नीति (nIti)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 नीति f.
  (-तिः)
	 1. Guiding,  directing.
	 2. Obtaining,  acquirement,  acquisi-
tion. 
	 3. Polity,  political science,  treating especially of the ad-
ministrating of government,  including the practice of morality
in private life,  both by the sovereign and his subjects.
 E.
  नी
to guide or gain,  aff.
   क्तिन्.

Capeller Eng

English

 नीति f.
  conduct,  esp.
    right or wise conduct
 also =
नीतिविद्या q.v.
 

Yates

English

 नी-ति (तिः) 2.
f.
  Guiding
 obtain-
ing
 polity,  policy,  ethics.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

नीति 	-	  nIti 	-	 f.
  	-	 guidance
प्रणीति 	-	  praNIti 	-	 f.
  	-	 guidance
प्रशस्ति 	-	  prazasti 	-	 f.
  	-	 guidance
यति 	-	  yati 	-	 f.
  	-	 guidance
प्रणी 	-	  praNI 	-	 f.
  	-	 guidance
निदेश 	-	  nideza 	-	 m.
  	-	 guidance
उपदेश 	-	  upadeza 	-	 m.
  	-	 guidance
विनय 	-	  vinaya 	-	 m.
  	-	 guidance
नाय 	-	  nAya 	-	 m.
  	-	 guidance
राजन् 	-	  rAjan 	-	 m.
  	-	 guidance
प्रणय 	-	  praNaya 	-	 m.
  	-	 guidance
नेतृत्व 	-	  netRtva 	-	 n.
  	-	 guidance
प्रशासन 	-	  prazAsana 	-	 n.
  	-	 guidance
सवीमन् 	-	  savIman 	-	 n.
  	-	 guidance
सुप्रणीति 	-	  supraNIti 	-	 f.
  	-	  self-guidance
सुप्रणीति 	-	  supraNIti 	-	 f.
  	-	  safe guidance
ऋजुनीति 	-	  RjunIti 	-	 f.
  	-	  right guidance
नेमन्निष् 	-	  nemanniS 	-	 adj.
  	-	  following guidance
सुनीथ 	-	  sunItha 	-	 adj.
  	-	  giving good guidance
सुनीथ 	-	  sunItha 	-	 adj.
  	-	  enjoying good guidance
सुप्रणीति 	-	  supraNIti 	-	 adj.
  	-	  following good guidance
सुनीथ 	-	  sunItha 	-	 adj.
  	-	  giving or enjoying good guidance
नेष 	-	  neSa 	-	 ind.
  	-	  with the best guides or guidance
ब्राह्मणादर्शन 	-	  brAhmaNAdarzana 	-	 n.
  	-	  absence of Brahmanical instruction or guidance

नीति 	-	  nIti 	-	 f.
  	-	 morality
सत्कृति 	-	  satkRti 	-	 f.
  	-	 morality
धर्म 	-	  dharma 	-	 m.
  	-	 morality
नीतिशास्त्र 	-	  nItizAstra 	-	 n.
  	-	 morality
शील 	-	  zIla 	-	 n.
  	-	 morality
धर्मत्व 	-	  dharmatva 	-	 n.
  	-	 morality
धूत 	-	  dhUta 	-	 n.
  	-	 morality
शीलत्व 	-	  zIlatva 	-	 n.
  	-	 morality
बार्हस्पत्य 	-	  bArhaspatya 	-	 n.
  	-	  ethics morality
सीमा 	-	  sImA 	-	 f.
  	-	  rule of morality
नीतिशतक 	-	  nItizataka 	-	 n.
  	-	  100 verses on morality
शीलज्ञ 	-	  zIlajJa 	-	 adj.
  	-	  knowing virtue or morality
अधिशीलशिक्षा 	-	  adhizIlazikSA 	-	 f.
  	-	  training in higher morality
स्थितिज्ञ 	-	  sthitijJa 	-	 adj.
  	-	  knowing the bounds of morality
शीलवर्जित 	-	  zIlavarjita 	-	 adj.
  	-	  destitute of morality or virtue
अधिशीलशिक्षा 	-	  adhizIlazikSA 	-	 f.
  	-	  training in the higher morality  [ Bhuddhist. ]
सीमाबन्ध 	-	  sImAbandha 	-	 m.
  	-	  depository of rules of morality
शीलखण्डन 	-	  zIlakhaNDana 	-	 n.
  	-	  violation of morality or virtue
शीलसमादान 	-	  zIlasamAdAna 	-	 adj.
  	-	  observance of virtue or morality
स्थितिमत् 	-	  sthitimat 	-	 adj.
  	-	  keeping within the limits of morality
नीतिविषय 	-	  nItiviSaya 	-	 m.
  	-	  sphere of morality or prudent conduct
मर्यादा 	-	  maryAdA 	-	 f.
  	-	  bounds or limits of morality and propriety
स्थितिभिद् 	-	  sthitibhid 	-	 adj.
  	-	  violating or transgressing the bounds of morality
स्थित्यतिक्रान्ति 	-	  sthityatikrAnti 	-	 f.
  	-	  transgression of the bounds of morality or virtue
अनीतिज्ञ 	-	  anItijJa 	-	 adj.
  	-	  clever in immoral conduct or   ignorant of morality or policy
अनीतिविद् 	-	  anItivid 	-	 adj.
  	-	  clever in immoral conduct or   ignorant of morality or policy

नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  acquisition
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  political ethics
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  moral philosophy or precept
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  prudence
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  morality
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  relation to
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  dependence on
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  social ethics
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  offering
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  conduct
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  right or wise or moral conduct or behaviour
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  guidance
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  policy
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  right behaviour
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  leading or bringing
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  political wisdom or science
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  acquirement
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  proper behaviour
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  management
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  behaviour
नीति 	-	 nIti 	-	 f.
  	-	  presenting
नीति 	-	 nIti 	-	 m.
  	-	  politics
वैदेशिका नीति 	-	  vaidezikA nIti 	-	 f.
  	-	  foreign affairs
वैदेशिका नीति 	-	  vaidezikA nIti 	-	 f.
  	-	  foreign policy
करारोपण-नीति 	-	  karAropaNa-nIti 	-	 f.
  	-	  taxation policy  [ Econ.  ]
सुलभ-मूद्रा-नीति 	-	  sulabha-mUdrA-nIti 	-	 f.
  	-	  cheap money policy  [ Econ.  ]

Wilson

English

 नीति
f.
  (-ती)
1 Guiding,  directing.
2 Obtaining,  acquirement,  acquisition. 
3 Polity,  political science,  treating especially of the administration of
government,  including the practice of morality in private life,  both by the
sovereign and his subjects.
E.
  णी to guide or gain,  aff.
   क्तिन्.

Apte

English

नीतिः [nītiḥ],  f.
 

Guidance,  direction,  management.

Conduct,  manner of conducting oneself,  behaviour,  course of action. 

propriety,  decorum. 

Policy,  prudence,  wisdom,  right course
 आर्जवं हि कुटिलेषु न नीतिः N.*
  5.13
 R.*
  13.69
 Ku.*
  1.22.

A plan,  contrivance,  scheme
 भूयः स्नेहविचेष्टितैर्मृगदृशो नीतस्य कोटिं पराम् Māl.
 6.3.

Politics,  political scicence,  statesmanship,  political wisdom
 आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती Śi.*
  2.3
 दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् Bg.*
  1.38.

Righteousness,  moral conduct,  morality.

The science of morality,  morals,  ethics,  moral philosophy
 निन्दन्तु नीति- निपुणा यदि वा स्तुवन्तु Bh.*
  2.83.

Acquirement,  acquisition. 

Giving,  offering,  presenting.

Relation,  support. Comp.
   -कुशल,  -ज्ञ,  -निपुण,  -निष्ण,  -विद् a.
 

one versed in policits,  a statesman,  politician. 

prudent,  wise
 किं चित्रं यदि राजनीतिकुशलो राजा भवेद्धार्मिकः Udb.-घोषः N.
  of the car of Bṛihaspati. -दोषः error of conduct,  mistake in policy. -बीजम् a germ or source of intrigue
 ˚निवार्पणं कृतम् Pt.*
  1.

विद्या political science,  political economy.

moral science,  ethics. -विषयः the sphere of morality or prudent conduct.

