| YouTube Channel

नीलः (nIlaH)

 
Apte Hindi
Hindi
नीलः
पुं*
 - नील्+अच्
गहरा नीला या काला रंग
नीलः
पुं*
 - नील्+अच्
नीलमणि
नीलः
पुं*
 - नील्+अच्
"गूलर का पेड़, बड़ का पेड़"
नीलः
पुं*
 - नील्+अच्
राम की सेना में एक वानर मुख्य
नीलः
पुं*
 - नील्+अच्
नीलगिरि पर्वत की एक मुख्य शृंखला
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नीलः
noun
राज्ञः अजमीढस्य पुत्रः।
"नीलन्याः गर्भात् नीलः जातः।"
Synonyms:
 नीलः
noun
नागविशेषः।
"नीलस्य वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 नीलः
noun
राक्षसविशेषः यः विभीषणस्य मन्त्री आसीत्।
"नीलः माली इति नाम्नः राक्षसस्य पुत्रः आसीत्।"
Synonyms:
 नीलः
noun
रामस्य सेनायां वर्तमानः एकः वानरः येन नलेन सह सागरे सेतुः निर्मितः।
"नलः नीलः च यां शिलां अस्पृशत् सा शिला जले अप्लवत्।"
Synonyms:
 नीलः, नीला, नीलम्, नीलवर्णः, नीलवर्णा, नीलवर्णम्
noun
वर्णविशेषः, नभसः वर्णः इव वर्णः।
"निसर्गचित्रं आलिखति चित्रकारः आकाशं नीलेन वर्णेन वर्णयितुं व्यस्मरत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नीलः,
पुं,
 पर्व्वतविशेषः । स तु इलावृतस्योत्तरतोरम्यकवर्षस्य सीमापर्व्वतः । प्रागायत उभयतःक्षीरोदावधि द्बिसहस्रयोजनपृथुः । अयुत-योजनोत्सेधः । इति श्रीभागवते ५ स्कन्धे१६ अध्यायः ॥
(तथाच विष्णुपुराणे । २ । २ । १० ।“नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्व्वताः ।लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्यौ दशहीनास्तथापरे ॥
”“लक्षप्रमाणौ द्वौ प्राक्पश्चिमतो दैर्ध्येण निषध-नीलौ । यद्यपि जम्बुद्वीपस्य मण्डलाकारस्यलक्षयोजनप्रमाणत्वात् तन्मध्ये रेखायामेव मुख्य-लक्षप्रमाणत्वं निषधनीलौ तु तन्मध्यरेखातोदक्षिणश्चोत्तरश्च सलक्षयोजनसहस्रान्तरित-त्वादीषन्न्यनौ तथापि स्थूलदृष्ट्या लक्षप्रमाणावि-त्युक्तम् ॥
” इति तट्टीकायां स्वामी ॥
* ॥
(नीलासनवृक्षः । तत्पर्य्यायो यथा, --“नीलः स्यान्नीलपत्रिका ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)मणिविशेषः । नीलम् इति पारस्यभाषा ॥
अस्याधिष्ठातृदेवता शनिः । यथा, --“माणिक्यमुक्ताफलविद्रुमाणिगारुत्मतं पुष्पकवज्रनीलम् ।गोमेदवैदूर्य्यकमर्कतः स्यूरत्नान्यथोऽज्ञस्य मुदे सुवर्णम् ॥
”इति मुहूर्त्तचिन्तामणिः ॥
तत्पर्य्यायः । सौरिरत्नम् २ नीलाश्मा ३ नीलोत्-पलः ४ तृणग्राही ५ महानीलः ६ सुनी-लकः ७ । अस्य गुणाः । तिक्तत्वम् । उष्ण-त्वम् । कफपित्तानिलापहत्वम् । शरीरे धृतेसौरिर्म्मङ्गलदो भवति । इति राजनिर्घण्टः ॥
*अथ इन्द्रनीलमणेरुत्पत्तिपरीक्षादि यथा, --“तत्रैव सिंहलवधूकरपल्लवाग्र-व्यालूनबाललवनीकुसुमप्रवाले ।देशे पपात दितिजस्य नितान्तकान्तंप्रोत्फुल्लनीरजसमद्युतिनेत्रयुग्मम् ॥
तत्प्रत्ययादुभयशोभनवीचिभासाविस्तारिणी जलनिधेरुपकच्छभूमिः ।प्रोद्भिन्नकेतकवनप्रतिबद्धलेखासान्द्रेन्द्रनीलमणिरत्नवती विभाति ॥
तत्रासिताब्जहलभृद्धसनासिभृङ्ग-शार्ङ्गायुधाभहरकण्ठकलायपुष्पैः ।शुक्लेतरैश्च कुसुमैर्गिरिकर्णिकाया-स्तस्मिन् भवन्ति मणयः सदृशावभासः ॥
