| YouTube Channel

नृसिंहः (nRsiMhaH)

 
Apte Hindi
Hindi
नृसिंहः
पुं*
 नृ-सिंहः -
"सिंह जैसा मनुष्य', शेरेनर, प्रमुख मनुष्य, पूज्य व्यक्ति"
नृसिंहः
पुं*
 नृ-सिंहः -
"विष्णु भगवान का चौथा अवतार, नृसिंहावतार"
नृसिंहः
पुं*
 नृ-सिंहः -
एक प्रकार का रतिबंध
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: नृसिंहः
Root: नृसिंह
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ हिरण्यकशिपुद्विषः
Meaning(s):
⇒ Man-lion incarnation of Viṣhṇu
Shloka(s):
1|1|18|2 ► अवतारा नृसिंहस्तु हिरण्यकशिपुद्विषन्॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|18|2 ⇢ नृसिंहः (नृसिंह) (पुं) ⇒ Man-lion incarnation of Viṣhṇu ⇒ हिरण्यकशिपुद्विषः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
अवतारः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ देवता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नृसिंहः,
पुं,
 (ना चासौ सिंहश्चेति । नरसिंह-मूर्त्तिधरत्वादेवास्य तथात्वम् ।) विष्णुः । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
विष्णोर्दशावताराणां मध्येचतुर्थः पूर्णावतारः । तस्य रूपं यथा, --“सिंहस्य कृत्वा वदनं मुरारिःसदा करालञ्च सुरक्तनेत्रम् ।अर्द्धं वपुर्व्वै मनुजस्य कृत्वाययौ सभां दैत्यपतेः पुरस्तात् ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
महाविष्णुः । तन्मन्त्रादि यथा, --अथ नृसिंहमन्त्राः । निबन्धे ।“उग्रं वीरं वदेत् पूर्व्वं महाविष्णुमनन्तरम् ।ज्वलन्तं पदमाभाष्य सर्व्वतोमुखमीरयेत् ॥
नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं वदेत्ततः ।नमाम्यहमिति प्रोक्तो मन्त्रराजसुरद्रुमः ॥
अयं मन्त्रो मायापुटितोऽपि भवति तदा सर्व्व-फलप्रदः । तथा च निबन्धे ।“हृल्लेखापुटितश्चेत् स्यात् सर्व्वकामफलप्रदः ।”अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठमन्वन्तंविधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् । शिरसि ब्रह्मणेऋषये नमः । मुखेऽनुष्टुप्छन्दसे नमः । हृदिनृसिंहाय देवतायै नमः ॥
ततः कराङ्गन्यासौ ।“चतुर्भिर्हृदयं वर्णैः शिरस्तावद्भिरक्षरैः ।शिखाष्टाभिःसमुद्दिष्टा षड्भिः कवचमीरितम् ॥
तावद्भिर्नयनं प्रोक्तं अस्त्रं स्यात् करणाक्षरैः ॥
”ततो मन्त्रन्यासः ।“शिरोललाटनेत्रेषु मुखबाह्वङ्घ्रिसन्धिषु ।साग्रेषु कुक्षौ हृदये गले पार्श्वद्वये पुनः ॥
अपराङ्गे च ककुदि न्यसेद्बर्णान् यथाक्रमम् ॥
”ध्यानन्तु ।“माणिक्त्याद्रिसमप्रभं निजरुचा संत्रस्तरक्षोगणंजानुन्यस्तकराम्बुजं त्रिनयनं रत्नोल्लसद्भूषणम् ।बाहुभ्यां धृतशङ्खचक्रमनिशं दंष्ट्वोग्रवक्त्रोल्लसज्-ज्वालाजिह्वमुदारकेशरचयं वन्दे नृसिंहं विभुम् ॥
एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वावैष्णवोक्तपीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरणपूजा-मारभेत । केशरेष्वग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु चअङ्गानि पूजयेत् । यथा उग्रं वीरं हृदयायनमः । महाविष्णुं शिरसे स्वाहा । ज्वलन्तंसर्व्वतोमुखं शिखायै वषट् । नृसिंहं भीषणंकवचाय हूं । भद्रं मृत्युमृत्युं नेत्रत्रयायवौषट् । नमाम्यहं अस्त्राय फट् । ततः पूर्व्वादि-दलेषु गरुडं शङ्करं शेषं ब्रह्माणञ्च प्रपूजयेत् ।विदिग्दलेषु श्रियं ह्रियं धृतिं पुष्टिञ्च प्रण-वादिनमोऽन्तेन पूजयेत् । तद्बहिः इन्द्रादीन्वज्रादींश्च संपूज्य धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्मसमापयेत् । अस्य पुरश्चरणं द्बात्रिंशल्लक्ष-जपः । तथा च ।“वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तत्सहस्रं घृतप्लुतैः ।पायसान्नैः प्रजुहुयाद्विधिवत् पूजितेऽनले ॥