व्यतिक्रमः transgression of the rules of moral or political science.

error of conduct,  mistake in policy. -शतकम् the 1 verses on morality by Bhartṛihari. -शास्त्रम् the science of ethics or of politics
 morality. -सन्धिः method of policy
 सुकृत्यं विष्णुगुप्तस्य मित्राप्तिर्भार्गवस्य च । बृहस्पतेर- विश्वासो नीतिसन्धिस्त्रिधा स्थितः ॥ Pt.*
  2.41.

Apte 1890

English

 नीतिः f. 1 Guidance,  direction,  management. 
2 Conduct,  manner of conducting oneself,  behaviour,  course of action. 
3 Propriety,  decorum. 
4 Policy,  prudence,  wisdom,  right course
 आर्जवं हि कुटिलेषु न नीतिः N. 5. 103
 R. 12. 69
 Ku. 1. 22. 
5 A plan,  contrivance,  scheme
 Māl. 6. 3. 
6 Politics,  political science,  statesmanship,  political wisdom
 आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती Śi. 2. 30
 Bg. 10. 38. 
7 Righteousness,  moral conduct,  morality. 
8 The science of morality,  morals,  ethics,  moral philosophy. 
9 Acquirement,  acquisition. 
10 Giving,  offering,  presenting. 
11 Relation,  support. 
Comp. 
कुशल,  
ज्ञ,  
निष्ण,  विद् a. {1} one versed in policits,  a statesman,  politician. {2} prudent,  wise. 
घोषः N. of the car of Bṛhaspati. 
दोषः error of conduct,  mistake in policy. 
बीजं a germ or source of intrigue
 °निर्वापणं कृतं Pt. 1. 
विद्या {1} political science,  political economy. {2} moral science,  ethics. 
विषयः the sphere of morality or prudent conduct. 
व्यतिक्रमः transgression of the rules of moral or political science. {2} error of conduct,  mistake in policy. 
शास्त्रं the science of ethics or of politics
 morality. 
संधिः method of policy
 Pt. 2. 41. 

Monier Williams Cologne

English

 नीति f.
  leading or bringing,  guidance,  management,  L.
 

 conduct,  (esp.  ) right or wise or moral c° or behaviour,  prudence,  policy (also personified),  political wisdom or science,  moral philosophy or precept (also pl.
 ),  Mn.
  
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 relation to,  dependence on (इतरेतरयोः),  MBh.
  

 presenting,  offering (?),  Pāṇ.
  v,  3,  77

 acquirement,  acquisition,  W.
 

Monier Williams 1872

English

 नीति,  इस्,  f. guiding,  guidance,  directing,  direction, 
management
 manner of conducting one's self,  con-
duct,  propriety
 right or moral or prudent behaviour, 
prudent counsel,  policy,  political wisdom or science, 
political economy,  state policy,  statesmanship,  the
administration of government
 moral philosophy, 
ethics,  precepts for prudent and moral behaviour, 
prudence,  Prudence or Polity personified [cf. नय]
leading or bringing to,  obtaining,  acquirement,  acqui-
sition
 presenting,  offering
 relation,  support
 [cf.
अग्र-णीति,  अदब्ध-न्°,  असु-न्°,  ऋजु-न्°,  &c.]
—नीति-
कथा,  f. any work on moral or political science,  a
discourse on political economy.
—नीति-कुशल,  अस्, 
आ,  अम्,  conversant with political science,  skilful in
human affairs,  a good statesman.
—नीति-घोष,  अस्, 
m.,  N. of the car of Bṛhas-pati.
—नीति-ज्ञ,  अस्,  आ, 
अम्,  knowing what is right especially in government, 
sagacious,  politic,  prudent
 (अस्),  m. a prudent
statesman or soldier,  a politician.
—नीति-दोष,  अस्, 
m. error of conduct,  mistake in policy.
—नीति-
निष्ण,  अस्,  आ,  अम्,  versed in political or moral
science.
—नीति-प्रदीप,  अस्,  m. ‘the light of pru-
dent behaviour, ’ N. of a collection of verses attributed
to Vetāla-bhaṭṭa.
—नीति-मञ्जरी,  f.,  N. of a work
on morality or right behaviour.
—नीति-मत्,  आन्, 
अती,  अत्,  knowing the rules of moral or prudent
behaviour,  moral,  prudent,  eminent for political
wisdom.
—नीति-रत्न,  अम्,  n. ‘the jewel of mora-
lity, ’ N. of a collection of verses attributed to Vara-
ruci.
—नीति-वाक्यामृत (°य-अम्°),  अम्,  n. ‘nectar
of discourse on morality or prudent behaviour, ’ N.
of a work.
—नीति-विद्,  त्,  m. a politician,  any one
versed in political science,  a statesman.
—नीति-विद्या, 
f. moral or political science,  political economy
 [cf.
नीति-शास्त्र।]
—नीति-विषय,  अस्,  m. the sphere of
morality or prudent conduct.
—नीति-वीज,  अम्,  n. a
germ or source of intrigue.
—नीति-वेदिन्,  ई,  इनी,  इ, 
knowing policy,  a politician.
—नीति-व्यतिक्रम,  अस्, 
m. error of conduct,  transgression of the rules of
moral or political science.
—नीति-शतक,  अम्,  n. the
hundred verses on morality by Bhartṛ-hari.
—नीति-
शास्त्र,  अम्,  n. the science of ethics or politics,  any
work on political ethics or morals.
—नीति-सङ्क-
लन,  अम्,  n. ‘collection of rules for moral conduct
or prudent behaviour, ’ N. of a modern work.
—नीति-
सार,  अस्,  m. or अम्,  n. the essence of political or
moral science
 (अम्),  n. a special work on this
subject by Ghaṭa-karpara.

