नृप (nRpa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
Englishनृप - nRpa - - king
नृपति { न्र्प } - nRpati{nrpa} - - king
श्रेष्ठ - zreSTha - - king
राजति { राज् } - rAjati{rAj} - verb - beakingorachief
सुरेन्द्र - surendra - - GodIndra
literallykingofgods
राजभवनस्य द्वारम् उभौ रक्षकभटौ रक्षन्तौ आस्ताम् - rAjabhavanasyadvAramubhaurakSakabhaTaurakSantauAstAm - - Twodoor-guardswereguardingthefrontdooroftheking'spalace.
ईश्वर - Izvara - - king
दण्डधार - daNDadhAra - - king
चतुरन्ता - caturantA - - king
अधिप - adhipa - - king
अवनिपति - avanipati - - king
भूप - bhUpa - - king
भूभृत - bhUbhRta - - king
क्षितीश - kSitIza - - king
अवनिपाल - avanipAla - - king
जनाधिप - janAdhipa - - king
मधुसन्धान - madhusandhAna - - king
नराधिप - narAdhipa - - king
पार्थिव - pArthiva - - king
भूपति - bhUpati - - king
नृप - nRpa - - king
नृपति { न्र्प } - nRpati{nrpa} - - king
श्रेष्ठ - zreSTha - - king
राजति { राज् } - rAjati{rAj} - verb - beakingorachief
सुरेन्द्र - surendra - - GodIndra
literallykingofgods
राजभवनस्य द्वारम् उभौ रक्षकभटौ रक्षन्तौ आस्ताम् - rAjabhavanasyadvAramubhaurakSakabhaTaurakSantauAstAm - - Twodoor-guardswereguardingthefrontdooroftheking'spalace.
ईश्वर - Izvara - - king
दण्डधार - daNDadhAra - - king
चतुरन्ता - caturantA - - king
अधिप - adhipa - - king
अवनिपति - avanipati - - king
भूप - bhUpa - - king
भूभृत - bhUbhRta - - king
क्षितीश - kSitIza - - king
अवनिपाल - avanipAla - - king
जनाधिप - janAdhipa - - king
मधुसन्धान - madhusandhAna - - king
नराधिप - narAdhipa - - king
पार्थिव - pArthiva - - king
भूपति - bhUpati - - king
नृप - nRpa - - king
नृपति { न्र्प } - nRpati{nrpa} - - king
श्रेष्ठ - zreSTha - - king
राजति { राज् } - rAjati{rAj} - verb - beakingorachief
सुरेन्द्र - surendra - - GodIndra
literallykingofgods
राजभवनस्य द्वारम् उभौ रक्षकभटौ रक्षन्तौ आस्ताम् - rAjabhavanasyadvAramubhaurakSakabhaTaurakSantauAstAm - - Twodoor-guardswereguardingthefrontdooroftheking'spalace.
ईश्वर - Izvara - - king
दण्डधार - daNDadhAra - - king
चतुरन्ता - caturantA - - king
अधिप - adhipa - - king
अवनिपति - avanipati - - king
भूप - bhUpa - - king
भूभृत - bhUbhRta - - king
क्षितीश - kSitIza - - king
अवनिपाल - avanipAla - - king
जनाधिप - janAdhipa - - king
मधुसन्धान - madhusandhAna - - king
नराधिप - narAdhipa - - king
पार्थिव - pArthiva - - king
भूपति - bhUpati - - king
नृप nRpa king
नृप nRpa protector of men
नृप nRpa prince
नृप nRpa sovereign
नृप nRpa kind of measure
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishनृप [nṛpa] नृपति [nṛpati] नृपाल [nṛpāla], नृपति नृपाल See under नृ.
