| YouTube Channel

नीराजन (nIrAjana)

 
शब्दसागरः
English
नीराजन nf. (-नं-ना)
1. Lustration of arms
military and religious
ceremony held or the 19th of Āshwin, by kings or generals
for purifying the army before taking the field
it is still ob-
served by some Hindu states, under the name of Dashahārā.
2.
Waving lights before an idol
but it may also be performed with
a lotus, clean cloth, or the leaves of various sacred plants
prostration is also considered as the fifth kind of this sort of
adoration.
E.
 निर् completely, राज to shine, aff युच् or भावे ल्युट्
रलोपे पूर्वाणो दीर्घः or नीर water, and अजन going, sprinkling the
arms, horses, &c. with water.
Capeller Eng
English
नीराजन
n.
 °ना
f.
 a kind of lustration ((r. )).
Yates
English
नी-राजन (नं-ना) 1.
n.
f.
 Lustration of
arms
waving light to an idol.
Spoken Sanskrit
English
नीराजन - nIrAjana -
n.
 - lustration of arms
नीराजन - nIrAjana -
n.
 - waving lights before an idol as an act of adoration
Wilson
English
नीराजन
nf. (-नं-ना)
1 Lustration of arms
a military and religious ceremony held on the 19th of
Aśvin, and by kings or generals before taking the field
it is still
observed by some Hindū states, under the name of Desahara.
2 Waving lights before an idol
but it may also be performed with a lotus,
clean cloth, or the leaves of various sacred plants
prostration is also
considered as the fifth kind of this sort of adoration.
E.
 निर् completely, राज to shine,
aff.
 युच्
or नीर water, and
अजन going, sprinkling the arms, horses, &c. with water.
Apte
English
नीराजनम् [nīrājanam] ना [nā], ना 1 Lustration of arms, a kind of military and religious ceremony performed by kings or generals of armies in the month of Āśvina before they took the field
(it was, so to say, a general purification of the king's Purohita, the ministers, and all the various component parts of the army, together with the arms and implements of war, by means of sacred Mantras)
तम्मै सम्यग् हुतो वह्निर्वाजिनीराजनाविधौ
R.*
 4.25
17.12
चक्रे स चक्रनिभचङ्क्रमणच्छलेन नीराजनां जनयतां निजबान्धवानाम्
N.*
 1.144.
Waving lights before an idol as an act of adoration
नीराजनाभिः सुभगाः सुभ्रुवः समभावयन् Śiva B.6.62
तुरङ्गमस्येव रणे निवृत्ते नीराजनाकौतुकमङ्गलानि Pratijñā 1.12.
Apte 1890
English
नीराजनं,
ना 1 Lustration of arms, a kind of military and religious ceremony performed by kings or generals of armies in the month of Āśvina before they took the field
(it was, so to say, a general purification of the king's Purohita, the ministers, and all the various component parts of the army, together with the arms and implements of war, by means of sacred Mantras)
R. 4. 25, 17. 12
N. 1. 144.
2 Waving lights before an idol as an act of adoration.
Monier Williams Cologne
English
नी-°राजन
n.
 lustration of arms (a ceremony performed by kings in the month Āśvina or in Kārttika before taking the field),
Var.
Hariv.
Kāv.
&c.
waving lights before an idol as an act of adoration,
W.
Monier Williams 1872
English
नीराजन नी-राजन, अम्, आ, n. f. (fr. rt. राज्
with नि), lustration of arms (lustratio exercitus),
a military and religious ceremony held by kings or
generals on the nineteenth of Aśvin before taking the
field, (it consists in purifying the Puro-hita or chaplain,
the king's ministers, and various component parts of
the army during the recitation of sacred texts)
waving lights before an idol as an act of adoration,
(this may also be performed with a lotus, clean
cloth, or the leaves of various sacred plants
pros-
tration is considered as a fifth kind of adoration.)
Benfey
English
नीराजन नीराजन, i. e. निस्-राज्,
Caus., + अन,
n.
 and
f.
 ना, Lustration
of arms, a military and religious cere-
mony, Pañc. 158, 4.