Macdonell

English

 नीति nī-ti,  f.
  guidance
 worldly wisdom,  🞄practical morality,  political and social ethics
 🞄discretion,  prudent counsel
 policy: -kuśala,  🞄a.  skilled in the conduct of human affairs,  🞄politic
 -jña,  a.
  prudent,  politic
 -doṣa,  🞄m.  error of conduct
 -paṭala,  n.
  treatise on 🞄policy
 -mat,  a.
  (-ī) acquainted with the 🞄rules of worldly wisdom,  politic,  prudent
 🞄-yukta,  pp. versed in policy
 -vid,  m.
  politician
 🞄-vidyā,  f.
  science of policy
 -vedin,  🞄a.  knowing policy
 -śataka,  n.
  T. of Bhartṛhariʼs 🞄century of verses on worldly wisdom
 🞄-śāstra,  n.
  science of political ethics
 treatise 🞄[Page146-3] 🞄on polity
 -saṃdhi,  m.
  quintessence of 🞄polity.

Benfey

English

 नीति नी + ति,  f.
 
 1. Guidance.
 2.
Moral behaviour,  Sāh. D. 489.
 3.
Prudent behaviour,  MBh. 1,  7612.
 4.
Prudence,  Yājñ. 1,  316.
 5. A prudent
counsel,  Ragh. 12,  69.
 6. Policy,  Man. 
7,  177.
 7. Relation,  support,  MBh. 3, 
1292.
 -- Comp.
 
अ-,  f.
  a foolish trick, 
Pañc. 143,  25.
दण्ड-,  f.
  the science
of criminal justice,  Man.  7,  43. राज-
नीति,  i. e.
राजन्-,  f.
  regal polity,  rules of
conduct and government for a king.
सु-,  f.
  1. good behaviour,  good
manners. 2. good policy,  Daśak. in
Chr. 196,  1.

Apte Hindi

Hindi

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"निर्देशन,  दिग्दर्शन,  प्रबंध"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"आचरण,  चालचलन,  व्यवहार,  कार्यक्रम"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"औचित्य,  शालीनता"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"नीतिकौशल,  नीतिज्ञता,  बुद्धिमत्ता,  व्यवहारकुशलता"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"योजना,  उपाय कूटयूक्ति"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"राजनय,  राजनीति विज्ञान,  राजनीतिज्ञता,  राजनीतिक बुद्धिमत्ता"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"आचारशास्त्र,  आचार,  नीतिशास्त्र,  आचारदर्शन"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"अवाप्ति,  अधिग्रहण"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"देना,  प्रदान करना,  प्रस्तुत करना"

नीतिः
स्त्री*
  - नी+क्तिन्
"संबंध,  सहारा"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

