)

 
Monier Williams Cologne
English
नृ—सिंह—चतुर्दशी
f.
 the 14th day in the light half of the month Vaiśākha (a festival),
Col.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नृसिंहचतुर्दशी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈಶಾಖ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿ /ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ನೃಸಿಂಹ ರೂಪದಿಂದ ಅವತರಿಸಿದ ದಿನ
व्युत्पत्तिः - > नृसिंहस्याविर्भावदिनं चतुर्दशी
विस्तारः - > "वैशाखे शुक्लपक्षे च चतुर्दश्यां महातिथौ । सायं प्रह्लादधिक्कारमसहिष्णुः परो हरिः । सद्यः कटकटाशब्दविस्मापितसभाजनः । लीलायास्तम्भगर्भान्तादुद्भूतः शब्दभीषणः । नृहरेरवतारतां यत्नतः समुपोषयेत् । महापुण्यतमायाञ्च सायं विष्णुं प्रपूजयेत् ।"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नृसिंहचतुर्दशी
noun
वैशाखमासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्दशी।
"केचन जनाः नृसिंहचतुर्दश्यां व्रतं कुर्वन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नृसिंहचतुर्द्दशी,
स्त्री,
 (नृसिंहप्रिया नृसिंहव्रतोप-लक्षिता वा चतुर्द्दशी ।) वैशाखशुक्लचतु-र्द्दशी । तत्र व्रतविधिर्यथा, --“वैशाखस्य चतुर्द्दश्यां शुक्लायां श्रीनृकेशरी ।जातस्तदस्यां तत्पूजोत्सवं कुर्व्वीत सव्रतम् ॥
”अथ श्रीनृसिंहचतुर्द्दशीव्रतनित्यता । बृहन्नार-सिंहपुराणे श्रीभगवन्नृसिंहप्रह्लादसंवादे व्रत-विधिकथने ।“वर्षे वर्षे तु कर्त्तव्यं मम सन्तुष्टिकारणम् ।महागुह्यमिदं श्रेष्ठं मानवैर्भवभीरुभिः ॥
”किञ्च“विज्ञाय मद्दिनं यस्तु लङ्घयेत् स तु पापभाक् ।एवं ज्ञात्वा प्रकर्त्तव्यं मद्दिने व्रतमुत्तमम् ।अन्यथा नरकं याति यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
” * ॥
तत्राधिकारिनिर्णयः । तत्रैव ।“सर्व्वेषामेव लोकानामधिकारोऽस्ति मद्व्रते ।मद्भक्तैस्तु विशेषेण प्रणेयं मत्परायणैः ॥
” * ॥
अथ तन्माहात्म्यम् । तत्रैव ।श्रीप्रह्लाद उवाच ।“नमस्ते भगवन् विष्णो नृसिंहवपुषे नमः ।त्वद्भक्तोऽहं मुरेशैकं त्वां पृच्छामि च तत्त्वतः ॥
स्वामिंस्त्वयि ममोत्पन्ना भक्तिर्ब्बहुविधा कथम् ।कथं ते सुप्रियो जातः कारणं वद मे प्रभो ! ॥
श्रीनृसिंह उवाच ।कथयामि महाप्राज्ञ शृणुष्वैकाग्रमानसः ।भर्क्तेर्यत् कारणं वत्स ! प्रियत्वस्य च तत् पुनः ॥
