नील (nIla)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 नील mfn.
   (-लः-ला-लं) Blue,  dark blue or black.
	 m.
  (-लः)
	 1. Black or
dark blue,  (the colour.)
	 2. The blue mountain,  one of the princi-
pal ranges of mountains,  dividing the world into nine portions, 
and lying immediately north of Ilāvrata or the central division. 
3. One of the monkey chiefs.
	 4. One of the Nidhis or divine
treasures of KUVERA.
	 5. A gem,  (the sapphire.)
	 6. A name of
the Buddha MANJUGHOSHA.
	 7. The blue or hill Maina,  a bird
so called.
	 n.
  (-लं)
	 1. Indigo,  the dye.
	 2. A mark,  a characteristic
mark.
	 3. A medical plant,  apparently distinct from the Indigo-
fera.
	 4. Blue vitriol.
	 5. Black salt.
	 6. Poison. 
	 7. Antimony.
	 f.
 
(-ला)
	 1. A blue fly.
	 2. A Ragini or mode of music,  personified
as the wife of the Rāga Mallār.
	 f.
  (-ली)
	 1. The indigo plant, 
(Indigofera tinctoria.)
	 3. A complaint of the eyes,  a darkening
of the pupil.
	 3. A bruise,  a black and blue mark on the skin. 
E.
  नील to dye or tinge,  Unādi aff.
   अच्
 or नीली indigo,  अन् aff.
  , 
implying being coloured or stained by it.

 नील(ला)ङ्गु m.
  (-ङ्गुः) An insect in general.
	 2. A sort of worm. 
	 3. A Jackal.
E.
  नि before,  लिगि to go,  Unādi aff.
   कु,  and the इ of नि made long.

Capeller Eng

English

 नी॑ल a.
  dark-coloured,  esp.
    dark-blue or black. —m. 
sapphire
 N.
  of a serpent-demon,  sev.
  men,  etc.
 f.
  नीला a woman's
name,  नीली indigo (plant or dye)
 n.
  dark colour or substance,  indigo. 

Yates

English

 नील (लः-ला-लं)
a. Dark blue.
m.
 
Blue colour
 blue mountain
 a
monkey chief
Kuvera's trea-
sure
 a gem or a sapphire
 blue
Maina. f.
  (ला) A blue fly
 a
Rā-
ginī. (ली) Indgo plant
 a bruise.
n.
  Indigo
 a mark
 blue vitriol
black salt
 poison. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

नील 	-	 nIla 	-	 adj.
  	-	  blue
नील 	-	 nIla 	-	 adj.
  	-	  dark-blue or dark-green or black
नील 	-	 nIla 	-	 adj.
  	-	  dark blue
नील 	-	 nIla 	-	 adj.
  	-	  black
नील 	-	 nIla 	-	 adj.
  	-	  dyed with indigo
नील 	-	 nIla 	-	 adj.
  	-	  of a dark colour
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  ox or bull of a dark colour
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  mountain nIla or the blue mountain
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  blue colour
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  sapphire
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  Indian fig-tree
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  one of the 9 nidhis or divine treasures of kubera
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  dark blue colour
नील 	-	 nIla 	-	 m.
  	-	  species of bird the blue or hill Maina
नील 	-	 nIla 	-	 n.
  	-	  indigo
नील 	-	 nIla 	-	 n.
  	-	  antimony
नील 	-	 nIla 	-	 n.
  	-	  kind of metre
नील 	-	 nIla 	-	 n.
  	-	  any dark substance
नील 	-	 nIla 	-	 n.
  	-	  particular position in dancing
नील 	-	 nIla 	-	 n.
  	-	  darkness

नील 	-	  nIla 	-	 adj.
  	-	  dark-blue or dark-green or black
कृष्ण 	-	  kRSNa 	-	 adj.
  	-	  dark-blue
विनील 	-	  vinIla 	-	 adj.
  	-	  dark-blue
श्याम 	-	 zyAma 	-	 adj.
  	-	 darkblue
महानील 	-	  mahAnIla 	-	 adj.
  	-	 dark blue
शिति 	-	  ziti 	-	 adj.
  	-	  dark-blue
नील 	-	  nIla 	-	 adj.
  	-	 dark blue
नैल्य 	-	  nailya 	-	 n.
  	-	  dark-blue
असित नील 	-	  asita nIla 	-	 adj.
  	-	 dark blue
कृष्णवर्ण 	-	  kRSNavarNa 	-	 adj.
  	-	  dark-blue
कालक 	-	  kAlaka 	-	 adj.
  	-	  dark-blue
मेचक 	-	  mecaka 	-	 adj.
  	-	  dark-blue
काल 	-	  kAla 	-	 adj.
  	-	  dark-blue
महानीलोपल 	-	  mahAnIlopala 	-	 m.
  	-	  dark-blue stone
मेचकापगा 	-	  mecakApagA 	-	 f.
  	-	  dark-blue river
मेचक 	-	  mecaka 	-	 m.
  	-	  dark-blue colour
नील 	-	  nIla 	-	 m.
  	-	 dark blue colour
नीललोहित 	-	  nIlalohita 	-	 adj.
  	-	  dark-blue and red
कृष्ण 	-	  kRSNa 	-	 m.
  	-	  black or dark-blue
अभिनीलनेत्रता 	-	  abhinIlanetratA 	-	 f.
  	-	  having dark-blue eyes
आनील 	-	  AnIla 	-	 adj.
  	-	  slightly dark or blue
मणिश्याम 	-	  maNizyAma 	-	 adj.
  	-	  dark-blue like a jewel
कालाङ्ग 	-	  kAlAGga 	-	 adj.
  	-	  having a dark-blue body
विनीलबन्धन 	-	  vinIlabandhana 	-	 adj.
  	-	  having dark-blue stalks
काल 	-	  kAla 	-	 m.
  	-	  black or dark-blue colour
मेचकित 	-	  mecakita 	-	 adj.
  	-	  having a dark blue-colour
नीलकायिक 	-	  nIlakAyika 	-	 m.
  	-	  blue-bodied or dark-bodied
निलाम्बर 	-	  nilAmbara 	-	 n.
  	-	  black or dark-blue raiment
नीलवासस् 	-	  nIlavAsas 	-	 adj.
  	-	  dressed in dark-blue clothes
कृष्णमृत्तिक 	-	  kRSNamRttika 	-	 adj.
  	-	  having a dark soil or blue mould
श्याम 	-	  zyAma 	-	 adj.
  	-	 dark blue or brown or grey or green
नीलायते  { नीलाय } 	-	  nIlAyate  { nIlAya } 	-	 verb 	-	  begin to become blue or dark-coloured
नीलायति  { नीलाय } 	-	  nIlAyati  { nIlAya } 	-	 verb 	-	  begin to become blue or dark-coloured

नील 	-	  nIla 	-	 adj.
  	-	  dark-blue or dark-green or black
श्याम 	-	  zyAma 	-	 adj.
  	-	 dark green
असित हरि 	-	  asita hari 	-	 adj.
  	-	 dark green
नीलपीत 	-	  nIlapIta 	-	 adj.
  	-	  dark-green
ताडका 	-	  tADakA 	-	 f.
  	-	  large dark-green pumpkin
मरकतश्याम 	-	  marakatazyAma 	-	 adj.
  	-	  dark or green as an emerald
श्याम 	-	  zyAma 	-	 adj.
  	-	  dark blue or brown or grey or green

नील 	-	  nIla 	-	 m.
  	-	  one of the 9 nidhis or divine treasures of kubera

नील 	-	  nIla 	-	 m.
  	-	 blue colour
मेचक 	-	  mecaka 	-	 m.
  	-	  dark-blue colour
नील 	-	  nIla 	-	 m.
  	-	  dark blue colour
मेचकित 	-	  mecakita 	-	 adj.
  	-	  having a dark blue-colour
काल 	-	  kAla 	-	 m.
  	-	  black or dark-blue colour
नीलवर्ण 	-	  nIlavarNa 	-	 adj.
  	-	  blue-coloured
नीलायति  { नीलाय } 	-	  nIlAyati  { nIlAya } 	-	 verb 	-	  begin to become blue or dark-coloured
नीलायते  { नीलाय } 	-	  nIlAyate  { nIlAya } 	-	 verb 	-	  begin to become blue or dark-coloured

Wilson

English

 नील
mfn.
   (-लः-ला-लं) Blue,  dark blue or black.
m.
  (-लः)
1 Black or dark blue,  (the colour.)
2 The blue mountain,  one of the principal ranges of mountains,  dividing the
world into nine portions,  and lying immediately north of Hāvrata or the
central division. 
3 One of the monkey chiefs.
4 One of the Nidhis or divine treasures of KUVERA.
5 A gem,  (the sapphire.)
6 A
 name of the Buddha MAÑJUGHOṢA.
7 The blue or hill Maina,  a bird so called.
n.
  (-लं)
1 Indigo,  the dye.
2 A mark,  a characteristick mark.
3 A medical plant,  apparently distinct form the Indigofera.
4 Blue vitriol.
5 Black salt.
6 Poison. 
7 Antimony.
f.
  (-ला)
1 A blue fly.
2 A Rāgiṇī or mode of music,  personified as the wife of the Rāga
Mallāra.
f.
  (ली)
1 The indigo plant,  (Indigofera tinctoria.)
2 A complaint of the eyes,  a darkening of the pupil.
3 A bruise,  a black and blue mark on the skin. 
E.
  नील to dye or tinge,  क aff.
   or नीली indigo,  अन् aff.
  , 
implying being coloured or stained by it.

Apte

English

नील [nīla],  a.
  (ला -ली f.
 
 the former in relation to clothes &c.
 ,  the latter in relation to animals,  plants &c.
 )

Blue,  dark-blue
 नीलस्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः U.*
  1.33.

Dyed with indigo.

लः the dark-blue or black colour.

Sapphire.