नीति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೊಂದಿಸುವುದು / ತಲುಪಿಸುವುದು / ಮುಟ್ಟಿಸುವುದು
निष्पत्तिः - > णीञ् (प्रापणे) "क्तिन्" (३-३-९४)
नीति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ / ನೇತೃತ್ವ / ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡುವುದು
नीति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಡತೆ / ವರ್ತನೆ / ನಡವಳಿಕೆ
नीति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಯ / ವಿನಯ / ಸಭ್ಯತೆ
निष्पत्तिः - > णीञ् अधिकरणे करणे वा "क्तिन्"
व्युत्पत्तिः - > नीयन्ते संलभ्यन्ते उपायादयः ऐहिकामुष्मिकार्था वास्यां अनया वा
नीति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿವೇಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವರ್ತನೆ / ನ್ಯಾಯವಾದ ವರ್ತನೆ
प्रयोगाः - > काले खलु समारब्धाः फलं बध्नन्ति नीतयः ।,  आर्जवं हि कुटिलेषु न नीतिः ।
उल्लेखाः - > रघु० १२-६९,  नैष० ५-१०३
नीति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ / ಯೋಜನೆ / ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುವ ಏರ್ಪಾಡು
प्रयोगाः - > आद्यान्तः खलु सर्वथास्य मदनायासप्रबन्धस्य मे कल्याणं विदधातु वा भगवतीनीतिर्विपर्येतु वा
उल्लेखाः - > मालती० ६-३
नीति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಶಾಸ್ತ್ರ / ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಹಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರ / ರಾಜತಂತ್ರ
प्रयोगाः - > आत्मोदयः परज्यानिः द्वयं नीतिरितीयती ।,  नीतिरापदि यद्गम्यः परस्तन्मानिनो ह्रिये ।
उल्लेखाः - > माघ० २-३०,  माघ० २-६१
विस्तारः - > ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು,  ಬೃಹಸ್ಪತ್ಯಾಚಾರ್ಯರು,  ಕಾಮಂದಕಿ,  ಚಾಣಕ್ಯ ಮುಂತಾದವರಿಂದ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥಗಳು ವಿರಚಿತವಾಗಿವೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮ,  ನಯ,  ವಿವೇಕ,  ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಯ,  ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿವೇಕವುಂಟಾಗುವುದು. ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಾದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - शुचितास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवतां सदा । देवतावद्गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनम् ॥ प्रणिपातेन हि गुरुं सतोऽमृषानुचेष्टितैः । कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैः देवान् सत्कृतकर्मणा ॥ सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान् । स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनम् ॥ अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनम् । कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरागिरः । प्राणैरप्युपकारित्वं मितायाव्यभिचारिणे । गृहगते परिष्वङगः शक्त्या दानं सहिष्णुता । स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः । परोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुना ॥

L R Vaidya

English

 nIti {% f. %} 1. Guidance,  direction,  management
conduct,  behaviour
acquirement,  acquisition
presenting,  offering
relation,  support
policy,  statesmanship,  K.S.i.22,  R.xii.69
political science,  politics,  Bg.x.38
moral philosophy,  ethics,  precepts for prudent and moral behaviour.

Bopp

Latin

 नीति f. (r. नी s. ति)
1) ductus,  ductio.
2) vitae ratio, 
mores.
3) doctrina de moribus,  Ethica. HIT. 3. 4.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 nīti,  f. (seems not used in quite this sense elsewhere),  management,  control,  and so object of management,  thing under control: sarvā eṣā bodhisattvānāṃ nīti Mv 〔i.135.4〕
 sarvāṇy etāni bo° nītiḥ 9 (prose).

Lanman

English

 nīti,  f.
	—1. cónduct,  esp. right and sagacious
conduct
 the knowledge of all that
governs virtuous and discreet and statesman-like
behavior
 political and social
ethics
	—2. leading. [√nī,  ‘condúct.’]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 नीति ° = उपमा,  S II,  4,  2.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  शासनम्,  राज्यम्,  नीति,  राज्याधिकारः,  राज्यधुरा,  राजधुरा,  राज्यनीति,  राज्यपालनम्
noun
 