पुराकल्पे ह्यभूर्व्विप्रः किञ्चित्त्वं नाप्यधीतवान् ।नाम्ना च वसुदेवो हि वेश्यायां तत्परो ह्यभूः ॥
तस्मिन् जन्मनि नैव त्वं चकर्थ सुकृतं कियत् ।मुक्त्वा तु मद्व्रतं चैकं वेश्यासङ्गतिलालसः ॥
मद्व्रतस्य प्रभावेण भक्तिर्ज्जाता तवेदृशी ।श्रीप्रह्लाद उवाच ।श्रीनृसिंहाच्युत स्वामिन् कस्य पुत्त्रेण किं कृतम् ।वेश्यायां वर्त्तमानेन कथं तद्धि कृतं मया ॥
आख्यानं विस्तरेणेदं वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ।श्रीनृसिंह उवाच ।पुरावन्तीपुरे ह्यासीद्ब्राह्मणो वेदपारगः ।तन्नाम वसुशर्म्मेति सर्व्वलोकेषु विश्रुतम् ॥
नित्यं होमक्रियामेष करोति द्बिजसत्तमः ।ब्रह्मक्रियासु सततं सर्व्वासु किल तत्परः ॥
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टाः सर्व्वे सुरोत्तमाः ।तेनापि विद्यमानेन न कृतं दुष्कृतं कियत् ॥
तस्य भार्य्या सुशीलाभूद्विख्याता भुवनत्रये ।पतिव्रता सदाचारा पतिभक्तिपरायणा ॥
जज्ञिरे च सुताः पञ्च तस्यां द्बिजवरात्ततः ।सदाचाराः सुविद्बांसः पितृभक्तिपरायणाः ॥
तेषां मध्ये कनिष्ठस्त्वं वेश्यायां तत्परः सदा ।तां सन्निवेशमानेन सुरापानं कृतं त्वया ॥
सदा पापरतस्त्वं हि नाकृथाध्ययनं भृशम् ।विलासिनीगृहे नित्यं वसतिर्ह्यभवत्तव ॥
एकदा तद्गृहे ह्यासीत्तया सह महान् कलिः ।ततः कलहभावेन भोजनं न कृतं त्वया ॥
अज्ञानान्मद्व्रतं चक्रे व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।तया सह विवादेन रात्रौ जागरणं कृतम् ॥
वेश्याया अपि तत् सर्व्वं प्रजातं तु त्वया समम् ।रात्रौ जागरणे तस्याः सञ्जातं कायशोधनम् ॥
युवयोर्म्मद्व्रतं जातमज्ञानाद्बहुपुण्यदम् ।येन चीर्णव्रतेनाद्य मोदन्ते दिवि देवताः ॥
सृष्ट्यर्थन्तु ततो ब्रह्मा चक्रे मद्व्रतमुत्तमम् ।मद्व्रतस्य प्रभावेण निर्म्मितं सचराचरम् ॥
ईश्वरेणापि तच्चीर्णं वधार्थं त्रिपुरस्य च ।महिम्नैव व्रतस्यास्य त्रिपुरं संनिपातितम् ॥
अन्यैश्च बहुभिर्देवैरृषिभिश्च पुरातनैः ।राजभिश्च महाप्राज्ञैर्व्विहितं व्रतमुत्तमम् ॥
एतद्व्रतप्रभावेण सर्व्वे सिद्धिमुपागताः ॥
वेश्यापि मत्प्रिया जाता त्रैलोक्ये सुखचारिणी ।ईदृशं मद्व्रतं वत्स ! त्रैलोक्ये चैव विश्रुतम् ॥
धूर्त्तायाश्च विलासिन्या व्रतमेतदुपस्थितम् ।प्रह्लाद ! तेन ते भक्तिर्म्मयि जाता ह्यनुत्तमा ।सा वेश्या त्वप्सरा जाता दिवि भोगाननेकशः ।भुक्त्वा कामं विलीना तु त्वं प्रह्लाद विविष्ट माम् ॥
कार्य्यार्थमवतारस्ते मच्छरीरात् पृथक् त्वसौ ।विधाय सर्व्वकार्य्याणि शीघ्रं मयि गमिष्यसि ॥