The Indian fig-tree.

N.
  of a monkey-chief in the army of Rāma. 

'The blue mountain',  N.
  of one of the principal ranges of mountains.

A kind of bird,  the blue Mainā.

An ox of a dark-blue colour.

One of the nine treasures of Kubera
 see नवनिधि.

A mark.

An auspicious sound or proclamation. 

ला The indigo plant.

A Rāgiṇī. -ले f.
  (du. )

The two arteries in front of the neck.

A black and blue mark on the skin
 (for other senses see नीली.)

लम् Black-salt.

Blue vitriol.

Antimony.

Poison. 

Indigo,  indigo dye.

Darkness.

Comp.
  अक्षः a goose. -अङ्गः the Sārasa bird.

अञ्जनम् antimony.

blue vitriol.-अञ्जना,  -अञ्जसा lightning. -अब्जम्,  -अम्बुजम्,  -अम्बु- जन्मन् n.
  the blue lotus. -अभ्रः a dark-cloud. -अम्बरa.  dressed in dark-blue clothes.

(रः) a demon,  goblin. 

the planet Saturn. 

an epithet of Balarāma. -अरुणः early dawn,  the first dawn of day. -अश्मन् m.
  a sapphire. -उल्पलम् a blue lotus
 ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति Ś.*
  1.18. -उपलः the blue stone, lapis lazuli

कण्ठः a peackock
 केकाभिर्निलकण्ठस्तिर- यति वचनम् Māl.
 9.3
 Me.*
  81
 कस्त्वं,  शृली,  मृगय भिषजं,  नीलकण्ठः प्रिये$हम् Subhāṣ.

an epithet of Śiva. 

a kind of gallinule.

a blue-necked jay.

a wag-tail

a sparrow.

a bee. (-ठम्) a radish. ˚अक्ष =
  रुद्राक्ष q. v.  -केशी the indigo plant. -ग्रीवः an epithet of Śiva. 

छदः the date-tree.

an epithet of Garuḍa. -जम् blue steel. -जा N.
  of the river Vitastā. -तरु the cocoanut tree. -तालः,  -ध्वजः the Tamāla tree.-पङ्कः,  -पङ्कम् darkness.

पटलम् a dark mass,  a black coating or covering.

a dark film over the eye of a blind man
 Pt.*
  5. -पत्रः the pomegranate tree. (-त्रम्),  -पद्मम् the blue water-lily. -पिच्छः a falcon.  -पिटः a collection of annals and royal edicts
 Buddh.

पुष्पिका the indigo plant.

linseed. -फला the egg-plant (Mar.  वांगें).

भः the moon. 

a cloud.

a bee.

मणिः,  रत्नम् the sapphire
 नेपथ्योचित- नीलरत्नम् Gīt.*
  5
 Bv.*
  2.42.

an epithet of Kṛiṣṇa
 also नीलमाधवः. -मीलिकः a fire-fly.

मृत्तिका iron pyrites.

black earth. -राजिः f.
  a line of darkness,  dark mass,  thick darkness
 निशाशशाङ्कक्षतनीलराजयः Ṛs.*
  1.2. -लोहित a.
  dark-blue,  purple. (

तः) a purple colour.

an epithet of Śiva
 ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः Ś.*
  7.35
 Ku.*
  2.57. -वर्ण a.
  dark-blue,  bluish. (-र्णम्) a radish. -वसन,  -वासस् a.
  dressed in dark-blue clothes
 see नीलाम्बर. -वसनः the planet Saturn.  -वृन्तकम् cotton.  -स्नेहः (=  दृढस्नेहः) Intense love. (नीलो नीलीरागः तत्सदृशः स्नेहः । नीलीरागः स्थिरप्रेमा इति यादवः) गृहं विक्रयकाले$पि नीलस्नेहेन रक्षति Chārudatta 3.12.

नील [nīla]  ला [lā]  ङ्गुः [ṅguḥ],  (ला) ङ्गुः 1 A kind of insect.

An insect in general.

A kind of fly.

A jackal.

A large (black) bee.

A flower.

Apte 1890

English

 नील a. (ला-ली f.
 the former in relation to clothes &c.,  the latter in relation to animals,  plants &c.) 1 Blue,  dark-blue
 नीलस्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः U. 1. 33. 
2 Dyed with indigo. 
लः 1 The dark-blue or black colour. 
2 Sapphire. 
3 The Indian fig tree. 
4 N. of a monkey-chief in the army of Rāma. 
5 ‘The blue mountain’,  N. of one of the principal ranges of mountains. 
6 A kind of bird,  the blue Mainā. 
7 An ox of a dark-blue colour. 
8 One of the nine treasures of Kubera
 see नवनिधि. 
9 A mark. 
10 An auspicious sound or proclamation. 
ला 1 The indigo plant. 
2 A Rāgiṇī. 
ले f. du. 1 The two arteries in front of the neck. 
2 A black and blue mark on the skin
 (for other senses see नीली.) 
लं 1 Black-salt. 
2 Blue vitriol. 
3 Antimony. 
4 Poison. 
5 Indigo,  indigo dye. 
6 Darkness. 
Comp. 
अक्षः a goose. 
अंगः the Sārasa bird. 
अंजनं {1} antimony. {2} blue vitriol. 
अंजना,  
अंजसा lightning. 
अब्जं,  
अंबुजं,  
अंबुजन्मन् n.,  उत्पलं the blue lotus. 
अभ्रः a dark cloud. 
अंबर a. dressed in dark blue clothes. (
रः) {1} a demon. goblin. {2} the planet Saturn. {3} an epithet of Balarāma. 
अरुणः early dawn,  the first dawn of day. 
अश्मन् m. a sapphire. 
उपलः the blue stone,  lapis lazuli. 
कंठः {1} a peacock
 Māl. 9. 30
 Me. 79. {2} an epithet of Śiva. {3} a kind of gallinule. {4} a blue-necked jay. {5} a wag-tail. {6} a sparrow. {7} a bee. (
ठं) a radish. °अक्ष = रुद्राक्ष q. v. 
केशी the indigo plant. 
ग्रीवः an epithet of Śiva. 
छदः {1} the date-tree. {2} an epithet of Garuḍa. 
जं blue steel. 
तरुः the cocoanut tree. 
तालः,  
ध्वजः the Tamāla tree. 
पंकः,  
कं darkness. 
पटलं {1} a dark mass,  a black coating or covering. {2} a dark film over the eye of a blind man
 Pt. 5. 
पत्रः the pomegranate tree. (
त्रं) 
पद्मं the blue water-lily. 
पिच्छः a falcon. 
पुष्पिका {1} the indigo plant. {2} linseed. 
भः {1} the moon. {2} a cloud. {3} a bee. 
मणिः,  
रत्नं {1} the sapphire
 नेपथ्योचितनीलरत्नं Gīt. 5
 Bv. 2. 42. {2} an epithet of Kṛṣṇa
 also नीलमाधवः. 
मीलिकः a fire-fly. 
मृत्तिका {1} iron pyrites. {2} black earth. 
राजिः f. a line of darkness,  dark mass,  thick darkness, 
 निशाशशांकक्षतनीलराजयः Rs. 1. 2. 
लोहित a. dark-blue,  purple. (
तः) {1} a purple colour. {2} an epithet of Śiva
 Ś. 7. 35
 Ku. 2. 57. 
वर्ण a. dark-blue,  bluish. (
र्णं) a radish. 
वसन,  
वासस् a. dressed in darkblue clothes
 see नीलांबर. 
वृंतकं cotton. 

Monier Williams Cologne

English

 नी॑ल mf(आ or ई
 cf.
   Pāṇ.
  iv,  1,  42,  Vārtt.
 ,  Vām.
   v,  2,  48)n.  of a dark colour,  (esp.  ) d°-blue or d°-green or black,  RV.
   &c.
   &c.
  

 dyed with indigo,  Pāṇ.
  iv,  2,  2,  Vārtt.
  2,  Pat.
 

 नी॑ल m.
  the sapphire,  L.
  (with मणि,  R.
  iii,  58,  26)

 the Indian fig-tree (=  वट),  L.
 

 =
  नील-वृक्ष,  L.
 

 a species of bird the blue or hill Maina,  L.
 

 an ox or bull of a dark colour,  L.
 

 one of the 9 Nidhis or divine treasures of Kubera,  L.
 

 N.
  of a man g. तिकादि

 of the prince of Māhiṣmatī,  MBh.
  

 of a son of Yadu,  Hariv.
 

 of a son of Aja-mīḍha,  BhP.
  

 of a son of Bhuvana-rāja,  Rājat.
 

 of an historian of Kaśmīra,  ib.

 of sev. authors (also -भट्ट),  Cat.
 

 N.
  of Mañjuśrī,  L.
 

 of a Nāga,  MBh.
  
 Rājat.

 of one of the monkey-chiefs attending on Rāma (said to be a son of Agni),  MBh.
  
 R.
  &c.
  

 the mountain Nīla or the blue m° (immediately north of Ilāvṛta or the central division
 cf.
   नीलाद्रि),  MBh.
  
 Hariv.
 
 Pur.
 

 नी॑ल n.
  dark (the colour),  darkness,  TS.
 
 KauṣUp.  

 any dark substance,  ŚBr.
  
 ChUp.

 =
  ताली-पत्त्र and तालीश,  L.
 

 indigo,  Yājñ.
  iii,  38

 black salt,  L.
 

 blue vitriol,  L.
 

 antimony,  L.
 

 poison,  L.
 

 a partic.  position in dancing,  L.
 

 a kind of metre,  Col.
 