राष्ट्रव्यवहारस्य प्रबन्धः सञ्चालनम् च।
 "अधुना राष्ट्रस्य शासनं भ्रष्टाचारिणां हस्ते अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kun spyod
१) आक्ष २) आचार ३) नीति ४) योगिनीसञ्चर्या ५) सञ्चर / सञ्चारि ६) समाचार

cho ga
१) आचार २) उपचार ३) औपयिक ४) चारित्र ५) तन्त्र ६) नीति ७) विधान ८) विधि ९)

chos lugs
१) नीति २) व्यवहार

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
नये नीतिरपि स्कन्धावारेऽपि शिबिरो मतः ।
-wordlist-
 
नीति (स्त्री),  शिबिर (पुं)

Mahabharata

English

Nīti^1 (“policy, ” personif.). § 641 (Rājadh.): XII,  122,  4493 (= Sarasvatī),  cf. v. 4432.

Nīti^2 = Śiva (1000 names^2).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नीतिः,  स्त्री,
   (नीयन्ते संलभ्यन्ते उपायादयऐहिकामुष्मिकार्था वास्यामनया वा । नी +अधिकरणे करणे वा क्तिन् ।) नयः । (नी +भावे क्तिन् ।) प्रापणम् । इति मेदिनी । ते, ३० ॥
 अथ नीतिशास्त्रं लिख्यते ।“नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश्चयः ।विनयो हीन्द्रियजयस्तद्युक्तशास्त्रमिच्छति ॥
आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपादयेत् ।ततोऽमात्यान् ततो भृत्यांस्ततः पुत्त्रांस्ततः प्रजाः ॥
सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः ।विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमश्नुते ॥
एवंकरणसामर्थ्यात् संयम्यात्मानमात्मना ।नयानयनविद्राजा कुर्व्वीत हितमात्मनः ॥
जितेन्द्रियस्य नृपतेर्नीतिशास्त्रानुसारिणः ।भवन्त्युज्ज्वलिता लक्ष्म्यः र्कीत्तयश्च नभस्पृशः ॥
”इति नीतिमयूखद्वितीयप्रयागः ॥
सगर उवाच ।“यया नीत्या प्रयोक्तव्यः सुत आत्मा प्रिया तथा ।तेषां विशेषैः सहितं सदाचारं वदस्व मे ॥
”और्व्व उवाच ।क्रमेण शृणु राजेन्द्र ! यया नीत्या नियुज्यते ।आत्मा सुतो वा भार्य्या वा तद्विशेषं शृणुष्व मे ॥
ज्ञानवृद्धांस्तपोवृद्धान् वयोवृद्धान् सुदक्षिणान् ।सेवेत प्रथमं विप्रानसूयापरिवर्ज्जितान् ॥
तेभ्यश्च शृणुयान्नित्यं वेदशास्त्रविनिर्णयम् ।यदूचुस्ते च तत् कार्य्यं प्राज्ञैश्चैतन्नृपश्चरेत् ॥
पञ्चेन्द्रियाणि पञ्चाश्वाः शरीरं रथ उच्यते ।आत्मा रथी कशा ज्ञानं सारथिर्म्मन उच्यते ॥
अश्वान् सुदान्तान् कुर्व्वीत सारथिं चात्मनोवशम् ।कशा भूप ! दृढा कार्य्या शरीरस्थिरता तथा ॥
अदान्तांस्तु समारुह्य सैन्धवान् स्यन्दनी यथा ।अश्वानामिच्छया गच्छन्नुत्पथं प्रतिपद्यते ॥
यत्रावशः सारथिस्तु स्वेच्छया प्रेरयन् हयान् ।नयेत् परवशं सम्यक् प्रथितं वीरमप्युत ॥
यथेन्द्रियाणि नृपतिर्व्विषयाणां परिग्रहे ।स्ववश्यानि प्रकुर्व्वीत मनोज्ञानं दृढं तथा ॥