Apte Hindi
Hindi
नीराजनम्
नपुं*
 - निर्+राज्+ल्युट्
"शास्त्रास्त्रों को चमकाना, एक प्रकार का सैनिक व धार्मिक पर्व जिसको राजा या सेनापति अश्विन मास में संग्राम क्षेत्र में जाने से पूर्व मनाते थे"
नीराजनम्
नपुं*
 - निर्+राज्+ल्युट्
अर्चना के रूप में देवमूर्ति के सामने प्रज्वलित दीपक घुमाना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नीराजन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇವರಿಗೆ ಮಾಡುವ ಆರತಿ / ಕರ್ಪೂರ ದೀಪ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ಮಾಡುವ ಮಂಗಳಾರತಿ
निष्पत्तिः - > निर् + राजृ (दीप्तौ) - भावे "ल्युट्" (३-३-११५)
प्रयोगाः - > कृत्वा नीराजनं विष्णोर्दीपावल्या सुदृश्यया । तमोविकारं जयति जिते तस्मिंश्च को भवः ॥ नीराजनं च यः पश्येत् देवदेवस्य चक्रिणः । सप्तजन्मनि विप्रः स्यादन्ते च परमं पदम् ॥
उल्लेखाः - > मूलागमः
नीराजन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೃಷ್ಟಿ ದೋಷ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ನೀರಿನ ಆರತಿ / ದೃಷ್ಟಿ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಬಣ್ಣದ ನೀರಿನಿಂದ ನಿವಾಳಿಸುವುದು
प्रयोगाः - > धृत लाञ्छनगोमयाञ्चनं विधुमालेपनपाण्डुरं विधिः । भ्रमयत्युचितं विदर्भजानननीराजनवर्धमानकम् ॥
उल्लेखाः - > नैष० २-२६
L R Vaidya
English
nIrAjana {% n. %} 1. Lustration of arms (a military and religious ceremony by kings in the month of Āśvina for purifying the army before taking the field), R.iv.25
2. waving lights before an idol as an act of adoration.
Bopp
Latin
नीराजन n. (r. राज् praef. निस् s. अन) lustratio
v. sq.
Indian Epigraphical Glossary
English
nīrājana (SII 1), the waving of a lamp before an idol
same
as ārātrika.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नीराजनं,
क्ली,
 (राज दीप्तौ + ल्युट् ।नितरां राजनं यत्र ॥
निर्+ राज् + णिच् + “ण्यासश्रन्थो युच् ।” ३ ।३ । १०७ । इति भावे युच् ।) वाहनायुधादे-र्निःशेषेण राजनं यत्र सा नीराजना । नीरस्यशान्त्युदकस्य अजनं क्षेपो यत्र सा नीराजनावा । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
* ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नीराजन(ना) निर्--राज--भावे ल्युट् युच् वा रलोपेपूर्वाणो दीर्घः । दीपादिना प्रतिमादेरारार्त्तिके । यु-जन्तः स्त्री । “नीराजनां जनयतां निजबान्धवानाम्”नैष० । तत्प्रकारश्च ति० त० देवीपु० उक्तो यथा “यव-प्रिष्टप्रदीपाद्यैश्चूताश्वत्थादिपल्लवैः । औषधीभिश्च मेध्या-भिः सर्ववीजैर्यवादिभिः । नवम्यां पर्वकाले तु यात्राकालेविशेषतः । यः कुर्य्यात् श्रद्धया वीर! देव्या नीराजनंनरः । शङ्खभेर्य्यादिनिनदैर्जयशब्दश्च पुष्कलैः । यावतोदिवसान् वीर! देव्या नीराजनं कृतम् । तावत् कल्प-सहस्राणि दुर्गालोके महीयते” । “यस्तु कुर्य्यात् प्रदीपेनसूर्थ्यलोके महीयते” । पर्वकाले उत्सवकाले । देव्या इतिस्त्रीत्वमविवक्षितं विष्ण्वादिप्रतिमायां तथाचारात्” रघु० ।