| YouTube Channel

नृसिंह (nRsiMha)

 
शब्दसागरः
English
नृसिंह
m.
 (-हः)
1. Vishṇu.
2. The fourth Avatāra or descent of that
deity, in the shape of a man, with the head and claws of a lion.
3. A chief, a noble, a great or illustrious man, a great man.
E.
 नृ a
man, and सिंह a lion
applied in composition, also to signify
preeminence.
Capeller Eng
English
नृसिंह
m.
 man-lion, a great hero or Viṣṇu
a man's name.
Yates
English
नृ-सिंह (हः) 1.
m.
 Vishnu in his 4th
or lion incarnation
a chief.
Wilson
English
नृसिंह
m.
 (-हः)
1 VIṢṆU.
2 The fourth Avatāra or descent of that deity, in the shape of a man, with
the head and claws of a lion.
3 A chief, a noble, a great or illustrious man.
E.
 नृ a man, and सिंह a lion
applied in composition, also to signify
pre-eminence.
Monier Williams Cologne
English
नृ—सिंह
m.
 ‘man-lion’, a great or illustrious man,
MBh.
R.
(also -क) Viṣṇu in his 4th Avatāra (cf. नर-स्°), ib.
&c.
a prayer to V° as m°-l°,
AgP.
 (-त्व
n.
 )
a kind of coitus,
L.
N.
 of sev. authors (also -चक्रवर्तिन्, -ठक्कुर, -देव, -दैवज्ञ, -पञ्चानन, -पञ्चाननभट्टाचार्य, -पुरी-परिव्राज्, -भट्टाचार्य, -मूर्त्य्-आचार्य, वाजपेयिन्, -शास्त्रिन्, -सरस्वती, -सूरि, °हाचार्य, °हाचार्य-शिष्य, °हानन्द, °हारण्य-मुनि and °हाश्रम),
Cat.
Apte Hindi
Hindi
नृसिंहः
पुं*
 नृ-सिंहः -
"सिंह जैसा मनुष्य', शेरेनर, प्रमुख मनुष्य, पूज्य व्यक्ति"
नृसिंहः
पुं*
 नृ-सिंहः -
"विष्णु भगवान का चौथा अवतार, नृसिंहावतार"
नृसिंहः
पुं*
 नृ-सिंहः -
एक प्रकार का रतिबंध
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नृसिंह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಒಂದು ಅವತಾರ
व्युत्पत्तिः - > ना चासौ सिंहश्च
प्रयोगाः - > "सटाच्छटाभिन्नघनेन बिभ्रता नृसिंह सैंहीमतनुं तनुं त्वया"
उल्लेखाः - > माघ० १-४७
विस्तारः - > "नरसिंह" ಪದದಲ್ಲಿ ನೋಡಿ.
नृसिंह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ
L R Vaidya
English
nf-siMha {% m. %} 1. an eminent man
2. Vishṇu in his fourth incarnation
3. a particular mode of coition.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
नरसिंह सूरि or नृसिंह son of Rudrācarya:
Svaramañjarī.
नरसिंह or नृसिंह son of Varadārya:
Kālaprakāśikā jy.
नरहरि or नृसिंह son of Īśvara Sūri:
Rājanighaṇṭu or Nighaṇṭurāja.
नरहरि or नृहरि or नृसिंह son of Varadācārya:
Bhāvaprakāśa, on Ānandatīrtha's Brahmasūtrā-
ṇubhāṣya. Bhr. 713.
Bhāgavatatātparyadīpikā, on Ānandatīrtha's Bhā-
gavatatātparyanirṇaya.
नृसिंह See Narasiṃha, Nṛhari, Chalāri Nṛsiṃha, Lakṣmi-
nṛsiṃha.
नृसिंह a king, by whose order the Manoramā Kādimata-
dīpikā was written. L. 2204.
नृसिंह father of Kṛṣṇa or Śeṣakṛṣṇa (Kaṃsavadha).
Oxf. 138^a.
नृसिंह father of Jayadeva (Nyāyamañjarīsāra). Ben. 184.
नृसिंह son of Nāganātha, father of Nāganātha, father of
Jñānarāja (Siddhāntasundara). W. p. 231.
नृसिंह son of Kṛṣṇa Daivajña, father of Divākara (Ma-
karandavivaraṇa). W. p. 259. 261. L. 1301.
नृसिंह father of Nārāyaṇa (Gaṇitapāṭī). Cambr. 77.
नृसिंह or नरसिंह father of Nārāyaṇa (Naiṣadhīyaṭīkā).
W. p. 153. Oxf. 119^b.
नृसिंह father of Yādavavyāsa (Nyāyasiddhāntamañjarī-
sāra). Hall p. 25. 105.
नृसिंह
C. on Āpastamba Soma. B. 1, 152.
Āptoryāmaprayoga Ṛv. Ben. 5.