Monier Williams 1872

English

 नील,  अस्,  आ or ई,  अम् (probably fr. निश् + ल =
निश्ल = निल्ल = नील
 according to Pāṇ. IV. 1,  42, 
the fem. form नीला is used in relation to clothes &c., 
and नीली in relation to plants,  animals,  &c.
 in proper
names either form is allowed),  of a dark colour, 
(especially dark-blue or black)
 dyed with indigo
(अस्),  m. dark-blue or black (the colour)
 a gem, 
the sapphire
 the Indian fig-tree (= वट)
 a species
of bird,  the blue or hill Maina
 an ox or bull of
a dark colour
 one of the nine Nidhis or divine
treasures of Kuvera
 N. of a man,  the prince of
Māhiṣmatī
 of a son of Yadu
 of a historian of
Kaśmīra
 an epithet of Mañju-śrī
 N. of a Nāga
of one of the monkey-chiefs attending on Rāma, 
(said to be a son of Agni)
 the blue mountain,  one
of the principal ranges of mountains dividing the
world into nine portions and lying immediately north
of Ilāvṛta or the central division [cf. नीलाद्रि]
 (आ), 
f. the indigo plant,  Indigofera Tinctoria [cf. नीली]
a species of Boerhavia with blue blossoms (= नील-
पुनर्-नवा)
 a species of blue fly [cf. नीली]
 the
two arteries in front of the neck,  (in this sense नीले, 
f. du.)
 a black and blue mark on the skin (either
from a bruise or a disease?)
 a Rāgiṇī or mode of
music,  personified as the wife of Rāga Mallāra
 (ई), 
f. the indigo plant
 another plant,  Blyxa Saivala (=
शैवल
 cf. जल-नीली)
 a species of blue fly
 a
kind of disease (= नीली-रोग,  नीलिका)
 N. of the
wife of Aja-mīḍha [cf. नीलिनी,  नलिनी]
 (अम्),  n.
darkness (Ved.)
 indigo,  the dye
 black salt (=
काच-लवण)
 blue vitriol (= तुत्थ)
 antimony
(= सौवीराञ्जन)
 poison (= तालीश-पत्त्र)
 a
peculiar position in dancing
 a kind of metre con-
sisting of four times sixteen syllables
 [cf. Lat.
niger for nigro = निश्-र।]
—नील-कणा,  f. a species
of cumin.
—नील-कण्ठ,  अस्,  आ,  अम्,  blue-necked
(अस्),  m. a peacock
 a species of gallinule or water-
hen (= दात्यूह)
 a wag-tail
 a sparrow
 a blue-
necked jay
 the plant Hyperanthera Moringa (=
पीत-सार)
 an epithet of Śiva (as having a black
throat,  so stained by the acrimony of the poison
which he swallowed on its production at the churn-
ing of the ocean)
 N. of several authors and com-
mentators
 (अम्),  n. a radish
 [cf. काल-कण्ठ।]
—नीलकण्ठ-चम्पू,  ऊस्,  f.,  N. of a work by
Nīlakaṇṭha Dīkṣita.
—नीलकण्ठ-तीर्थ,  अम्, 
n. ‘the bathing-place of Śiva, ’ N. of a sacred Tīrtha.
—नीलकण्ठ-भारती,  m.,  N. of an author men-
tioned in the Sarva-darśana-saṅgraha of Mādhavā-
cārya.
—नीलकण्ठ-स्तव,  अस्,  m. ‘the praise of
Śiva, ’ N. of the fifty-first chapter of the Jñāna-
khaṇḍa of the Śiva-Purāṇa.
—नीलकण्ठाक्ष
(°ठ-अक्°),  अम्,  n. the berry or seed of Elæocarpus
Ganitrus.
—नील-कन्द,  अस्,  m. a species of bulbous
plant (= महिष-कन्द-भेद).
—नील-कमल, 
अम्,  n. the blue water-lily.
—नील-कायिक,  आस्,  m.
pl. (with Buddhists) ‘blue-bodied’ or ‘dark-bodied, ’
epithet of a class of deities.
—नील-कुन्तला,  f.,  N.
of a female friend of Durgā.
—नील-कुरण्टक, 
अस्,  m. or नील-कुसुमा,  f. or नील-कुरुण्टक,  a
species of Barleria with blue blossoms (B. Cœrulea, 
= नील-झिण्टी).
—नील-केशी,  f. the indigo plant.
—नील-क्रान्ता,  f. a species of plant (= विष्णु-
क्रान्ता).
—नील-क्रौञ्च,  अस्,  m. a species of curlew
or heron.
—नील-गङ्गा,  f.,  N. of a river.
—नील-
गणेश,  अस्,  m. the blue Gaṇeśa.
—नील-गर्भ, 
a young blue water-lily (?).
—नील-गिरि-कर्णिका,  f.
a blue variety of Clitoria Ternatea.
—नील-ग्रीव, 
अस्,  आ,  अम्,  blue-necked
 (अस्),  m. an epithet of
Rudra-Śiva or Mahā-deva,  (see नील-कण्ठ)
 N.
of a king.
—नील-घोर,  a various reading for नील-
पोर,  q. v.
—नील-चर्मन्,  अ,  n. the tree Xylo-
carpus Granatum.
—नील-च्छद,  अस्,  m. ‘dark-
leaved, ’ the date tree
 ‘blue-winged, ’ an epithet
of Garuḍa.
—नील-च्छवी,  a species of bird (=
कुकु
 the right form is probably नील-च्छविन्,  ई, 
m.).
—नील-ज,  अस्,  आ,  अम्,  produced in the blue
mountains
 (अम्),  n. blue steel
 (आ),  f. the river
Vitastā.
—नील-झिण्टी,  f. blue Barleria (= नील-
कुरण्टक).
—नील-तन्त्र,  अम्,  n.,  N. of a Tantra.
—नील-तरु,  उस्,  m. the cocoa-nut tree.
—नील-ता, 
f. blueness,  blackness,  a blue or dark colour.
—नील-
ताल,  अस्,  m. Xanthochymus Pictorius
 Phœnix
Paludosa.
—नील-दूर्वा,  f. a species of plant (=
हरिता).
—नील-द्रुम,  अस्,  m. a species of tree (=
नीलासन).
—नील-ध्वज,  अस्,  m. Xanthochymus
Pictorius
 N. of a prince of Māhiṣmatī.
—नील-
नख,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. black-clawed,  having black
claws.
—नील-निर्गुण्डी,  f. a species of Nirguṇḍī
with blue blossoms.
—नील-निर्यासक,  अस्,  m. a
species of tree (= नीलासन).
—नील-नीरज,  अम्,  n.
the blue water-lily.
—नील-पक्ष्मन्,  आ,  आ,  अ,  having
black eyelashes.
—नील-पङ्क,  अम्,  n. darkness
(अस्,  अम्),  m. n. black mud.
—नील-पटल,  अम्,  n. a
sort of dark film or membrane over the eye of a blind
person
 a dark mass,  a black coating or covering.
—नील-पत्त्र,  अस्,  आ,  अम्,  dark-leaved,  having black
or dark-blue leaves
 (अस्),  m.,  N. of several plants,  Scir-
pus Kysoor
 the pomegranate tree
 (आ),  f. Premna
Herbacea
 (अम्),  n. the blue water-lily.
—नील-
पद्म,  अम्,  n. the blue water-lily.
—नील-पर्ण, 
अस्,  m. Grevia Orientalis
 (ई),  f. Vanda (= वन्दा)
Roxburghii.
—नील-पाचन,  अम्,  n. steeping or
maceration of indigo.
—नीलपाचन-भाण्ड,  अम्, 
n. a vessel for steeping indigo,  an indigo vat.
—नील-
पिङ्गल,  अस्,  आ,  अम्,  of a dark-brown colour.
—नील-पिच्छ,  अस्,  m. ‘black-tailed, ’ a falcon.
—नील-पिट,  अस्,  m. (with Buddhists) a collection
of annals and royal edicts.
—नील-पिष्टोडी,  f. a
species of shrub (= नीलाम्ली).
—नील-पुनर्-नवा, 
f. a species of Punar-navā with blue blossoms.
—नील-पुर,  अम्,  n.,  N. of a town.
—नील-
पुराण,  अम्,  n.,  N. of a Purāṇa.
—नील-पुष्प, 
अस्,  m. a species of Verbesina with blue flowers
(आ),  f. a plant (= विष्णु-क्रान्ता)
 (ई),  f. a plant
(= नील-वुह्ना)
 (अम्),  n. a species of fragrant plant
(= ग्रन्थि-पर्ण).
—नील-पुष्पिका,  f. the indigo
plant
 linseed,  Linum Usitatissimum.
—नील-पृष्-
ठ,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. ‘black-backed, ’ epithet of
Agni
 (अस्),  m. a species of fish,  commonly called
Rohi,  Cyprinus Denticulatus.
—नील-पोर,  अस्,  m.
a species of sugar-cane.
—नील-भ,  अस्,  m. ‘having
a bluish or dark appearance, ’ the moon
 a cloud
a bee
 [cf. नीलाभ।]
—नील-भू,  ऊस्,  f.,  N. of a
river.
—नील-भृङ्गराज,  अस्,  m. a species of
Verbesina with blue blossoms.
—नील-मक्षा,  f. a
species of blue fly or bee.
—नील-मणि,  इस्,  m. a
blue gem,  the sapphire.
—नील-मत,  अम्,  n.,  N. of
a poem in the Pauranic style,  celebrating the sacred
places of Kaśmīra,  and said to have been inspired
by Nīla the serpent-king.
—नील-मल्लिका,  f. Ægle
Marmelos.
—नील-माधव,  अस्,  m. an epithet of
Viṣṇu or Kṛṣṇa (as being of a dark colour).
—नील-माष,  अस्,  m. Dolichos Catjang.
—नील-
मीलिक,  अस्,  m. a fire-fly.
—नील-मृत्तिका,  f. iron
pyrites
 black earth or mould.
—नील-मेहिन्,  ई, 
इनी,  इ,  voiding dark or bluish urine.
—नील-यष्-
टिका,  f. a species of dark sugar-cane.
—नील-रत्न, 
अम्,  n. the sapphire.
—नील-राजि,  इस्,  f. a dark line, 
dark row,  dark mass.
—नील-रुद्रोपनिषद् (°र-
उप्°),  त्,  f.,  N. of an Upaniṣad.
—नील-रूपक, 
अस्,  m. Thespesia Populneoides.
—नील-लोह,  अम्, 
n. blue steel.
—नील-लोहित,  अस्,  आ,  अम्,  dark-blue
mixed with red,  purple,  of a purple colour,  dark-red
(अस्),  m.,  N. of Rudra-Śiva
 N. of a Kalpa
 a
mixture of blue and red,  a purple colour
 (आ),  f. a
species of vegetable (= भूमि-जम्बु)
 N. of a
goddess,  the wife of Śiva.
—नील-वत्,  आन्,  अती,  अत्, 
Ved. blackish,  dark
 (आन्),  m.,  N. of a mountain.
—नील-वर्ण,  अस्,  आ,  अम्,  blue-coloured,  blue,  of a
blue colour
 (अस् or अम्),  m. n. Grevia Orientalis
radish.
—नीलवर्ण-शृगाल-वत्,  ind. like the blue
jackal.
—नील-वल्ली,  f. Vanda Roxburghii.
—नील-
वसन,  अस्,  आ,  अम्,  wearing dark-blue or black
garments
 (अस्),  m. the planet Saturn.
—नील-
वस्त्र,  अम्,  n. a blue or dark garment,  dark-
coloured cloth
 (अस्,  आ,  अम्),  dressed in dark or blue
garments
 (अस्),  m. an epithet of Bala-rāma
 (आ), 
f. an epithet of Durgā.
—नील-वानर,  अस्,  m. ‘the
blue monkey, ’ a species of monkey.
—नील-वासस्, 
आस्,  आस्,  अस्,  dressed in dark-blue clothes
 (आस्),  m.
the planet Saturn.
—नील-वीज,  अस्,  m. a species of
tree (= नीलासन).
—नील-वुह्ना,  f. Convolvulus
Argenteus.
—नील-वृक्ष,  अस्,  m. a species of
plant (= वातारि).
—नील-वृन्त,  अस्,  m. (?),  a fan.
—नीलवृन्तक,  अम्,  n. cotton.
—नील-वृष,  अस्, 
m. a dark-coloured bull
 (आ),  f. Solanum Melongena.
—नील-व्रत,  अम्,  n.,  N. of a kind of religious
ceremony.
—नील-शिखण्ड,  अस्,  आ,  अम्,  having
black tufts or locks of hair.
—नील-शिग्रु,  उस्,  m.
Hyperanthera Moringa.
—नील-षण्ड,  अस्,  m. a
dark-coloured bull at liberty.
—नील-सन्ध्या,  f. =
नील-गिरि-कर्णिका,  q. v.
—नील-सरस्वती,  f.,  N.
of a goddess (= तारा).
—नीलसरस्वती-मनु,  N. of
an incantation or magical formula.
—नील-सिन्दु-
वार,  अस्,  m. Vitex Negundo.
—नील-स्कन्दा or
नील-स्कन्धा or नील-स्पन्दा,  f. the dark Go-
karṇī.
—नील-स्वरूप,  अस् or अम्,  m. or n. (?),  N.
of a metre consisting of four lines of eleven syllables
each.
—नीलाक्ष (°ल-अक्ष),  अस्,  m. ‘blue-eyed, ’
a goose.
—नीलाङ्कित-दल (°ल-अङ्°),  अस् or अम्, 
m. or n. (?),  a species of bulbous plant (= तैल-
कन्द).
—नीलाङ्ग (°ल-अङ्°),  अस्,  आ,  अम्,  dark-
bodied,  having a dark-coloured or dark-blue body
(अस्),  m. the Indian crane
 the blue jay,  Coracias
Indica.
—नीलाञ्जन (°ल-अञ्°),  अम्,  n. antimony
blue vitriol
 (आ),  f. lightning
 (ई),  f. a species of
shrub (= कालाञ्जनी).
—नीलाञ्जसा (°ल-अञ्°),  f.
lightning [cf. नीलाञ्जना]
 N. of an Apsaras or
courtezan of Svarga
 N. of a river.
—नीलाद्रि (°ल-
अद्°),  इस्,  m. the mountain Nīla.
—नीलाद्रि-कर्-
णिका,  f. or नीलापराजिता (°ल-अप्°),  f. = नील-गिरि-
कर्णिका.
—नीलाब्ज (°ल-अब्°),  अम्,  n. the blue
water-lily,  a blue lotus.
—नीलाभ (°ल-आभा),  अस्, 
आ,  अम्,  blue-looking,  blue
 (अस्),  m. a cloud
 [cf.
नील-भ।]
—नीलाभ्र (°ल-अभ्°),  अस्,  m. a dark
cloud.
—नीलाभ्र-संवृत (°ल-अभ्°),  अस्,  आ,  अम्, 
obscured or concealed by dark clouds.
—नीलाम्बर
(°ल-अम्°),  अस्,  आ,  अम्,  dressed in dark-blue cloth, 
wearing a blue garment
 (अस्),  m. a demon,  a
goblin
 the planet Saturn
 an epithet of Bala-rāma
(अम्),  n. black or dark-blue raiment.
—नीलाम्बु-
जन्मन् (°ल-अम्°),  अ,  n. the blue lotus.
—नीलाम्-
लान (°ल-अम्°),  अस्,  m. a species of plant (in Hindī
कालाकोराठा) = दासी = छादन.
—नीलाम्ली (°ल-
अम्°),  f. a species of shrub.
—नीलारुण (°ल-अर्°), 
अस्,  m. ‘the dark-red’ or first dawn of day.
—नी-
लालि-कुल-सङ्कुल (°ल-अल्°),  ‘full of swarms of
blue bees, ’ the plant Rosa Glandulifera.
—नीलालु
(°ल-आलु),  उस्,  m. a species of bulbous plant (= असि-
तालु).
—नीलाशी,  f. the plant Vitex Negundo.
—नी-
लाशोक (°ल-अश्°),  अस्,  m. an Aśoka with blue blos-
soms.
—नीलाश्मन् (°ल-अश्°),  आ,  m. a blue stone,  a
sapphire.
—नीलाश्व (°ल-अश्°),  अस्,  m.,  N. of a dis-
trict.
—नीलासन (°ल-अस्°),  अस्,  m. a species of tree
(= नील-द्रुम,  नील-निर्यासक,  &c.).
—नीलासुर
(°ल-अस्°),  अस्,  m.,  N. of the author of the commen-
tary Nava-kaṇḍikā-bhāṣya on Kātyāyana's Śrāddha-
sūtras.
—नीली-राग,  अस्,  m. an affection which is
unchangeable as the colour of indigo,  unalterable
attachment
 (अस्,  आ,  अम्),  having the colour of the
indigo plant
 ‘as unchangeable as the indigo colour, ’
constant in affection
 (अस्),  m. a firm and constant
friend.
—नीली-सन्धान,  अम्,  n. fermentation or
maceration of indigo.
—नीलीसन्धान-भाण्ड, 
अम्,  n. a vessel for steeping indigo,  an indigo vat.
—नीलेश्वर (°ल-ईश्°),  N. of a town on the Mala-
bar shore (Νελκύνδα).
—नीलोत्पल (°ल-उत्°),  अम्,  n.
a blue lotus,  the blue water-lily,  Nymphæa Cyanea.
—नीलोत्पल-मय,  अस्,  ई,  अम्,  formed or consisting
of blue lotuses.
—नीलोत्पलिन्,  ई,  m. an epithet of
Mañju-śrī,  one of the Jaina saints or teachers.
—नी-
लोद (°ल-उद),  अस्,  m.,  N. of an ocean or river with
blue water.
—नीलोपल (°ल-उप्°),  अम्,  n. a blue
stone,  lapis lazuli.