य इदं व्रतमग्र्यन्तु प्रविधास्यन्ति मानवाः ।न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
अपुत्त्रो लभते पुत्त्रान्मद्भक्तांश्च सुवर्च्चसः ।दरिद्रो लभते लक्ष्मीं धनदस्य च यादृशी ॥
तेजस्कामो लभेत्तेजो राज्येप्सू राज्यमुत्तमम् ।आयुस्कामो लभेत्त्वायुर्यादृशन्तु शिवस्य च ॥
स्त्रीणां व्रतमिदं साधु पुत्त्रदं भाग्यदं तथा ।अवैधव्यकरं तासां पुत्त्रशोकविनाशनम् ॥
धनधान्यफलञ्चैव पतिप्रियकरं सुखम् ।सार्व्वभौमसुखं तासां दिव्यसौख्यं भवेत्ततः ॥
स्त्रियो वा पुरुषा वापि कुर्व्वन्ति व्रतमुत्तमम् ।तेभ्यो ददाम्यहं सौख्यं भुक्तिमुक्तिफलं तथा ॥
बहुनोक्तेन किं वत्स ! व्रतस्यास्य फलस्य हि ।यद्व्रतस्य फलं वक्तुं नाहं शक्तो न शङ्करः ।ब्रह्मा चतुर्भिर्व्वक्तैश्च नालं स्याज्जीवितावधि ॥
”किञ्च तत्रैव व्रतविधिकथने ।“यथा यथा प्रवृत्तिः स्यात् पातकस्य कलौ युगे ।तथा तथा विधास्यन्ति मद्व्रतं विरलं जनाः ॥
मद्व्रतस्य विधाने च मतिर्व स्यात् दुरात्मनाम् ।सदा पापरतानान्तु पुरुषाणां विकर्म्मणि ॥
विचार्य्यैवं प्रकर्त्तव्यं माधवे मासि मद्व्रतम् ।प्राप्ते भूतदिने वत्स ! सर्व्वकल्मषनाशनम् ॥
येनैव क्रियमाणेन सहस्रद्वादशीफलम् ।जायते न मृषा वच्मि मानुषाणां महात्मनाम् ॥
”तदन्ते च ।“य इद्दं शृणुयाद्भक्त्या व्रतं पापप्रणाशनम् ।तस्य श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥
पवित्रं परमं गुह्यं कीर्त्तयेत् यस्तु मानवः ।सर्व्वान् कामानवाप्नोति व्रतस्यास्य फलं लभेत् ॥
अथ तद्व्रतदिननिर्णयः । आगमे ।“वैशाखे शुक्लपक्षे च चतुर्दश्यां महातिथौ ।सायं प्रह्लादधिक्कारमसहिष्णुः परो हरिः ॥
सद्यः कटकटाशब्दविस्मापितसभाजनः ।लीलया स्तम्भगर्भान्तादुद्भूतः शब्दभीषणः ॥
नृहरेरवतारात्तां यत्नतः समुपोषयेत् ।महापुण्यतमायाञ्च सायं विष्णुं प्रपूजयेत् ॥
”बृहन्नारसिंहे ।“वैशाखशुक्लपक्षस्य चतुर्द्दश्यां समाचरेत् ।मज्जन्मसम्भवं पुण्यं व्रतं पापप्रणाशनम् ॥
”किञ्च ।“स्वातीनक्षत्रयोगे तु शनिवारे हि मद्व्रतम् ।सिद्धयोगस्य योगे च लभ्यते दैवयोगतः ॥
सर्व्वैरेतैस्तु संयुक्तैर्हत्याकोटिविनाशनम् ।केवलञ्च प्रकर्त्तव्यं मद्दिनं फलकाङ्क्षिभिः ।वैष्णवैर्न तु कर्त्तव्या स्मरविद्धा चतुर्द्दशी ॥
”अथ तद्व्रतविधिः । तत्रैव ।“प्रातरुत्थाय कुर्व्वीत नियमं मनसा स्मरन् ।मामेव मद्दिने वत्स ! दन्तधावनपूर्व्वकम् ॥