Monier Williams Cologne
EnglishMacdonell
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiराजा (पु)
Apte Hindi
Hindiनृपः
नृ-पः -
"मनुष्यों का राजा, राजा, प्रभु"
नृपः
- "नरान् पाति रक्षति - नृ+पा+क, नृणां पतिः, ष* त*, "
"मनुष्यों का राजा, राजा, प्रभु"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaनृप
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜ /ದೊರೆ /ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವನು
निष्पत्तिः - > पा (रक्षणे) - "कः" (३-२-३)
व्युत्पत्तिः - > नॄन् पाति
प्रयोगाः - > "क्रियासु युक्तैर्नृप चारचक्षुषो न वञ्चनीयाः प्रभवोऽनुजीविभिः ।", "यियासतस्तस्य नृपस्य जज्ञिरे प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ।"
उल्लेखाः - > किरा० १-४, नैष० १५-७६
विस्तारः - > "चतुर्योजनपर्यन्तमधिकारो नृपस्य च । यो राजा तच्छतगुणः स एव मण्डलेश्वरः । तस्माद्दशगुणो राजा राजेन्द्रः परिकीर्तितः ।" - ब्रह्मवै० ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದವನು ನೃಪನು. ಅದಕ್ಕೆ ನೂರರಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳುವವನು ಮಂಡಲೇಶ್ವರನು. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾದವನು ರಾಜೇಂದ್ರನು.
नृप
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹದಿನಾರು ಸಂಖ್ಯೆ
प्रयोगाः - > "भुवि नृपमितहस्तेष्वङ्गलग्नं तदग्रम्"
उल्लेखाः - > लीला०
विस्तारः - > ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರೇ ಮಂದಿ ರಾಜರುಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಪದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕೇತ.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit१६, अवनिप, अष्टि, इन्दुकला, कला, क्ष्माप, नृप, नृपति, पृथ्वीश, भूप, भूपति, भूमिप, रिथ, शशिकला
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskritराजन्
पु
राजन्, चन्द्र, नृप
राजा चन्द्रो नृपे राजा पयः क्षीरं पयो जलम् ।
verse 3.1.1.87
page 0013
Sanskrit Tibetan
Tibetanrgyal
१) ग्रृध्र २ )जय ३) जयन्ति ४) ५) जयिनी ६) ७) जिन ८) जिनोरस ९) तिष्य १०) तिष्या ११) निर्जय १२) नृप १३) पराजित १४) पुष्य १५) प्य्ष्या १६) पैष १७) प्लवित १८) फल १९) राजन् २०) विजय २१)
rgyal po
१) अधिप २) अध्यक्ष ३) कृति ४) क्षत्रिय ५) जिन ६) नरपति ७) नरेश्वर ८) नृप ९) नृपति १०) नृपत्व ११) नृपेन्द्र १२) पार्थिब १३) भूप १४) भूमत् १५) भूमिधर १६) भूमिपाल १७) राजन् १८) राजत्व
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritबाला वासूर्मार्ष आर्यो देवो भट्टारको नृपः ।
बाला (स्त्री), वासू (स्त्री), मार्ष (पुं), आर्य (पुं), देव (पुं), भट्टारक (पुं), नृप (पुं)
राजा राट्पृथिवीशक्रमध्यलोकेशभूभृतः ॥ ६८९ ॥
महीक्षित्पार्थिवो मूर्धाभिषिक्तो भूप्रजानृपः ।