Macdonell

English

 नील nī́la,  a.
  swarthy,  black
 esp. dark blue
 🞄m.  sapphire
 Indian fig-tree
 N.
 n.
  indigo
 🞄-kaṇṭha,  a.
  blue-necked
 m.
  peacock
 ep. of 🞄Śiva
 N.,  esp. of a commentator on the Mahābhārata
 🞄-giri,  m.
  Blue Mountain,  N. of a 🞄mountain-range (Nīlgiri)
 -jā,  f.
  ep. of the 🞄river Vitastā
 -tā,  f.
  blueness
 dark-blue 🞄colour
 -nicolin,  a.
  wearing a dark cloak
 🞄-nīraja,  n.
  blue lotus
 -pakṣman,  n.
  feathered 🞄with black eyelashes
 -paṭa,  m.
  dark 🞄garment
 -paṭala,  n.
  dark film (on a blind 🞄eye)
 -pura,  n.
  N. of a town
 -purāṇa,  n.
  🞄T. of a Purāṇa
 -bhāṇḍa-svāmin,  m.
  indigo-vat 🞄proprietor
 -bhū,  f.
  N. of a river,  🞄-maṇi,  m.
  sapphire
 -ratna,  n.
  id.
 -rāji,  🞄f.  dark streak,  darkness
 -lohitá,  a.
  dark-blue 🞄and red,  dark red
 -vat,  a.
  blackish,  🞄dark
 -varṇa,  a.
  blue-coloured: -śṛgālavat,  ad. like the blue jackal
 -vasana,  n.
  blue 🞄cloth
 -vṛṣa,  m.
  dark-coloured bull
 -saṃdhāna-bhāṇḍa,  n.
  vat for preparing indigo
 🞄-saroruha,  n.
  blue lotus
 -aṃśuka,  n.
  blue 🞄garment
 -aṅga,  a.
  dark-bodies
 -abja,  n.
  🞄blue lotus
 -abhra-saṃvṛta,  pp. obscured 🞄by dark clouds
 -ambhoja,  n.
  blue lotus.