”नियममन्त्रम् ।“श्रीनृसिंह महोग्रस्त्वं दयां कुरु ममोपरि ।अद्याहं ते विधास्यामि व्रतं निर्व्विघ्नतां नयेति ॥
व्रतस्थेन न वक्तव्यं मद्दिने पापिभिः सह ।मिथ्यालापो न कर्त्तव्यः समग्रफलकाङ्क्षिभिः ॥
स्त्रियं दूतं विहायोच्चैर्व्रतस्थेन महात्मना ।स्मर्त्तव्यं मम रूपञ्च मद्दिने सकले शुभे ॥
ततो मध्याह्नवेलायां नद्यादौ विमले जले ।गृहे वा देवखाते वा तडागे वातिशोभने ॥
वैदिकेन च मन्त्रेण स्नानं कुर्य्याद्विचक्षणः ।मृत्तिकागोमयेनैव तथा धात्रीफलेन वा ॥
तिलैर्व्वा सर्व्वपापघ्नैः स्नानं कृत्वा महात्मभिः ।परिधाय शुचिर्व्वस्त्रे नित्यकर्म्म समाचरेत् ॥
ततो गृहं समागत्य स्मरन् मां भक्तियोगतः ।गोमयेन विलिप्याथ कुर्य्यादष्टदलाम्बुजम् ॥
कलसं तत्र संस्थाप्य ताम्ररत्नसमन्वितम् ।तस्योपरि न्यसेत् पात्रं तण्डुलैः परिपूरितम् ॥
हैमी मूर्त्तिस्तु तत्रैव स्थाप्या लक्ष्मीस्तथैव च ।पलेन च तदर्द्धेन तदर्द्धार्द्धेन वा पुनः ॥
यथाशक्ति तथा कार्य्ये वित्तशाठ्यविवर्ज्जितैः ।पञ्चामृतेन ते स्नाप्य पूजनन्तु समाचरेत् ॥
ततो ब्राह्मणमाहूय तमाचार्य्यमलोलुपम् ।कुर्य्याच्छास्त्रसमायुक्तं शान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ॥
तेनैव कारयेत् पूजां दृष्ट्वा शास्त्रानुसारतः ।आचार्य्यवचनाद्धीमान् पूजां कुर्य्याच्चरन् व्रतम् ॥
”तत्राग्रे प्रह्लादः पूजनीयः । तथा चागमे ।“प्रह्लादक्लेशनाशाय या हि पुण्या चतुर्द्दशी ।पूजयेत्तत्र यत्नेन हरेः प्रह्लादमग्रतः ॥
”बृहन्नारसिंहे ।“मण्डपं कारयेत्तत्र पुष्पस्तवकशोभितम् ।ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैः पूज्योऽहञ्च यथाविधि ॥
उपचारैः षोडशभिर्म्मन्मन्त्रैर्नामभिस्तथा ।ततः पौराणिकैर्म्मन्त्रैः पूजनीयो विशेषतः ॥
”तत्र चन्दनमन्त्रः ।“चन्दनं शीतलं दिव्यं चन्द्रकुङ्कुममिश्रितम् ।ददामि ते प्रतुष्ट्यर्थं नृसिंह परमेश्वरेति ॥
”पुष्पमन्त्रः ।“कालोद्भवानि पुष्पाणि तुलस्यादीनि वै प्रभो ! ।पूजयामि नृसिंहेश ! लक्ष्म्या सह नमोऽस्तु ते ॥
”धूपमन्त्रः ।“कालागुरुमयं धूपं सर्व्वदेवसुवल्लभम् ।करोमि ते महाविष्णो ! सर्व्वकामसमृद्धये ॥
”द्वीपमन्त्रः ।“दीपः पापहरः प्रोक्तस्तमसां राशिनाशनः ।दीपेन लभते तेजस्तस्माद्दीपं ददामि ते ॥
”नैवेद्यमन्त्रः ।“नैवेद्यं सौख्यदं चास्तु भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् ।ददामि ते रमाकान्त सर्व्वपापक्षयं कुरु ॥
