| YouTube Channel

नीलवृष (nIlavRSa)

 
शब्दसागरः
English
नीलवृष
m.
 (-षः) A dark coloured bull.
E.
 नील, and वृष a bull.
Yates
English
नील-वृष (षः) 1.
m.
 Black bull.
Wilson
English
नीलवृष
m.
 (-षः) A dark coloured bull.
E.
 नील, and वृष a bull.
Monier Williams Cologne
English
नील—वृष
m.
 a dark-coloured bull,
Yājñ.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नीलवृषः,
पुं,
 कृष्णवर्णवृषः । वृषविशेषः । तस्यलक्षणं यथा, --“लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डरः ।श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥
अपि च ।“लोहितो यस्तु वर्णेन शङ्खवर्णः खुरो वृषः ।लाङ्गूलशिरसोश्चैव स वै नीलवृषः स्मृतः ॥
”तस्योत्सर्गे गयाश्राद्धादितुल्यफलं यथा, --“जायेरन् बहवः पुत्त्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।यजेद्वा अश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥
”इति देवीपुराणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नीलवृष
पु०
 नित्यकर्म० । विशेषनक्षणाक्रान्ते वृषभेदे तल्लक्षणमुक्रं श० त० शङ्खेन “लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छेच पाण्डरः । श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स वृषो नीलउच्यते” “स वृषो नील उच्यते” इत्युक्तेः नीलशब्दस्वैव तत्रार्थे पारिभाषिकत्वं तस्य सामानाधिकरण्यद्योत-नायैव वृषशब्दपयोगः । अतएव “नीलं वा वृषमुत्सृजेत्”देवीपु० वाक्ये व्यःसप्रयोगः । नीलषण्डप्रमोक्षेण अभा-वास्यां तिलोदकैः” भा० अनु० १६५ अ० वृषार्थकषण्ड-शब्दप्रयोगश्च । “लोहितो यस्तु वर्णेन शङ्खवर्णखुरोवृषः । लाङ्गूलशिरसोश्चैव स वै नीलवृषः स्मृतःइति वचनेऽपि न समुदाये पारिभाषिकत्वम् किन्तुनीलशब्दस्यैव सामान्याधिकरण्यद्योतनाय वृषशब्दप्रयोगःपूर्वोकहेतोः । एवं लोहितवृषशब्देऽपि लोहितशब्द-स्यैव पारिभाषिकत्वम् यथोक्तं विष्णुसं० “जीववत्सायाःपयस्विन्याः पुत्रं सर्वलक्षणोपेतं नीलं लोहितं वा सुखपुच्छपादशृङ्गशुक्लं यूथस्याच्छादकम्” । नीलषण्डादयो-ऽप्यत्र ।