Benfey

English

 नील नील,  i. e. निश् + ल, 
 I. adj.
 ,  f.
  ला
and ली,  Black or dark-blue,  Man.  11,  136.
 II. m.
 
 1. A proper name,  MBh. 1,  2697.
 2. The name of a mountain,  6,  198.
 III. f.
  ली, 
 1. The indigo plant,  Man.  10, 
89.
 2. A proper name,  MBh. 1,  3722.
 IV. n.
  Indigo,  the dye,  Yājñ. 3,  38.
 --
 Comp.
 
आ-,  adj.
  blackish,  Kir. 5,  31.
इन्द्र-,  m.
  a sapphire,  Megh. 47.
कांस्य-,  m.
  the name of a monkey, 
Rām.  4,  39,  23.
मका-,  m.
  1. the sap-
phire. 2. one of the Nāgas.
राज(न्)-, 
n.
  the emerald. -- Cf.  Lat. niger for
nigro = निश् + र।

Hindi

नीले (विशे)

Apte Hindi

Hindi

नील
वि* - नील्+अच्
"नीला,  गहरा नीला"

नील
वि* - नील्+अच्
नील से रंगा हुआ

नीलः
पुं*
  - नील्+अच्
गहरा नीला या काला रंग

नीलः
पुं*
  - नील्+अच्
नीलमणि

नीलः
पुं*
  - नील्+अच्
"गूलर का पेड़,  बड़ का पेड़"

नीलः
पुं*
  - नील्+अच्
राम की सेना में एक वानर मुख्य

नीलः
पुं*
  - नील्+अच्
नीलगिरि पर्वत की एक मुख्य शृंखला

नीलम्
नपुं*
   - नील्+अच्
काला नमक

नीलम्
नपुं*
   - नील्+अच्
नीला थोथा या तूतिया

नीलम्
नपुं*
   - नील्+अच्
सुरमा

नीलम्
नपुं*
   - नील्+अच्
विष

Shabdartha Kaustubha

Kannada

नील
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀಲವರ್ಣ / ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣ / ಕಪ್ಪುವರ್ಣ
निष्पत्तिः - > नील (वर्णे) - "कः" (३-१-१३६)
नील
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀಲಮಣಿ / ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿ
नील
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಪರ್ವತ (ಇದು ಒರಿಸ್ಸಾ ಪ್ರಾಂತದ ಪುರಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಜಗನ್ನಾಥನ ದೇವಾಲಯವಿರುವುದು.)
नील
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಮಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ವಾನರ
नील
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಬೇರನ ನವನಿಧಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
विस्तारः - > महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ । मुकुन्दः कुन्दनीलौ च वरश्च निधयो नव ॥ - अम०
नील
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀಲ್ಯೋಷಧಿ / ನೀಲಿಗಿಡ
नील
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಾಂಛನ / ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಕಪ್ಪುಚುಕ್ಕಿ / ಮೈಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟುವ ಎಳ್ಳಿನ ಆಕಾರದ ಮಚ್ಚೆ
विस्तारः - > नीलो वर्णे मणौ शैले निधिवानरभेदयोः । नील्योषध्यां लाञ्छने च । - हेम०
नील
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಿಯ ಸೌವರ್ಚಲ ಲವಣ
नील
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೈಲುತುತ್ತ
नील
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ
नील
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕತ್ತಲೆ
नील
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೌವೀರಾಂಜನ
नील
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾಳೀಸ ಪತ್ರೆ
नील
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನೀಲಿವರ್ಣದ / ಕಪ್ಪಾದ
प्रयोगाः - > नीलेभाऽनालनलिननिलीनोल्ललनालिना
उल्लेखाः - > माघ० १९-८४

L R Vaidya

English

 nIla {% (I) a. (f. ला or ली
 नीला is used in connection with clothes &c.
 नीली in connection with plants &c.) %} Black,  dark-blue,  dyed with indigo.

 nIla {% (II) m. %} 1. The dark-blue or black colour
the sapphire
the Indian fig-tree
name of a monkey chief in the army of Rāma.

 nIla {% (III) n. %} 1. Black salt
blue vitriol
antimony
poison.

Bopp

Latin

 नील (r. नील् s. अ,  nisi potius नील् Denom. a नील,  hoc
autem a निश् nox suff. ल,  abjecto श् et producto इ
 cf.
lat. niger,  Them. nigru,  quod e nic-ru explicari potest, 
mutatâ tenui in mediam
 v. Benfey. II. 57.) niger,  cae-
ruleus,  violaceus
 lividus. H. 1. 37. 4. 29. N. 16. 17.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 नील poet. Skm. Padyāvalī.

 नील
		Vedāntasāra. Kh. 72.

Lanman

English

 nī́la,  a. dark-colored,  esp. dark blue
 as n.
indigo
 nīlī,  f. indigo. [hence,  through
the Arabic an-nîl,  for al-nîl,  ‘the indigo-plant, 
’ come Eng. anil and aniline.]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  नील्
मूलधातुः:
   नील
धात्वर्थः:
  वर्णे
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  नीलति

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 नील 2. m. a) Saphir auch H 4,  15. — n. im Kaśm. Śiv. °Bez. der Welt der Sinnesobjekte,  Praty. Hṛd. 4,  10
 12,  13. [B.]

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  नील,  सितेतर,  विनील,  नीलक
adjective
 
नीलवर्णीयः।
 "नीलं गगनं शोभनीयं भाति।"

Synonyms:
  कृष्ण,  श्याम,  नील,  अश्वेत
adjective
 
कज्जलस्य अङ्गारस्य वा वर्णम्।
 "एतद् श्रुत्वा सोहनस्य मुखं कृष्णम् अभवत्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kha dog
१) नील २) पाण्डुर ३) रंग ४) राग ५) वर्ण ६) वर्णरूप

sngo
१) नील २) श्याम ३) हरित

sngon po
१) नील २) हरित ३) हरित्व ४) हतितत्व ५)

sngon mo
१) अग्र २) नील

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।
मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥ १९३ ॥
-wordlist-
 
महापद्म (पुं),  पद्म (पुं),  शङ्ख (पुं),  मकर (पुं),  कच्छप (पुं),  मुकुन्द (पुं),  कुन्द (पुं),  नील (पुं),  चर्चस् (पुं)

--source--
 
अरुणो बालसंध्याभः पीतरक्तस्तु पिञ्जरः ।
कपिलः पिङ्गलः श्यावः पिशङ्गः कपिशो हरिः ॥ १३९६ ॥
बभ्रुः कद्रुः कडारश्च पिङ्गे कृष्णस्तु मेचकः ।
स्याद्रामः श्यामलः श्यामः कालो नीलोऽसितः शितिः ॥ १३९७ ॥
-wordlist-
 
अरुण (पुं),  बालसन्ध्याभ (पुं),  पीतरक्त (पुं),  पिञ्जर (पुं),  कपिल (पुं),  पिङ्गल (पुं),  श्याव (पुं),  पिशङ्ग (पुं),  कपिश (पुं),  हरि (पुं),  बभ्रु (पुं),  कद्रु (पुं),  कडार (पुं),  पिङ्ग (पुं),  कृष्ण (पुं),  मेचक (पुंक्ली),  राम (पुं),  श्यामल (पुं),  श्याम (पुं),  काल (पुं),  नील (पुं),  असित (पुं),  शिति (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अशित
अशित,  शिति,  कृष्ण,  काल,  नील,  मेचक,  श्याम,  श्यामल,  राम
असितं शिति कृष्णं च कालं नीलं च मेचकम् ।
श्यामं तु श्यामलं रामं पालाशं हरितं हरित् ॥ ७३४ ॥
verse 4.1.1.734
page 0084

नाममाला

Sanskrit

कृष्ण,  नील,  असित,  काल
कृष्णं नीलासितं कालं धूमं धूम्रमलिप्रभः ।
verse 0.1.1.148
page 0072

Tamil

நீல : நீலமான,  கறுப்பான.

Mahabharata

English

Nīla^1,  a serpent. § 47 (Sarpanāmak.): I,  35,  1552 (ºānīlau)

Nīla^2,  king of Māhishmatī. § 130 (Aṃśāvat.): I,  67,  2697 (bhūmipaḥ,  among the incarnations from the Krodhavaśa gaṇa).--§ 232 (Svayaṃvarap.): I,  186,  6990 (present at the svayaṃvara of Draupadī).--§ 282 (Sahadeva): II,  31,  1124 (on his digvijaya Sahadeva fought with N.,  who was assisted by Agni).--§ 282b (Māhishmatī): II,  31 [1131 (ºrājñoduhitā)],  1133 (Agni married the daughter of N.).--§ 284 (Sahadeva): II,  31,  1160 (ºsya kule),  1162 (paid tribute to Sahadeva).--§ 515 (Karṇadigvijaya): III,  254,  15250 (mahīpatiṃ,  vanquished by Karṇa on his digvijaya).--§ 554 (Sainyodyogap.): V,  4,  79.--§ 555 (do.): V,  19,  592 (Māhishmatīvāsī Nºo Nīlāyudhaiḥ saha,  came with troops to Duryodhana).--§ 572 (Rathātirathasaṅkhyānap.): V,  166,  5751 (Māhishmatīvāsī nīlavarmā,  among the rathas in Duryodhana's army).--§ 580 (Bhīshmavadhap.): VI,  56,  2414 (Nīlāyudhaiḥ saha,  in the army of Yudhishṭhira),  2415.--§ 585 (do.): VI,  93,  4153 (Anūpādhipatiḥ,  followed Ghaṭotkaca)
 94,  4210 (Anūpādhipatiḥ),  4213,  4215,  4216,  4217 (fought with Aśvatthāman,  was defeated and swooned).--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII,  23,  1012 (proceeded against Droṇa,  description of his horses,  etc)
 25,  1109 (fought with the sons of Dhṛtarāshṭra)
 31,  1362,  1364,  1365,  1367,  1370 (slain by Aśvatthāman). --§ 604 (Karṇap.): VIII,  6,  166 (Anūpavāsī,  had been slain by Aśvatthāman).--§ 621 (Rājadh.): XII,  4,  113 (present at the svayaṃvara of the daughter of the Kaliṅga king Citrāṅgada). Cf. Nīlarājan.