Cayanapaddhati.
Prayogapārijāta.
Vidhānamālā.
Saṃskāra Vs. (a part of the Prayogapārijāta?).
Peters. 2, 175.
नृसिंह astronomer. The following treatises belong to
one or other not accurately specified Nṛsiṃha:
Kālacakra. Oppert II, 7276.
Jātakakalānidhi. Oppert II, 8216.
Jaiminisūtraṭīkā. Pheh 7.
Nibandhaśiromaṇyuktanirṇayāḥ. Peters. 2, 187.
Prauḍhamanoramā, a C. on Keśavārka's Jātaka-
paddhati. NP. 1, 78.
Yantrarājodāharaṇa. Ben. 29.
Hillājadīpikā. K. 246. B. 4, 212.
नृसिंह
Gaṇeśagadya. Burnell 198^b.
नृसिंह
Dattakaputravidhāna. L. 894.
नृसिंह
Nalodayaṭīkā. IO. Case 43, 17. Kh. 84. B. 2, 88.
Vienna 17.
नृसिंह
Bandhakaumudī (?). Peters. 3, 395.
नृसिंह
Vīranārasiṃhāvalokana med. Khn. 88.
नृसिंह
Vṛttaratnākaraṭīkā. Oppert II, 8360.
नृसिंह
Śivabhaktivilāsa. Oudh XV, 126.
नृसिंह of the Hārīta race:
Śṛṅgārastabaka bhāṇa. Burnell 173^b.
नृसिंह son of Īśvara Sūri. See Narahari.
नृसिंह son of Kuśala:
Gaṇamārtaṇḍa, a C. on the Dhātupāṭha of the
Saṃkṣiptasāra. IO. 1178.
नृसिंह son of Kṛṣṇa Daivajña, grandson of Divākara,
nephew of Gaṇeśa (L. 2456), father of Kamalākara:
Tithicintāmaṇiṭīkā. Bik. 344.
Siddhāntaśiromaṇivāsanāvārttika.
Sūryasiddhāntavāsanābhāṣya.
नृसिंह son of Nāganātha:
Jātakamañjarī.
नृसिंह son of Nārāyaṇa Bhaṭṭa, grandson of Nṛsiṃha,
brother of Gopīnātha, of Varurvāḷu in the Hosala
country:
Prayogaratna.
नृसिंह son of Rāma Daivajña, grandson of Keśava, pupil
of Gaṇeśa:
Grahakaumudī. IO. 2083.
Grahadīpikā. Bik. 294.
नृसिंह son of Rāmacandrācārya, pupil of Gopāla, father
of Viṭṭhalācārya, grandfather of Lakṣmīdharācārya
(Bhagavannāmakaumudī):
Kālanirṇayadīpikāvivaraṇa.
Tithinirṇayasaṃgrahaṭīkā.
नृसिंह father of Jayadeva. {% delete %} this line.
नृसिंह son of Gopāla, father of Gopāla (Rasamañjarīvi-
kāsa 1438).
नृसिंह See Chalāri Nṛsiṃha.
नृसिंह astronomer.
Prauḍhamanoramā. Here as often the father is
given in place of his son, in this instance for
Divākara.
Hillājadīpikā. See Nṛsiṃha, son of Rāma.
नृसिंह
Kirātārjunīyaṭīkā Anvayadīpikā.
नृसिंह son of Ahobala:
Daivajñavilāsa.
नृसिंह son of Kṛṣṇa Daivajña, grandson of Divākara,
nephew of Gaṇeśa. He was brother of Śiva, and
father of Kamalākara (Siddhāntatattvaviveka, etc.),
Divākara (Prauḍhamanoramā) and Raṅganātha (Līlā-
vatīṭīkā). He wrote Tithicintāmaṇiṭikā, etc.
नृसिंह son of Rāma Daivajña, grandson of Keśava, nephew
and pupil of Gaṇeśa. He was born in 1549:
Grahakaumudī.
Hillājadīpikā.
नरहरि or नृसिंह son of Śivadeva:
Aṣṭāṅgahṛdayakhaṇḍanamaṇḍana.
नृसिंह
Alaṃkārenduśekhara, a C. on the Lakṣaṇamālikā.
नृसिंह
Haṃsadūtaṭīkā.
नृसिंह
Hautrakārikā.
नृसिंह son of Śivarāma Sudhīmaṇi and client of Nañjarāja:
Candrakalākalyāṇa nāṭaka.