राजन् (पुं), राज् (पुं), पृथिवीशक्र (पुं), मध्यलोकेश (पुं), भूभृत् (पुं), महीक्षित् (पुं), पार्थिव (पुं), मूर्धाभिषिक्त (पुं), भूप (पुं), प्रजाप (पुं), नृप (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritराजन्
राजन्, राजन्य, राज्, प्रजापति, क्षत्रिय, नृप, क्षत्त्र, मूर्धाभिषिक्त, भूपति, पार्थिव, नरदेव, लोकपाल
राजा राजन्यो राट् प्रजापतिः क्षत्रियो नृपः क्षत्त्रम् ।
मूर्धाभिषिक्तभूपतिपार्थिवनरदेवलोकपालाः स्युः ॥ ४२१ ॥
verse 2.1.1.421
page 0049
नरेन्द्र
नरेन्द्र, नृप, वार्त्तिक
दिव्यार्थसंग्रहौ कोशौ नरेन्द्रौ नृपवार्त्तिकौ ॥ ८४० ॥
verse 5.1.1.840
page 0096
नाममाला
Sanskritभूमिपति, भूपति, पृथिवीपति, पृथ्वीपति, गह्वरीपति, मेदिनीपति, महीपति, धरापति, वसुमतीपति, धात्रीपति, क्षमापति, विश्वम्भरापति, अवनिपति, वसुधापति, धरणीपति, क्षोणीपति, क्ष्मापति, धरित्रीपति, क्षितिपति, कुम्भिनीपति, इलापति, उर्वरापति, उर्वीपति, जगतीपति, गोपति, वसुन्धरापति, नृप
तत्पर्य्यायधरः शैलस्तत्पर्य्यायपतिर्नृपः ।
तत्पर्य्यायरुहो वृक्षः शब्दमन्यं च योजयेत् ॥ ७ ॥
verse 0.1.1.7
page 0004
मनुष्यधव, मानुषधव, मर्त्यधव, मनुजधव, मानवधव, नरधव, नृधव, पुन्धव, पुरुषधव, गोधाधव, मनुष्यपति, मानुषपति, मर्त्यपति, मनुजपति, मानवपति, नरपति, नृपति, पुंंस्पति, पुरुषपति, गोधापति, नृप
मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।
ना पुमान् पुरुषो गोधा धवः स्यात्तत्पतिर्नृपः ॥ २८ ॥
verse 0.1.1.28
page 0014
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritनृपः, (नॄन् नरान् पाति रक्षतीति । नृ + पारक्षणे + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ ।इति कः ।) नरपतिः । इत्यमरः । २ । ८ । १ ।तस्य लक्षणं यथा, --“चतुर्योजनपर्य्यन्तमधिकारी नृपस्य च ।यो राजा तच्छतगुणः स एव मण्डलेश्वरः ।तत्तद्दशगुणो राजा राजेन्द्रः परिकीर्त्तितः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८६ अः ॥
तत्प्रमाणं यथा, --“अपुत्त्रस्य नृपः पुत्त्रो निर्धनस्य धनं नृपः ।अमातुर्जननी राजा अतातस्य पिता नृपः ॥
अनाथस्य नृपो नाथो ह्यभर्त्तुः पार्थिवः पतिः ।अभृत्यस्य नृपो भृत्यो नृप एव नृणां सखा ॥
सर्व्वदेवमयो राजा तस्मात्त्वामर्थये नृप ! ॥
”इति कालिकापुराणे ५० अध्यायः ॥
नृपदर्शनदिनं यथा । तत्र तिथयः शुभाः ।वाराः शनिमङ्गलभिन्नाः । नक्षत्राणि उत्तर-फल्गुन्युत्तराषाढोत्तरभाद्रपद्रोहिणीपुष्याश्विनी-हस्ताचित्रानुराधामृगशिरोरेवतीज्येष्ठाश्रवणाः ।लग्नानि मिथुनकन्याधनुर्मीनवृषभसिंहसंज्ञ-कानि । तत्र चन्द्रः शोभनः । इति ज्योतिषम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritनृप नॄन् पाति रक्षति पा--क । “चतुर्योजनपर्यन्तेष्वधि-कारी नृपो भवेत्” इत्युक्ते १ राजविशेषे २ राजमात्रे चअमरः । “नृपादिलक्षणं यथा “चतुर्योजनपर्य्यन्त-मधिकारो नृपस्य च । यो राजा तच्छतगुणः स एवमण्डलेश्वरः । तस्माद्दशगुणो राजा राजेन्द्रः परिकी-र्त्तितः” ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८६ अ० । तत्-प्रशंसा यथा “अपुत्त्रस्य नृपः पुत्रो निर्धनस्य धनंनृपः । अमातुर्जननी राजा अतातस्य पिता नृपः ।