Nīla^3,  a mountain. § 459 (Mārkaṇḍeyas.): III,  188,  12918 (seen by Mārkaṇḍeya in the stomach of Nārāyaṇa).--§ 574 (Jambūkh.): VI,  6,  198 (vaidūryaparvataḥ,  among the varshaparvatas of Jambūdvīpa),  202 (dakshiṇena tu Nºsya Nishadhasyottareṇa,  there lies Mālyavat) (),  232 (north of Nīla lies the [varsha]
Śveta),  247 (the abode of Brahmarshis). --§ 574g (Uttara-Kuru,  pl.): VI,  7,  254 (dakshiṇena tu Nºsya Meror pārśve tathottare,  there the Uttara Kurus live). --§ 574i (Jambū): VI,  7,  272 (dakshiṇena tu Nºsya Nishadhasyottareṇa tu,  there the Jambū tree is situated).-§ 574 (Jambūkh.): VI,  8,  290 (dakshineṇa tu Nīlasya Nishadhasyottarena tu,  there lies the varsha Hiraṇmaya).-§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII,  166,  7658 (enumeration).-§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV,  43,  1174 (enumeration). --§ 785 (Anugītāp.): XIV,  76,  2201 (? śailaṃ Nºm ivāmbudaḥ). Cf. Nīlaparvata.

Nīla^4,  a monkey. § 535 (Setubandhana): III,  283,  16287 (in the army of the monkeys).--§ 539 (Kumbhakarṇādivadha): III,  287,  16435 (fought with the Rākshasa Pramāthin).--§ 541 (Indrajidvadha): III,  289,  16468,  (),  16477.--§ 542 (Rāvaṇavadha): III,  290,  16500.

Nīla^5,  a Pāṇḍava warrior. § 572 (Rathātirathasaṅkhyānap.): V,  171,  5907 (among the rathas in the armv of Yudhishṭhira). Cf. Nīla^2.

Nīla^5,  a Kuru warrior. § 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII,  156,  6849.

Nīla^7 = Śiva (1000 names^1--2).

पुराणम्

English

नील / NĪLA. I. A prominent nāga born to kaśyapa prajāpati of kadrū. (Ādi Parva,  Chapter 35,  Verse 7).

नील २ / NĪLA II  .1) General.   A King born in the hehaya dynasty. His was a rebirth of the asura called krodhavaśa. nīla was called duryodhana also. māhiṣmatī was the capital of his kingdom. He attended the svayaṁvara of draupadī. (Ādi Parva,  Chapter 67,  Verse 61).2) Other Information  (i)  Once he fought a fierce battle with sahadeva,  but ultimately yielded to the latter at the instance of Agnideva. (See under agni,  para 8).(ii)  He gave his daughter sudarśanā in marriage to Agnideva. (See under agni,  para 8).(iii)  During his triumphal tour,  karṇa defeated nīla. (Vana Parva,  Chapter 254,  Verse 15).(iv)  In the battle of kurukṣetra he fought on the side of the kauravas. (Udyoga Parva,  Chapter 19,  Verse 23).(v)  He was reckoned as one of the mahārathis on the side of duryodhana. (Udyoga Parva,  Chapter 164,  Verse 4). (vi)  sudarśanā was a daughter born to him of his wife narmadā. (anuśāsana parva,  Chapter 2).

नील ३ / NĪLA III. A monkey-chief,  who was a dependant of Śrī rāma. He was Agni's son. ‘Nīla,  son of pāvaka (fire) shone forth like agni (fire). He stood foremost among the monkeys in the matter of effulgence,  reputation and prowess’. (vālmīki rāmāyaṇa,  Bālakāṇḍa,  Canto 17).
This monkey-chief was also included in the set of monkeys deputed by śrī rāma to search for sītā. In the rāma-rāvaṇa war nīla killed pramāthī,  the younger brother of the rākṣasa called dūṣaṇa. (Vana Parva,  Chapter 287,  Verse 27).

नील ४ / NĪLA IV. A warrior who fought on the Pāṇḍava side. He was king of Anūpadeśa. He fought against durjaya and aśvatthāmā and was killed by aśvatthāmā. (droṇa Parva,  Chapter 31,  Verse 25).

नील ५ / NĪLA V. A famous king in nothern pāñcāla. The Purāṇas refer to sixteen famous kings of this royal dynasty from nīla to pṛṣata.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नीलं,  क्ली,
   (नीलतीति । नील + अच् ।) नीली ।इति मेदिनी । ले,  ३३ ॥
 काचलवणम् । तालीश-पत्रम् । विषम् । सौवीराञ्जनम् । (पर्य्यायोऽस्ययथा,  वैद्यकरत्नमालायाम् ।“सुवीरकं पार्व्वतेयं सौवीरं नीलमञ्जनम् ॥
”)तुत्थम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
 नृत्याङ्गाष्टोत्तर-शतकरणान्तर्गतकरणविशेषः । इति सङ्गीत-दामोदरः ॥

 नीलः,  पुं,
   पर्व्वतविशेषः । स तु इलावृतस्योत्तरतोरम्यकवर्षस्य सीमापर्व्वतः । प्रागायत उभयतःक्षीरोदावधि द्बिसहस्रयोजनपृथुः । अयुत-योजनोत्सेधः । इति श्रीभागवते ५ स्कन्धे१६ अध्यायः ॥
 (तथाच विष्णुपुराणे । २ । २ । १० ।“नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्व्वताः ।लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्यौ दशहीनास्तथापरे ॥
”“लक्षप्रमाणौ द्वौ प्राक्पश्चिमतो दैर्ध्येण निषध-नीलौ । यद्यपि जम्बुद्वीपस्य मण्डलाकारस्यलक्षयोजनप्रमाणत्वात् तन्मध्ये रेखायामेव मुख्य-लक्षप्रमाणत्वं निषधनीलौ तु तन्मध्यरेखातोदक्षिणश्चोत्तरश्च सलक्षयोजनसहस्रान्तरित-त्वादीषन्न्यनौ तथापि स्थूलदृष्ट्या लक्षप्रमाणावि-त्युक्तम् ॥
” इति तट्टीकायां स्वामी ॥
 * ॥
(नीलासनवृक्षः । तत्पर्य्यायो यथा,  --“नीलः स्यान्नीलपत्रिका ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)मणिविशेषः । नीलम् इति पारस्यभाषा ॥
अस्याधिष्ठातृदेवता शनिः । यथा,  --“माणिक्यमुक्ताफलविद्रुमाणिगारुत्मतं पुष्पकवज्रनीलम् ।गोमेदवैदूर्य्यकमर्कतः स्यूरत्नान्यथोऽज्ञस्य मुदे सुवर्णम् ॥
”इति मुहूर्त्तचिन्तामणिः ॥
तत्पर्य्यायः । सौरिरत्नम् २ नीलाश्मा ३ नीलोत्-पलः ४ तृणग्राही ५ महानीलः ६ सुनी-लकः ७ । अस्य गुणाः । तिक्तत्वम् । उष्ण-त्वम् । कफपित्तानिलापहत्वम् । शरीरे धृतेसौरिर्म्मङ्गलदो भवति । इति राजनिर्घण्टः ॥
 *अथ इन्द्रनीलमणेरुत्पत्तिपरीक्षादि यथा,  --“तत्रैव सिंहलवधूकरपल्लवाग्र-व्यालूनबाललवनीकुसुमप्रवाले ।देशे पपात दितिजस्य नितान्तकान्तंप्रोत्फुल्लनीरजसमद्युतिनेत्रयुग्मम् ॥
तत्प्रत्ययादुभयशोभनवीचिभासाविस्तारिणी जलनिधेरुपकच्छभूमिः ।प्रोद्भिन्नकेतकवनप्रतिबद्धलेखासान्द्रेन्द्रनीलमणिरत्नवती विभाति ॥
तत्रासिताब्जहलभृद्धसनासिभृङ्ग-शार्ङ्गायुधाभहरकण्ठकलायपुष्पैः ।शुक्लेतरैश्च कुसुमैर्गिरिकर्णिकाया-स्तस्मिन् भवन्ति मणयः सदृशावभासः ॥
अन्ये प्रसन्नपयसः पयसां निधातु-रम्बुत्विषः शिखिगलप्रतिमास्तथान्ये ।नीलीरसप्रभववुद्वुदभाश्च केचित्केचित्तथा समदकोकिलकण्ठभासः ॥
एकप्रकारा विस्पष्टवर्णशोभावभासिनः ।जायन्ते मणयस्तस्मिन् इन्द्रनीला महागुणाः ॥
मृत्पाषाणशिलावज्रकर्कराभाससंयुताः ।अब्भ्रिकापटलच्छायावर्णदोषैश्च दूषिताः ॥
तत एव हि जायन्ते मणयस्तत्र भूरयः ।शास्त्रसंबोधितधियस्तान् प्रशंसन्ति सूरयः ॥
धार्य्यमाणस्य ये दृष्टाः पद्मरागमणेर्गुणाः ।धारणादिन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोति मानबः ॥
यथा च पद्मरागाणां जातुकर्त्तृभयं भवेत् ।इन्द्रनीलेष्वपि तथा द्रष्टव्यमविशेषतः ॥
परीक्षाप्रत्ययैर्यैश्च पद्मरागः परीक्ष्यते ।त एव प्रत्यया दृष्टा इन्द्रनीलमणेरपि ॥
यावन्तञ्च क्रमेदग्निं पद्मरागः पयोगतः ।इन्द्रनीलमणिस्तस्मात् क्रमेत सुमहत्तरम् ॥
तथापि न परीक्षार्थं गुणानामतिवृद्धये ।मणिरग्नौ समाधेयः कथञ्चिदपि कश्चन ॥
अग्निमात्रापरिज्ञाने दाहदोषैश्च दूषितः ।सोऽनर्थाय भवेद्भर्त्तुः कर्त्तुः कारयितुस्तथा ॥
काचोत्पलकरवीरस्फटिकाद्या इह बुधैः सवै-दूर्य्याः ।कथिता विजातय इमे सदृशां मणिनेन्द्रनीलेन ॥
गुरुभावकठिनभावावेतेषां नित्यमेव विज्ञेयौ ।काचाद्यथावदुत्तरविवर्द्धमानौ विशेषेण ॥
इन्द्रनीलो यदा कश्चित् विभर्त्त्याताम्रवर्णताम् ।रक्षणीयौ तथा ताम्रौ करवीरोत्पलावुभौ ।यस्य मध्यगता भाति नीलस्येन्द्रायुधप्रभा ॥
तदिन्द्रनीलमित्याहुर्म्महार्घं भुवि दुर्लभम् ॥
यस्तु वर्णस्य भूयस्त्वात् क्षीरे शतगुणे स्थितः ।नीलतां तन्नयेत् सर्व्वं महानीलः स उच्यते ॥
यत् पद्मरागस्य महागुणस्यमूल्यं भवेन्माससमुत्थितस्य ।तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्यसवर्णसंख्यातुलितस्य मूल्यम् ॥
”इति गरुडपुराणे इन्द्रनीलपरीक्षा ॥
 * ॥
वानरान्तरः । इति मेदिनी । ने,  २९ ॥
 नील-वर्णः । नीलौषधिः । निधिविशेषः । लाञ्छनम् ।इति हेमचन्द्रः ॥
 मञ्जुघोषः । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
 वटवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
 नील-वर्णयुक्ते,  त्रि । इत्यमरः ॥
 (यथा,  देवीभाग-वते । ५ । ८ । ३८ ।“नीलं सत्त्वगुणोपेतं प्रादुरास महाद्युति ॥
”)नीलवर्णवस्तूनि यथा । शुकः १ शैवालम् २दूर्व्वा ३ बालतृणम् ४ बुधः ५ वंशाङ्कुरःमरकतः ७ इन्द्रनीलमणिः ८ सूर्य्याश्वादीनि ९इति कविकल्पलता ॥
 अजमीढस्य राज्ञःनीलिन्यां पत्न्यां जातः पुत्त्रः । यथा । “अजमी-ढस्य नीलिनी नाम पत्नी तस्यां नीलसंज्ञः पुत्त्रो-ऽभवत् ।” इति विष्णुपुराणे ४ अंशे १९ अध्यायः ॥
(माहिष्मतीवासी नृपतिविशेषः । अग्निस्तुअस्य दुहितरमुपसंगृह्य वरेणैनं छन्दयामासपरनृपादभयञ्चास्मै दत्तवान् । गच्छति कालेपाण्डवः सहदेवस्तु दिग्विजयक्रमेण अस्य नगर-मवरोध्य वैश्वानरात् महद्भयमवाप्तवान् । ततोहव्यवाहनं स्तुत्वा शान्तिमलभत । एतद्बिवरणंमहाभारते । २ । ३१ । अध्याये विस्तरतो द्रष्ट-व्यम् ॥
 * ॥
 नागविशेषः । यथा,  महाभारते ।१ । ३५ । ७ ।“नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशवलौ तथा ॥
”