अन्ये प्रसन्नपयसः पयसां निधातु-रम्बुत्विषः शिखिगलप्रतिमास्तथान्ये ।नीलीरसप्रभववुद्वुदभाश्च केचित्केचित्तथा समदकोकिलकण्ठभासः ॥
एकप्रकारा विस्पष्टवर्णशोभावभासिनः ।जायन्ते मणयस्तस्मिन् इन्द्रनीला महागुणाः ॥
मृत्पाषाणशिलावज्रकर्कराभाससंयुताः ।अब्भ्रिकापटलच्छायावर्णदोषैश्च दूषिताः ॥
तत एव हि जायन्ते मणयस्तत्र भूरयः ।शास्त्रसंबोधितधियस्तान् प्रशंसन्ति सूरयः ॥
धार्य्यमाणस्य ये दृष्टाः पद्मरागमणेर्गुणाः ।धारणादिन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोति मानबः ॥
यथा च पद्मरागाणां जातुकर्त्तृभयं भवेत् ।इन्द्रनीलेष्वपि तथा द्रष्टव्यमविशेषतः ॥
परीक्षाप्रत्ययैर्यैश्च पद्मरागः परीक्ष्यते ।त एव प्रत्यया दृष्टा इन्द्रनीलमणेरपि ॥
यावन्तञ्च क्रमेदग्निं पद्मरागः पयोगतः ।इन्द्रनीलमणिस्तस्मात् क्रमेत सुमहत्तरम् ॥
तथापि न परीक्षार्थं गुणानामतिवृद्धये ।मणिरग्नौ समाधेयः कथञ्चिदपि कश्चन ॥
अग्निमात्रापरिज्ञाने दाहदोषैश्च दूषितः ।सोऽनर्थाय भवेद्भर्त्तुः कर्त्तुः कारयितुस्तथा ॥
काचोत्पलकरवीरस्फटिकाद्या इह बुधैः सवै-दूर्य्याः ।कथिता विजातय इमे सदृशां मणिनेन्द्रनीलेन ॥
गुरुभावकठिनभावावेतेषां नित्यमेव विज्ञेयौ ।काचाद्यथावदुत्तरविवर्द्धमानौ विशेषेण ॥
इन्द्रनीलो यदा कश्चित् विभर्त्त्याताम्रवर्णताम् ।रक्षणीयौ तथा ताम्रौ करवीरोत्पलावुभौ ।यस्य मध्यगता भाति नीलस्येन्द्रायुधप्रभा ॥
तदिन्द्रनीलमित्याहुर्म्महार्घं भुवि दुर्लभम् ॥
यस्तु वर्णस्य भूयस्त्वात् क्षीरे शतगुणे स्थितः ।नीलतां तन्नयेत् सर्व्वं महानीलः स उच्यते ॥
यत् पद्मरागस्य महागुणस्यमूल्यं भवेन्माससमुत्थितस्य ।तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्यसवर्णसंख्यातुलितस्य मूल्यम् ॥
”इति गरुडपुराणे इन्द्रनीलपरीक्षा ॥
* ॥
वानरान्तरः । इति मेदिनी । ने, २९ ॥
नील-वर्णः । नीलौषधिः । निधिविशेषः । लाञ्छनम् ।इति हेमचन्द्रः ॥
मञ्जुघोषः । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
वटवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
नील-वर्णयुक्ते, त्रि । इत्यमरः ॥
(यथा, देवीभाग-वते । ५ । ८ । ३८ ।“नीलं सत्त्वगुणोपेतं प्रादुरास महाद्युति ॥
”)नीलवर्णवस्तूनि यथा । शुकः १ शैवालम् २दूर्व्वा ३ बालतृणम् ४ बुधः ५ वंशाङ्कुरःमरकतः ७ इन्द्रनीलमणिः ८ सूर्य्याश्वादीनि ९इति कविकल्पलता ॥
अजमीढस्य राज्ञःनीलिन्यां पत्न्यां जातः पुत्त्रः । यथा । “अजमी-ढस्य नीलिनी नाम पत्नी तस्यां नीलसंज्ञः पुत्त्रो-ऽभवत् ।” इति विष्णुपुराणे ४ अंशे १९ अध्यायः ॥
(माहिष्मतीवासी नृपतिविशेषः । अग्निस्तुअस्य दुहितरमुपसंगृह्य वरेणैनं छन्दयामासपरनृपादभयञ्चास्मै दत्तवान् । गच्छति कालेपाण्डवः सहदेवस्तु दिग्विजयक्रमेण अस्य नगर-मवरोध्य वैश्वानरात् महद्भयमवाप्तवान् । ततोहव्यवाहनं स्तुत्वा शान्तिमलभत । एतद्बिवरणंमहाभारते । २ । ३१ । अध्याये विस्तरतो द्रष्ट-व्यम् ॥
* ॥
नागविशेषः । यथा, महाभारते ।१ । ३५ । ७ ।“नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशवलौ तथा ॥
”