”अर्घमन्त्रः ।“नृसिंहाच्युत देवेश लक्ष्मीकान्त जगत्पते ।अनेनार्घ्यप्रदानेन सफलाः स्युर्म्मनोरथाः ॥
”पूजामन्त्रः ।“पीताम्बर महाविष्णो प्रह्लादभयनाशकृत् ।यथा भूतार्च्चने नाथ यथोक्तफलदो भवेति ॥
रात्रौ जागरणं कुर्य्यात् गीतवादित्रनर्त्तनैः ।पुराणपठनं नृत्यं श्रोतव्यं मत्कथानकम् ॥
ततः प्रभातसमये स्नानं कृत्वा ह्यतन्द्रितः ।पूर्व्वोक्तेन विधानेन पूजयेन्मां प्रयत्नतः ॥
”किञ्च ।“मद्वंशे ये नरा जाता ये जनिष्यन्ति मत्पुरः ।तांस्त्वमुद्धर देवेश ! दुःसहात् भवसागरात् ॥
पातकार्णवमग्नस्य व्याधिदुःखाम्बुराशिभिः ।तीव्रैस्तु परिभूतस्य महादुःखगतस्य मे ॥
करावलम्बनं देहि शेषशायिन् जगत्पते ।श्रीनृसिंह रमाकान्त भक्तानां भयनाशन ॥
क्षीराम्बुधिनिवास त्वं प्रीयमाणो जनार्द्दन ।व्रतेनानेन मे देव भुक्तिमुक्तिप्रदो भव ॥
एवं प्रार्थ्य ततो देवं विसर्ज्ज्य च यथाविधि ।उपहारादिकं सर्व्वमाचार्य्याय निवेदयेत् ॥
दक्षिणाभिः सुसन्तोष्य ब्राह्मणांश्च विसर्ज्जयेत् ।मम ध्यानसमासक्तो भुञ्जीत सह बन्धुभिरिति ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे १४ विलासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नृसिंहचतुर्दशी स्त्री नृसिंहस्याविर्भावदिनं चतुर्दशी शा०त० । वैशाखशुक्लचतुर्दश्याम् । आगमे “वैशाखे शुक्लपक्षेच चतुर्दश्यां महातिथौ । सायं प्रह्लादधिक्कारमसहि-ष्णुः परोहरिः । सद्यः कटकटाशब्दविस्मापितसभाजनः ।लीलया स्तम्भगर्भान्तादुद्भूतः शब्दभीषणः । नृहरेरव-तारात्तां यत्नतः समुपोषयेत् । महापुण्यतमायाञ्च सायंविष्णुं प्रपूजयेत्” । वृहन्नारसिंहे “वैशाखशुक्लपक्षस्य चतु-र्दश्यां समाचरेत् । मज्जन्मसम्भवं पुण्यं व्रतं पापप्रणा-शनम्” किञ्च “स्वातीनक्षत्रयोगे तु शनिवारे हि मद्-व्रतम् । सिद्धियोगस्य योगे च लभ्यते दैवयोगतः ।सर्वैरेतैस्तु संयुक्तैर्हत्याकोटिविनाशनम् । केवलञ्च प्रक-र्त्तव्यं मद्दिनं फलकाङ्क्षिभिः । वैष्णवैर्न तु कर्त्तव्यास्मरविद्धा चतुर्दशी” । तत्र व्रतनित्यत्वादि वृहन्नरसिं-हपुराणे “वर्षे वर्षे तु कर्त्तव्यं मम सन्तुष्टिकारणम् ।महागुह्यमिदं श्रेष्ठं मानवैर्भवभीरुभिः” किञ्च “विज्ञायमद्दिनं यस्तु लङ्घयेत् स तु पापभाक् । एवं ज्ञात्वा प्रक-र्त्तव्यं मद्दिने व्रतमुत्तमम् । अन्यथा नरकं याति याव-च्चन्द्रदिवाकरौ” तत्राधिकारिनिर्णयः तत्रैव “सर्वेषा-मेव लोकानामधिकारोऽस्ति मद्व्रते । मद्भक्तैस्तु विशे-षेण प्रणेयं मत्परायणैः” ।