अनाथस्य नृपो नाथो ह्यभर्त्तुः पार्थिवः पतिः । अभृ-त्यस्य नृपो भृत्यो नृप एत नृणां सखा । सर्वदेवमयोराजा तस्मात्त्वामर्थये नृप!” कालिकापु० ५० अ० । “व्यव-हारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिः ब्राह्मणैः सह” याज्ञ० “नृपेणषाणिग्रहणस्पृहेति” नैष० । २ षोडशसंख्यायाम् भा-रते षोडशानामेव राज्ञां माहात्म्यविशेषकथनात्नृपशब्दस्य तत्सङ्ख्यावाचित्वम् षोडश नृपाश्च भा० द्रो०५५ अध्यायादौ षोडशराजिकपर्वण्युक्ताः तत्रैव दृश्याः ।“भुवि नृपमितहस्तेष्वङ्गलग्नं तदग्रम्” लीला० ।राज्ये एकनृपकरणस्यावश्यकता तत्र विशेषश्च औशनस-नीतिपरिशिष्टे १ अ० उक्तो यथा“सदैकनायकं राज्यं कुर्य्यान्न बहुनायकम् । नानाथकंक्वचिदपि कर्त्तुरोप्सितमूतये । राजकुले तु वहवःपुरुषा यदि सन्ति हि । तेषु ज्येष्ठो भवेद्राजा शेषास्तत्-कार्यसाधकाः । गरीयांसोवराः सर्वे सहायेभ्यो बिवृ-द्धये । ज्येष्ठोऽपि बधिरः कुष्ठी मूढोऽन्धः षण्ड एवयः । स राज्यार्हो भवेन्नैव भ्राता तत्सुत एव वा ।न कनिष्ठोऽपि, ज्येष्ठस्य भ्रातुः पुत्रस्तु राज्यभाक् ।दायादानामैकमत्यं राज्ञः श्रेवस्करं परम् । पृथग्-भावो विनाशाय राज्यस्य च कुलस्य च । अतः स्वभोगसदृशान् दायादान् कारयेन्नृपः । अव्याहताज्ञः संतुष्ये-च्छत्रसिंहासनैरपि । राज्यविभजनाच्छ्रेयो न भूपानांभवेत् खलु । अल्पीकृतं विभागेन राज्यं शत्रुर्जिघृक्षति ।राज्यतुर्य्यांशदानेन स्थापयेत्तान् समन्ततः । चतुर्दिक्ष्वथया देशाधिषान् कुर्य्यात् सदा नृपः । गोगजाश्वोष्ट्रको-षाणामाधिपत्ये नियोजयेत् । सेनाधिकारे संयोज्यानान्धवाः श्यालकादयः । स्वदोषदर्शकाः कार्य्या गुरवःसुहृदश्च ये । वस्त्रालङ्कारपात्राणां स्त्रियो योज्यास्तु द-र्शने । स्वयं सर्वं च विमृशेत् पर्य्यायेण च दुर्नयेत् ।मन्त्रयेन्मन्त्रिभिः सार्द्धं भावि कृत्यं तु निर्जने । अन्त-र्वेश्मनि रात्रौ वा दिवा वाऽन्यविशोधिते । सुहृद्भिर्भ्रा-तृभिः सार्द्धं सभायां पुत्रबान्धवैः । राजकृत्यं सैन्यपैश्चसभ्याद्यैश्चिन्तयेन्नृपः” ।
Stchoupak
Frenchनृ-प-
protecteur d'hommes, roi, prince
-त्व- nt. royauté,
-आयते dén. être roi, régner.
°जन- sg. les rois, les princes.
°दीप- roi comparé à une lampe, roi-lumière.
°र्षि- v. राजर्षि-।
°लिङ्ग-धर- a. qui porte les emblèmes de la royauté.
नृपाङ्गन- (v. l. -ण-) nt. cour royale
-आ- reine,
princesse.
नृपात्म-ज fils de roi, prince.
नृपालय- résidence royale, palais royal.
नृपासन- nt. siège royal, trône.
नृपं-जय- de divers personnages.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.