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 नील पु०
  नील--अच । स्वनामख्याते वर्णे १ श्यामवर्णे २ तद्वतित्रि०  अमरः । ३ पर्वतभेदे ४ वानरभेदे च मेदि० । ५ नील्यो-षधौ ६ निधिभेदे ७ लाञ्छने च पु०
  हेमच० । ८ मङ्ग-लघोषे त्रिका० ९ वटवृक्षे राजनि० । नीलपर्वतश्च रम्य-कवर्षस्य सीमापर्वतः यथोक्तं भाग० ५१६९ श्लो०“उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवानिति त्रयो-रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्माणां मर्य्यादागिरयः प्रा-गायता उभयतः क्षारोदाबधयोद्विसाहस्रवृथव एकै-कशः पूर्वस्मात् पूर्वस्मादुत्तरोत्तरेण दशांशाधिकांशेनदैर्घ्य एव ह्रसन्ति” । भारतवर्षदक्षिणस्थे स्वनामख्याते१० गिरौ च ११ इन्द्रनीलमणौ शनितुष्ट्यर्थं धार्ये देयेच मणिभेदे । तस्योत्पत्त्यादिपरीक्षा गरुडपु०  उक्ता यथा“तत्रैव सिंहलवधूकरपल्लवाग्रव्यालूनबाललवनीकुसुमप्रवाले । देशे पपात दितिजस्य नितान्तकान्तं प्रोत्फुल्लनीरजसमद्युति नेत्रयुग्मम् । तत्प्रत्ययादुभयशोभनवीचीभासा विस्तारिणी ऊलनिधेरुपकच्छभूमिः । प्रोद्-भिन्नकेतकवनप्रतिबद्धलेखा सान्द्रेन्द्रनीलमणिरत्नवतीविभाति । तत्रासिताब्जहलभृद्वसनासिभृङ्गशार्ङ्गायु-धाभहरकण्ठकलायपुष्पैः । शुक्लेतरैश्च कुसुमैर्गिरिकर्णिकायास्तस्मिन् भवन्ति मणयः सदृशावभामः ।अन्ये प्रसन्नपयसः पयसां निधातुरम्बुत्विषः शिखिगलप्रतिमास्तथान्ये । नीलीरसप्रभवबुद्वुदभाश्च केचित्केचित्तथा समदकोकिलकण्ठभासः । एकप्रकारा विस्पष्टतर्णशोभावभासिनः । जायन्ते मणयस्तस्मिन्निन्द्रनीलामहागुणाः । मृत्पाषाणशिलावज्रकर्कराभाससंयुताः ।अव्भ्रिकापटलच्छाया वर्णदोषैश्च दूषिताः । तत एवहि जायन्ते मणयस्तत्र भूरयः । शास्त्रसम्बोधितधियस्तान् प्रशंसन्ति सूरयः । धार्यमाणस्य ये दृष्टाः पद्म-रागमणेर्गुणाः । धारणादिन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोतिमानवः । यथा च पद्मरागाणां जातु कर्तृभयं भवेत् ।इन्द्रनीलेष्वपि तथा द्रष्टव्यमविशेषतः । परीक्षाप्रत्ययै-र्यौश्च पद्मरागः परीक्ष्यते । तएव प्रत्यया दृष्टा इन्द्र-नीलमणेरपि । यावन्तञ्च क्रमेदग्निं पद्मरागः प्रयो-गतः । इन्द्रनीलमणिस्तस्मात् क्रमेत सुमहत्तरम् ।तथापि न परीक्षार्थं गुणानामतिवृद्धये । मणिरग्नौसमाधेयः कथञ्चिदपि कश्चन । मग्निमात्राऽपरिज्ञानेदाहदोषैश्च दूषितः । सोऽनर्थाय भवेद्भर्तुः कर्तुः का-रयितुस्तथा । श्यामोत्पलकरवीरस्फटिकाद्या इह बुधैःसवैदूर्य्याः । कथिता विजातय इमे सदृशा मणि-नेन्द्रनीलेन । गुरुभावकठिनभानाश्चैतेषां नित्यमेवविज्ञेयाः । काचाद्यायावदुत्तरविवर्द्धमाना विशेषेण ।इन्द्रनीलो यदा कश्चित् विभर्त्ति ताम्रवर्णताम् । रक्ष-णीयौ तथा ताम्रौ करवीरोत्पलाबुभौ । यस्य मध्यगताभाति नीलस्येन्द्रायुधप्रभा । तदिन्द्रनीलमित्याहुर्म-हार्धं भुवि दुर्लभम् । यस्तु वर्णस्य भूयस्वात् क्षीरे शतगुणे स्थितः । नीलतां तन्नयेत् सर्वं महानीलः स उच्यते ।यत् पद्मरागस्य महागुणस्य मूल्यं भवेन्माष समुन्मितस्य ।तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सवर्णसंख्यातुलितस्य मूल्यम्”१२ नागभेदे पु०
  “नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशवलौतथा” भा० आ० ३५ अ० । क्रोधवशगणांशजाते द्वापर-युगीये १३ नृपभेदे “गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन्!प्रकीर्त्तितः । ततः संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नरा-धिपाः” इत्युप्रक्रमे “क्रथोविक्षित्रः सुरथः श्रीमान्नीलश्च भूमिपः” भा० आ० ६७० उक्तम् । १४ अजमीढस्यनील्यपरनाम्न्यां नीलिन्यां जाते पुत्रभेदे “अजमीढस्यनीलिनी नाम षत्नी तस्यां नीलनंज्ञः पुत्रोऽभवत्” विष्णुपु० ४ अंशे १९ अ० । अजमीढस्य १५ पत्नीभेदे स्त्री ङीप् ।“अजमीढस्य पत्न्यस्तु तिस्रो वै यशसान्विता । नीलीच केशिनी चैव धूमिनी च वराङ्गना” हरिवं० २२ अ०वानरभेदश्च रामसेनान्तर्गतः “नलनीलाङ्गदक्राथसुन्द-द्विविदपालिता । ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थ-सिद्धये” भा० व० २८२ अ० । नील + ओषधिजातौ ङीप् ।१६ नील्योषधौ स्त्री नील्या रक्तम् अन् । नील १७ नीलीरक्तेत्रि०  १८ यमभेदे पु०
  “वैवस्वताय कालाय नीलाय परमेष्ठिने”यमतर्पणमन्त्रः । १९ कालिकाशक्तिभेदे स्त्री “नीला घनावलाका च मात्रा मुद्रा मिता च माम् कालीकवचम् ।२० काचलवणे २१ तालीशपत्रे २२ विषे शब्दार्थचि० ।२३ नृत्याङ्गाष्टोत्तरशतकरणान्तर्गतकरणे संगीतदा० ।नीलवस्त्रधारणादिनिषेधः मिताक्षरायाम् यथा“नीलीरक्तं यदा वस्त्रं व्राह्मणोऽङ्रेषु धारयेत् ।अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति” “रो-मकूपे यदा गच्छेद्रसो नील्यास्तु कस्यचित् । त्रिवर्णेषुच सामान्यन्तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् । पालनं विक्रयश्चैवतद्वृत्त्या चोपजीवनम् । पातनञ्च भवेद्विप्रे त्रिभिःकृच्छ्रैर्व्यपोहति । नीलीदारु यदा भिन्द्याद्ब्राह्मणस्यशरीरतः । शोणितं दृश्यते यत्र द्विजश्चान्द्रायणञ्चरेत् ।स्त्रीणां क्रीडार्थसम्भोने शयनीये न दुप्त्यति” स्मृतिःभृगुणाप्युक्तम् “स्त्रीक्रीडाशयने नीली ब्राह्मणस्य नदुष्यति । नृपस्य वृद्धौ वैश्यस्य पर्ववर्जं विघारणम्”तथा वस्त्रविशेषकृतश्च प्रतिप्रसवः “कम्बले प्रदृसूत्रे चनीलीरागो न दुष्यति” इति स्मरणात् । “नीली-रक्तं यदा वस्त्र विप्रः स्वाङ्गेषु धारयेत् । तन्तुसन्ततिसंख्याके वसेत् स नरके ध्रुवम्” । स्कान्दे काशीखण्डे“नीलीरक्तं तु यद्वस्त्रं दूरतस्तद्विवर्जयेत् । स्त्रीणांक्रीडार्थसंयोगे शयनीये ग दुष्यति । मृते भर्त्तरिया नारी नीलीवस्त्रं तु घारयेत् । भर्त्ताग्रे नरकंयाति सा नारी तदनन्तरम् । कम्बले पट्टसूत्रे चनीलीदोमो न विद्यते” । शूद्रे विशेषः “ब्राह्मणस्यसितं वस्त्रं नृपते रक्तमुल्वणम् । पीतं वैश्यस्य शूद्रस्यनीलं मलवदिष्यते । नीलं मलवत् कृष्णमिति” विथा० पा०कतिचित् नीलवस्तूनि कविकल्पलतायां दर्शितानि यथा“शुकः शैवालं दूर्वा बालतृणं बुधग्रहः वंशाङ्कुरः मरकतइन्द्रनीलमणिः । २४ मात्रावृत्तभेदे न०
  “तालपयोधर-नायकतोमरयज्रधरम् पाणियुतञ्च विधाय भामिनीवृत्तवरम् । नीलमिदम् फणिनायकपिङ्गलसंलपितम्पण्डितमण्डलिकासुखदं सखि! कर्णगतम्” “परिशी-लय नीलनिचोलम्” गीतगो० । “शुक्राङ्गनीलोपल-निर्मितानाम्” माघः “कण्ठप्रभासङ्गविशेषनीलां कृष्ण-खचं ग्रन्थिमतीं दधानम्” कुमा० । नीलश्यामलका-लानामीषद्भेदात् एकपर्य्यायता अमरे पर्य्यायतयातेषामुक्तेः । २५ दिग्गजभेदे नीराजनशब्दे दृश्यम् ।