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: नृसिंहः
Root: नृसिंह
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ हिरण्यकशिपुद्विषः
Meaning(s):
⇒ Man-lion incarnation of Viṣhṇu
Shloka(s):
1|1|18|2 ► अवतारा नृसिंहस्तु हिरण्यकशिपुद्विषन्॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|18|2 ⇢ नृसिंहः (नृसिंह) (पुं) ⇒ Man-lion incarnation of Viṣhṇu ⇒ हिरण्यकशिपुद्विषः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
अवतारः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ देवता
Mahabharata
English
Nṛsiṃha (“man-lion”). § 524d (Vishṇu): III, 272, 15836 (Vishṇu in this avatāra slew Hiraṇyakaśipu). Cf. Narasiṃha, Nārasiṃha, adj.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नृसिंहः,
पुं,
 (ना चासौ सिंहश्चेति । नरसिंह-मूर्त्तिधरत्वादेवास्य तथात्वम् ।) विष्णुः । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
विष्णोर्दशावताराणां मध्येचतुर्थः पूर्णावतारः । तस्य रूपं यथा, --“सिंहस्य कृत्वा वदनं मुरारिःसदा करालञ्च सुरक्तनेत्रम् ।अर्द्धं वपुर्व्वै मनुजस्य कृत्वाययौ सभां दैत्यपतेः पुरस्तात् ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
महाविष्णुः । तन्मन्त्रादि यथा, --अथ नृसिंहमन्त्राः । निबन्धे ।“उग्रं वीरं वदेत् पूर्व्वं महाविष्णुमनन्तरम् ।ज्वलन्तं पदमाभाष्य सर्व्वतोमुखमीरयेत् ॥
नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं वदेत्ततः ।नमाम्यहमिति प्रोक्तो मन्त्रराजसुरद्रुमः ॥
अयं मन्त्रो मायापुटितोऽपि भवति तदा सर्व्व-फलप्रदः । तथा च निबन्धे ।“हृल्लेखापुटितश्चेत् स्यात् सर्व्वकामफलप्रदः ।”अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठमन्वन्तंविधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् । शिरसि ब्रह्मणेऋषये नमः । मुखेऽनुष्टुप्छन्दसे नमः । हृदिनृसिंहाय देवतायै नमः ॥
ततः कराङ्गन्यासौ ।“चतुर्भिर्हृदयं वर्णैः शिरस्तावद्भिरक्षरैः ।शिखाष्टाभिःसमुद्दिष्टा षड्भिः कवचमीरितम् ॥
तावद्भिर्नयनं प्रोक्तं अस्त्रं स्यात् करणाक्षरैः ॥
”ततो मन्त्रन्यासः ।“शिरोललाटनेत्रेषु मुखबाह्वङ्घ्रिसन्धिषु ।साग्रेषु कुक्षौ हृदये गले पार्श्वद्वये पुनः ॥
अपराङ्गे च ककुदि न्यसेद्बर्णान् यथाक्रमम् ॥
”ध्यानन्तु ।“माणिक्त्याद्रिसमप्रभं निजरुचा संत्रस्तरक्षोगणंजानुन्यस्तकराम्बुजं त्रिनयनं रत्नोल्लसद्भूषणम् ।बाहुभ्यां धृतशङ्खचक्रमनिशं दंष्ट्वोग्रवक्त्रोल्लसज्-ज्वालाजिह्वमुदारकेशरचयं वन्दे नृसिंहं विभुम् ॥
एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वावैष्णवोक्तपीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरणपूजा-मारभेत । केशरेष्वग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु चअङ्गानि पूजयेत् । यथा उग्रं वीरं हृदयायनमः । महाविष्णुं शिरसे स्वाहा । ज्वलन्तंसर्व्वतोमुखं शिखायै वषट् । नृसिंहं भीषणंकवचाय हूं । भद्रं मृत्युमृत्युं नेत्रत्रयायवौषट् । नमाम्यहं अस्त्राय फट् । ततः पूर्व्वादि-दलेषु गरुडं शङ्करं शेषं ब्रह्माणञ्च प्रपूजयेत् ।विदिग्दलेषु श्रियं ह्रियं धृतिं पुष्टिञ्च प्रण-वादिनमोऽन्तेन पूजयेत् । तद्बहिः इन्द्रादीन्वज्रादींश्च संपूज्य धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्मसमापयेत् । अस्य पुरश्चरणं द्बात्रिंशल्लक्ष-जपः । तथा च ।“वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तत्सहस्रं घृतप्लुतैः ।पायसान्नैः प्रजुहुयाद्विधिवत् पूजितेऽनले ॥
”मन्त्रान्तरं यथा, --“पाशः शक्तिर्नरहरिरङ्कुशो वर्म्मफट् मनुः ।षडक्षरो नरहरेः कथितः सर्व्वकामदः ॥
”अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठन्यासान्तपीठमन्वन्तं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् ।शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः । मुखे पङ्क्ति-च्छन्दसे नमः । हृदि नृसिंहाय देवतायै नमः ।ततः कराङ्गन्यासौ । आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।ह्रीं तर्ज्जनीभ्यां स्वाहा । क्ष्रौं मध्यमाभ्यां वषट् ।क्रो अनामिकाभ्यां हूम् । हूं कनिष्ठाभ्यांवौषट् । फट् करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृद-यादिषु । ततो ध्यानम् ।“कोपादालोलजिह्वं विवृतनिजमुखं सोमसूर्य्या-ग्निनेत्त्रंपादादानाभिरक्तप्रभमुपरिसितं भिन्नदैत्येन्द्र-गात्रम् ।शङ्खं चक्रासिपाशाङ्कुशकुलिशगदादारणान्यु-द्बहन्तंभीमं तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रं मणिमयविविधाकल्पमीडेनृसिंहम् ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वावैष्णवोक्तपीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरणपूजा-मारभेत । केशरेष्वग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु चआं हृदयाय नमः । इत्यादिना षडङ्गानि पूज-येत् । ततः पत्रेषु पूर्व्वादिषु शङ्खं चक्रं पाशंअङ्गुशं वज्रं गदां खड्गं खेटकञ्च प्रणवादि-नमोऽन्तेन पूजयेत् । तथा च निबन्धे ।“अङ्गावृतैर्ब्बहिश्चक्रं शङ्खं पाशाङ्कुशौ पुनः ।वज्रं कौमोदकीं खड्गखेटौ पत्रेषु पूजयेत् ॥
”तत इन्द्रादीन् वज्रादींश्च सम्पूज्य धूपादिविस-र्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् ॥
अस्य पुरश्चरणंषड्लक्षजपः । तथा च ।“ऋतुलक्षं जपेन्मन्त्रं घृतेन जहयात्ततः ।तत्सहस्रं समिद्धेऽग्नौ तोषयेद्वगना गुरुम् ॥
”मन्त्रान्तरं यथा, --“क्षकारो वह्निमारूढो मनुबिन्दुसमन्वितः ।एकाक्षरो मनुः प्रोक्तः सर्व्वकामफलप्रदः ॥
”अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तध्यानार्च्चना-दिकं सर्व्वं मन्त्रराजवत् । विशेषस्तु ऋषिस्त्वत्रि-र्गायत्त्री छन्दो नृसिंहो देवता क्षकारो बीजंऔकारः शक्तिः षड्दीर्घभाजा बीजेनाङ्ग-कल्पना । अस्य पुरश्चरणमष्टलक्षजपः । तथाच । अष्टलक्षं जपेन्मन्त्रमित्यादि ॥
* ॥
मन्त्रान्तरं यथा । कल्पे ।“जयद्वयं समुच्चार्य्य श्रीपूर्व्वो नृसिंहेत्यपि ।अष्टाक्षरो मनुः प्रोक्तो भजतां कामदो मणिः ॥
अस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्त्री छन्दो नृसिंहो देवताषड्दीर्घयुक्तवीजेनाङ्गकल्पना । ध्यानार्च्चनंमन्त्रराजवत् । अस्य पुरश्चरणमष्टलक्षजपः ।वसुलक्षं जपेन्मन्त्रमित्यादिवचनात् ।” इति तन्त्र-सारः ॥
* ॥
षोडशरतिबन्धान्तर्गतनवमबन्धः ।तस्य लक्षणं यथा, रतिमञ्जर्य्याम् ।“पादौ संपीड्य योनौ च हठाल्लिङ्गप्रवेशनम् ।हस्तयोर्वेष्टयेद्गात्रं बन्धो नृसिंहसंज्ञकः ॥
”(स्वनामख्यातनृपविशेषः । यथा, सह्याद्रिखण्डे ।३१ । ४० ।“नागात् नृसिंहभूपालस्तत्सुतो गाढभाषणः ॥
”ना सिंह इव इत्युपमितसमासः ।) नरश्रेष्ठः ॥
(यथा, महाभारते । ९ । ५३ । २४ ।“इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंहाःसन्त्यज्य देहान् सुगतिं प्रपन्नाः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नृसिंह
पु०
 ना चासौ सिंहश्च । अंशाभ्यां मनुष्यसिंहाकृति-युक्ते १ भगवतोऽवतारभेदे “सिंहस्य कृत्वा वदनं मुरारिःसदा करालञ्च सुरक्तनेत्रम् । अर्द्धं वपुर्वै मनुजस्य कृत्वाययौ सभां दैत्यपतेः पुरस्तात्” अग्निपु० । २ रतिबन्धभेदेतस्य लक्षणं यथा “पादौ संपीड्य योनौ च हठाल्लिङ्ग-प्रवेशनम् । हस्तयोर्वेष्टयेद्गात्रं वन्धो नृसिंहसंज्ञकः”रतिम० । ना सिंह इव उपमितसमासः । ३ पुरुषश्रेष्ठे च
Capeller
German
नृसिंह
m.
 Mannlöwe, ein großer Heild o.
Viṣṇu
Mannsn.