”मन्त्रान्तरं यथा, --“पाशः शक्तिर्नरहरिरङ्कुशो वर्म्मफट् मनुः ।षडक्षरो नरहरेः कथितः सर्व्वकामदः ॥
”अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठन्यासान्तपीठमन्वन्तं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् ।शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः । मुखे पङ्क्ति-च्छन्दसे नमः । हृदि नृसिंहाय देवतायै नमः ।ततः कराङ्गन्यासौ । आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।ह्रीं तर्ज्जनीभ्यां स्वाहा । क्ष्रौं मध्यमाभ्यां वषट् ।क्रो अनामिकाभ्यां हूम् । हूं कनिष्ठाभ्यांवौषट् । फट् करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृद-यादिषु । ततो ध्यानम् ।“कोपादालोलजिह्वं विवृतनिजमुखं सोमसूर्य्या-ग्निनेत्त्रंपादादानाभिरक्तप्रभमुपरिसितं भिन्नदैत्येन्द्र-गात्रम् ।शङ्खं चक्रासिपाशाङ्कुशकुलिशगदादारणान्यु-द्बहन्तंभीमं तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रं मणिमयविविधाकल्पमीडेनृसिंहम् ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वावैष्णवोक्तपीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरणपूजा-मारभेत । केशरेष्वग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु चआं हृदयाय नमः । इत्यादिना षडङ्गानि पूज-येत् । ततः पत्रेषु पूर्व्वादिषु शङ्खं चक्रं पाशंअङ्गुशं वज्रं गदां खड्गं खेटकञ्च प्रणवादि-नमोऽन्तेन पूजयेत् । तथा च निबन्धे ।“अङ्गावृतैर्ब्बहिश्चक्रं शङ्खं पाशाङ्कुशौ पुनः ।वज्रं कौमोदकीं खड्गखेटौ पत्रेषु पूजयेत् ॥
”तत इन्द्रादीन् वज्रादींश्च सम्पूज्य धूपादिविस-र्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् ॥
अस्य पुरश्चरणंषड्लक्षजपः । तथा च ।“ऋतुलक्षं जपेन्मन्त्रं घृतेन जहयात्ततः ।तत्सहस्रं समिद्धेऽग्नौ तोषयेद्वगना गुरुम् ॥
”मन्त्रान्तरं यथा, --“क्षकारो वह्निमारूढो मनुबिन्दुसमन्वितः ।एकाक्षरो मनुः प्रोक्तः सर्व्वकामफलप्रदः ॥
”अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तध्यानार्च्चना-दिकं सर्व्वं मन्त्रराजवत् । विशेषस्तु ऋषिस्त्वत्रि-र्गायत्त्री छन्दो नृसिंहो देवता क्षकारो बीजंऔकारः शक्तिः षड्दीर्घभाजा बीजेनाङ्ग-कल्पना । अस्य पुरश्चरणमष्टलक्षजपः । तथाच । अष्टलक्षं जपेन्मन्त्रमित्यादि ॥
* ॥
मन्त्रान्तरं यथा । कल्पे ।“जयद्वयं समुच्चार्य्य श्रीपूर्व्वो नृसिंहेत्यपि ।अष्टाक्षरो मनुः प्रोक्तो भजतां कामदो मणिः ॥
अस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्त्री छन्दो नृसिंहो देवताषड्दीर्घयुक्तवीजेनाङ्गकल्पना । ध्यानार्च्चनंमन्त्रराजवत् । अस्य पुरश्चरणमष्टलक्षजपः ।वसुलक्षं जपेन्मन्त्रमित्यादिवचनात् ।” इति तन्त्र-सारः ॥
* ॥
षोडशरतिबन्धान्तर्गतनवमबन्धः ।तस्य लक्षणं यथा, रतिमञ्जर्य्याम् ।“पादौ संपीड्य योनौ च हठाल्लिङ्गप्रवेशनम् ।हस्तयोर्वेष्टयेद्गात्रं बन्धो नृसिंहसंज्ञकः ॥
”(स्वनामख्यातनृपविशेषः । यथा, सह्याद्रिखण्डे ।३१ । ४० ।“नागात् नृसिंहभूपालस्तत्सुतो गाढभाषणः ॥
”ना सिंह इव इत्युपमितसमासः ।) नरश्रेष्ठः ॥
(यथा, महाभारते । ९ । ५३ । २४ ।“इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंहाःसन्त्यज्य देहान् सुगतिं प्रपन्नाः ॥
”)