Capeller

German

 नी॑ल dunkelfarbig,  blau,  schwarzblau, 
schwarz. m.
  Sapphir
 männl. Name.
f.
  नीला weibl. Name. नीली Indigo.
n.
  dunkle Farbe,  dunkler Stoff. 

Grassman

German

 (nī́la),  a.,  dunkelfarbig,  schwarzblau,  enthalten in den folgenden.
-am AV. 15, 1, 7 〰 asya udáram lóhitām pṛṣṭhám.

Burnouf

French

 नील नील a. noir,  violet,  bleu. -- S. m.
  couleur bleue
[foncée]
		 esp. d'oiseau
		 saphir.
		 Np. d'une des chaînes de
montagnes qui séparent les द्वीपस्
 elle confine vers le nord de
l'ilāvṛta.
		 Un des trésors de Kuvera.
		 Np. d'un chef des
Singes. -- S. f.
  नीला mouche bleue. -- S. f.
  नीली tache
bleue,  meurtrissure
		 maladie de l'œil.
		 Indigotier. -- S. n.
 
नील marque bleue ou noirâtre.
		 Sulfate de cuivre.
		 Indigo.
नीलक n.
  acier bleu
		 sulfate de cuivre. -- M. le nilgau ou
antilope picta.
		 Pentaptera tomentosa,  bot.
नीलकण्ठ m.
  paon,  geai bleu,  poule d'eau
 hoche-queue, 
passereau.
		 Moringa hyperanthera,  bot.
		 Surn.  de Śiva.
नीलकमल n.
  lotus bleu.
नीलकुरुण्टक m.
  barleria cœrulea.
नीलक्रौञ्च m.
  esp. de héron. 
नीलग्रिव m.
  surn.  de Śiva.
नीलय्गु m.
  insecte,  en gén. 
		 Esp. de ver.
		 Chacal.
नीलझिण्टी f.
  barleria bleu,  bot.
नीलपङ्क n.
  [m à m.
  boue noire] obscurité.
हीलपत्र n.
  lotus bleu.
नीलपद्म n lotus bleu.
नीलपिच्छ m.
  faucon. 
नीलपृष्ठ m.
  cyprinus denticulatus,  esp. de poisson. 
नीलभ m.
  (भा) Lune.
		 Nuage.
		 Abeille.
नीलमणि m.
  saphir.
नीललोह n.
  acier bleu.
नीललोहित m.
  couleur violette.
		 Ép. de Śiva. -- F. esp. de
plante.
नीलवसन m.
  la planète de Saturne.
नीलवस्त्र m.
  [ép. de Balarāma] aux vêtements bleus.
नीलवासस् m.
  la planète de Saturne.
नीलाक्ष m.
  (अक्ष œil) oie.
नीलाङ्ग m.
  (अङ्ग) grue indienne
 geai bleu.
नीलाङ्गु m.
  insecte,  en gén. 
		 Esp. d'insecte.
		 Chacal.
-- F. नीलाङ्गु taon. 
नीलाञ्जन n.
  (अञ्ज्) sulfate de cuivre.-- F. éclair.
नीलाञ्जसा f.
  éclair.
		 Np. d'une rivière.
		 Np.
d'une Apsaras.
नीलाभ्र n.
  (अभ्र) nuage sombre.
नीलाम्बर m.
  (अम्बर vêtement) surn.  de Balarāma,  de
la planète Saturne,  d'un Rākṣasa.
नीलाम्बुजन्मन् n.
  lotus bleu.
नीलायामि,  नीलाये (dénom. ) devenir bleu ou
sombre.
नीलिका f.
  (sfx. इक) contusion. 
		 Indigotier
nyctanthes tristis,  bot.
नीलिनी f.
  (sfx. इन्) indigotier,  bot.
नीलीराग m.
  ami constant [m à m.
  teint à l'indigo, 
c-à-d. bon teint].
नीलोपल n.
  (उत्पल) lotus bleu.

Stchoupak

French

 नील-
 a. de couleur sombre,  not. bleu-noir,  bleu 
 m.
  saphir 
 n.
  de
divers hommes,  d'un singe allié de Rāma,  d'un Nāga 
 d'une montagne 
 nt.
couleur ou substance sombre 
 -मय- -ई- a. consistant en ou fait de
saphirs 
 -आ- f.
  n.
  d'une rivière 
 -ई- f.
  indigo (plante et couleur) 
femme d'Ajamīḍha.
°कण्ठ- a. à la gorge bleue 
 m.
  paon 
 Śiva 
 père du poète
Bhavabhūti 
 commentateur du MhBh. et d'autres ouvrages 
 -ई- f.
  paonne.
°ग्रीव- m.
  Śiva.
°तोय-द- m.
  sombre nuage.
°पक्ष्मन्- a. aux cils noirs ou sombres.
°पट- m.
  vêtement sombre.
°पटल- nt. taie sombre sur les yeux d'un aveugle.
°पीत- a. vert sombre.
°रत्न- -क- nt. saphir.
°राजि- f.
  raie sombre 
 obscurité.
°लोहित- a. bleu-noir et rouge (à la fois ou tour à tour) 
 rouge
sombre.
°वर्ण- a. bleu-noir,  bleu.
°वसन- nt. vêtement sombre ou bleu.
°वानर- m.
  singe bleu.
°वासस्- a. vêtu de bleu sombre 
 m.
  Balarāma.
°षण्ड- m.
  taureau de robe sombre mis en liberté.
°संधान- भाण्ड- nt. cuve à indigo.
नीलाङ्ग- m.
  sorte de cigogne ou de grue.
नीलाञ्जन- nt. antimoine bleu.
नीलाण्डज- m.
  sorte d'antilope.
नीलायुध- m.
  pl.
  n.
  d'un peuple.
नीलालक-वरूथिन्- a. entouré d'une masse de boucles noires ou
sombres.
नीलाशोक- m.
  variété d'Aśoka aux fleurs bleues.
नीलाश्मन्- m.
  saphir 
 नीलोपल- id.
नीलोत्पल- nt. lotus bleu,  Nymphea cyanea 
 -मय- -ई- a. formé de
ou consistant en lotus bleus.
नीली-भाण्ड- nt. cuve à indigo.
°रस- m.
  indigo liquide.
°वर्ण- a. couleur indigo.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.