पञ्च नीराजनानि यथा “पञ्चनीराजनं कुर्य्यात् प्रथमंदीपमालया । द्वितीयं सोदकाब्जेन तृतीयं धौतवा-ससा । चूताश्वत्थादिपत्रैश्च चतुर्थं परिकीर्तितम् । पञ्चमंप्रणिपातेन साष्टाङ्गेन यथाविधि” कालोत्तरतन्त्रम् । तस्यवर्त्तिकादिप्रमाणं यथा “कुङ्कुमागुरुकर्पूरघृतचन्दननि-र्मिताः । वर्त्तिकाः सप्त वा पञ्च कृत्वा वन्दापनीयकम् ।कुर्य्यात् सप्तप्रदीपेन शङ्खघण्टादिवाद्यकैः । हरेः पञ्च-प्रदीपेन बहुशो भक्तितत्षरः” पद्मीत्तरखण्डे १०७ अ० ।राज्ञां । २ शान्तिभेदे तद्विधानादि अग्निपु० २६७ अ० यथा“नीराजनविधिं वक्ष्ये ऐशान्यां मन्दिरे चरेत् । तोरण-त्रितयं तत्र गृहे देवान् यजेत् सदा । चित्रां त्यक्त्वा यदास्वातिं सविता प्रतिपद्यते । ततः प्रभृति कर्त्तव्यं यावत्स्वातौ रविः स्थितः । ब्रह्मा विष्णुश्च शम्भुश्च शक्रश्चैवा-नलानिलौ । विनायकः कुमारश्च वरुणी धनदो यमः ।विश्वे देवा वैश्रवणो गजाश्चाष्टौ च तान् यजेत् । कु-मुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तश्च वामनः । सुप्रतीकोऽञ्जनोनीलः पूजा कार्य्या गृहादिके । पुरोधा जुहुयादग्नौसमित्सिद्धार्थकं तिलाः । कुम्भा अष्टौ पूजिताश्च तैःस्नाप्याश्च गजोत्तमाः । अश्वाः स्वाप्याः ददेत् पिण्डान्ततो हि प्रथमं नजान् । निष्कामयेत्तोरणैस्तु गोपु-रादि न लङ्घयेत् । विक्रमेयुस्ततः सर्वे राजलिङ्गंगृहे यजेत् । वारुणे वरुणं प्रार्च्य रात्रौ भूतवलिंददेत् । विशाखायां गते सूर्य्ये आश्रमे निवसेन्नृपः ।अलङ्कुर्य्यात् दिने तस्मिन् वाहनन्तु विशेषतः । पूजिताराजलिङ्गाश्च कर्त्तव्या नरहस्तगाः । हस्तिनं तुरगंछत्रं खड्गं चापञ्च दुन्दुभिम् । ध्वजं पताकां धर्मज्ञःकालज्ञस्त्वभिमन्त्रयेत् । अभिमन्त्र्य ततः सर्वान् कुर्य्यात्कुञ्जरधूर्गतान् । कुञ्जरोपरिगौ स्यातां सांवत्सरपुरोहितौ । मन्त्रितांश्च समारुह्य तोरणेन विनिर्गमेत् ।निष्कम्य नागमारुह्य तोरणेनाथ निर्गमेत् । बलिंविभज्य विधिवद्राजा कुञ्जरधूर्गतः । उल्मूकानान्दुनिचयमादीपितदिगन्तरम् । राजा प्रदक्षिणं कुर्य्यात्-त्रीन् वारान् सुसमाहितः । चतुरङ्गवलोपेतः सर्वसैन्येननादयन् । एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्विसर्जितजलाञ्जलिः ।शान्तिर्न्नीराजनाख्येयं वृद्धये रिपुमर्दनी” ।अन्योऽपि हेमाद्रिव्रतखण्डे विष्णुधर्मोत्तरोक्तो दृश्यः ।“भगवति जलधरपक्ष्मक्षपाकरार्केक्षणे कमलनाभे । उन्मी-लयति तुरङ्गमकरिनरनीराजनं कुर्य्यात् । द्वादश्या-मष्टम्यां कार्त्तिकशुक्लस्य पञ्चदश्यां वा । आश्वयुजे वाकुर्य्यान्नीराजनसञ्ज्ञितां शान्तिम् । नगरोत्तरपूर्वादिप्रशस्तभूमौ प्रशस्तदारुमयम् । षोडशहस्तोच्छ्रायं दश-विपुलं तोरणं कार्य्यम् । सर्जोदुम्बरशाखाककुभवयंशान्तिसद्म कुशबहुलम् । यंशविनिर्मितमत्स्यध्वजचक्रा-लङ्कृतद्वारम् । प्रतिसरणे तुरगाणां भल्लातकशालिकुष्ठ-सिद्धार्थान् । कण्ठेषु निगध्नीयात् पुष्ट्यर्थं शान्तिगृह-गानाम् । रविवरुणविश्वदेवप्रजेशपुरुहूतवैष्णवैर्मन्त्रैः ।सप्ताहं शान्तिगृहे कुर्य्याच्छान्तिं तुरङ्गाणाम् । अभ्य-र्चिता न परुषं वक्तव्या नापि ताडनीयास्ते । पुण्या-हशङ्खतूर्य्यध्वनिगीतरवैर्विमुक्तमयाः । प्राप्तेऽष्टमेऽह्निकर्य्यादुदङ्मुखं तोरणस्य दक्षिणतः । कुशचीरावृत-माश्रममग्निं पुरतोऽस्य वेद्यां च । चन्दनकुष्ठसमङ्गा-हरितालमनःशिलाप्रियङ्गुवचाः । दन्त्यमृताञ्जनरजनी-सुवर्णपुष्पाग्निमन्थाश्च । श्वेतामपूर्णकोशां कटम्भरात्रा-यमाणसहदेवीः । नागकुसुममात्मगुप्तां शतावरीं सोम-राजीं च । कलशेष्वेतान् कृत्वा सम्भारानुपहरेद्बलिंसम्यक् । भक्ष्यैर्नानाकारैर्मधुपायसयावकप्रचुरैः । खदिर-पलाशोदुम्बरकाश्मर्यश्वत्थनिर्मिताः समिधः । स्रुक्कनका-द्रजताद्वा कर्त्तव्या भूतिकामेन । पूर्वाभिमुखः श्रीमान्वैयाघ्रे चर्मणि स्थितो राजा । तिष्ठेदनलसमीपे तुरन-भिषग्दैववित्सहितः । यात्रायां यदभिहितं ग्रहयज्ञ-विधौ महेन्द्रकेतौ च । वेदीपुरोहितानललक्षणमस्तिं-स्तदवधार्यम् । लक्षणयुक्तं तुरगं द्विरदवरं चैव दीक्षितंस्नातम् । अहतसिताम्बरगन्धस्रग्धूपाभ्यर्चितं कृत्वा ।आश्रमतोरणमूलं समुपनयेत्मान्त्वयञ्छनैर्वाचा । वादित्र-शङ्खपुण्याहनिःस्वनापूरितदिगन्तम् । यद्यानीतस्तिष्ठेद्दक्षिणचरणं हयः समुत्क्षिप्य । स जयति तदा नरेन्द्रशत्रूनचिराद्विना यत्नात् । त्रस्यन्नेष्टो राज्ञः परिशेषंचेष्टितं द्विपहयानाम् । यात्रायां व्याख्यातं तदिहविचिन्त्यं यथायुक्ति । पिण्डममिनन्त्र्य दद्यात् पुरो-हितो वाजिने स यदि जिघ्रेत् । अश्नीयाद्वा जयकृ-द्विपरीतोऽतोऽन्यथाऽभिहितः । कलशोदकेषु शाखा-माप्लाव्यौदुम्बरीं स्पृशेत्तुरनान् । शान्तिकपौष्टिकमन्त्रै-रेवं सेनां सनृपनागाम् । शान्तिं राष्ट्रविवृद्ध्यै कृत्वाभूयोऽभिचारकैर्मन्त्रैः । मृण्मयमरिं विभिन्द्याच्छूले-नोरःस्थले विप्रः । खलिनं हयाय दद्यादभिमन्त्र्यपुरोहितस्ततो राजा । आरुह्योदक्पूर्वां यायान्नीरा-जतः मबलः । मृदङ्गशङ्खध्वनिहृष्टकुञ्जरस्रवन्मदामोद-सुगन्धिमारुतः । शिरोपणिव्रातचलत्प्रभाचयैर्ज्वलन् वि-वस्रानिव तोयदात्यये । हंसपङ्क्तिभिरितस्ततोऽद्रिराट्सम्पतद्भिरिव शुक्लचामरैः । मृष्टगन्धपवनानुवाहि-भिर्धूयमानरुचिरस्रगम्बरः । नैकवर्णमणिवज्रभूषितै-र्भूषितो मुकुटकुण्डलाङ्गदैः । भूरिरत्नकिरणौघरञ्जितःशक्रकार्मुकरुचं समुद्वहन् । उत्पतद्भिरिव खं तुरङ्गमै-र्दारयद्भिरिव दन्तिभिर्धराम् । निर्जितारिभिरिवामरै-र्नरैः शक्रवत्परिवृतो व्रजेन्नृपः । सवजृमुक्ताफलभूषणोऽ-थ वा सितम्रगुष्णीषबिलेपनाम्बरः । धृतातपत्रो गज-पृष्ठमाश्रितो घनोपरीवेन्दुतले भृगोः सुतः । सम्प्रसृष्ट-नरवाजिकुञ्जरं निर्मलप्रहरणांशुभासुरम् । निर्विकार-मरिपक्षगीषणं यस्य सैन्यमचिरात्स गां जयेत्!” वृ० सं०४४ अ० । “स्नाने धूपे च नैवेद्ये दीपे वस्त्रे च भूषणे ।घण्टानादं प्रकुर्वीत तथा नीराजनेऽपि च” विधान-पाजातधृतवाक्यम् ।
Capeller
German
नीराजन
n.
 ,
°ना
f.
 Art Reinigung (r.).
Burnouf
French
नीराजन नीराजन
n.
 et नीराजना
f.
 (निस्
राज्
sfx. अन) purification
propt. purification des armes
[pratiquée le 19ᵉ jour du mois d'aśvinī].
Stchoupak
French
नी-राजन-
nt. purification rituelle des armes, etc., accomplie par le
roi.
°विधि-
m.
 cérémonie du N.