ज्ञाने दृढे कशायां वा दृढायां नृपसत्तम ! ।सारथिः स्ववशो दान्तोऽनीशः प्ररयितुं हयान् ॥
अतो नृपः स्वेन्द्रियाणि वशे कृत्वा मनस्तथा ।ज्ञानमार्गमधिष्ठाय प्रकुर्व्वीतात्मनो हितम् ॥
भोक्तव्यं स्वेच्छया भूपो न कुर्य्यादुत्पथे रतिम् ।द्रष्टव्यामाति द्रष्टव्यं न द्रष्टव्यञ्च स्वेच्छया ॥
श्रोतव्यमिति श्रोतव्यं नाधिकं श्रवणे चरेत् ।शास्त्रतत्त्वमृते धीरः श्रुतिवश्यो भवेन्नहि ॥
एवं घ्राणं त्वचं वापि वशीकृत्येच्छया नृपः ।स्वेच्छयैवोपभुञ्जीत नोद्दामं विषयं व्रजेत् ॥
एवं यदि भवेद्राजा तदा स स्याज्जितेन्द्रियः ।जितेन्द्रियत्वे हेतुश्च शास्त्रवृद्धोपसेवनम् ॥
अवृद्धसेव्यशास्त्रज्ञो नृपः शत्रुवशो भवेत् ।तस्माच्छास्त्रमधिष्ठाय भवेद्राजा जितेन्द्रियः ॥
धृतिः प्रागल्म्यमुत्साहो वाक्पटुत्वं विवेचनम् ।दक्षत्वं धारयिष्णुत्वं दानं मैत्री कृतज्ञता ॥
दृढशासनता सत्यं शौचं मतिविनिश्चयः ।पराभिप्रायवेदित्वं चारित्वं धैर्य्यमापदि ॥
क्लेशधारणशक्तिश्च गुरुदेवद्विजार्च्चनम् ।अनसूया ह्यकोपित्वं गुणानेतान्नृपोऽभ्यसेत् ॥
कार्य्याकार्य्यविभागञ्च धर्म्मार्थौ काममेव च ।दानस्य विषये सामयोगमेवोपलक्षते ॥
सततं प्रतिबुध्येत कुर्य्यादवसरेऽपि तत् ।साम दानञ्च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम् ॥
ज्ञात्वोपायांस्तु तत्स्थाने तानुपायान् प्रयोजयेत् ।साम्नस्तु विषये भेदो यध्यमः परिकीर्त्तितः ॥
दानस्य विषये दण्डो ह्यधमः परिकीर्त्तितः ।दण्डस्य विषये दानं तदप्यधममुच्यते ॥
साम्नस्तु गोचरे दण्डो ह्यधमादधमः स्मृतः ।सौजन्यं सततं ज्ञेयं भृभृतो भेददण्डयोः ॥
साम्नो दानस्य च तथा सौजन्यं याति गोचरे ॥
कामः क्रोधश्च लोभश्च हर्षो मानमदौ तथा ।एतानतिशयान्राजा शत्रूनिव विशातयेत् ॥
सेव्याः कालेषु युक्त्यैते लोभगर्व्वौ विवर्ज्जयेत् ।तेज एव नृपाणान्तु तीव्रं सूर्य्यस्य वै यथा ॥
तत्र गर्व्वं रोगयुक्तकायवत्तन्तु संत्यजेत् ।आखेटकाक्षौ स्त्रीसेवा पानञ्चैवात्मदूषणम् ॥
वाग्दण्डयोश्च पारुष्यं सप्तैतानि विवर्ज्जयेत् ।परस्त्रीषु विरक्तासु सेवामेकान्ततस्त्यजेत् ॥
सतीषु निजनारीषु प्रेम्णा कुर्य्याच्च सेवनम् ।रतिपुत्त्रफला दारास्तांस्तु नैकान्ततस्त्यजेत् ॥
तयोः सिद्ध्यै स्त्रियः सेव्या वर्ज्जयित्वातिसक्तताम् ।मृगयान्तु प्रमादानां स्थानं नित्यं विवर्ज्जयेत् ॥
अक्षांस्तथा न कुर्व्वीत सत्कार्य्यासक्तिनाशनान् ।अन्यैः कृतं कदाचित्तु सेवेत नात्मनाचरेत् ॥
अकार्य्यकरणे बीजं कृत्यानाञ्च विवर्ज्जनम् ।वर्जयेत् सततं पानं शौचमाङ्गल्यनाशनम् ।अर्थक्षयकरं नित्यं यजेच्चैवात्मदूषणम् ॥
अभिशस्तेषु चौरेषु घातकेष्वाततायिषु ।सततं पृथिवीपालो दण्डपारुष्यमाचरेत् ॥
नान्यत्र दण्डपारुष्यं कुर्य्यान्नृपतिसत्तमः ।वाक्पारुष्यन्तु सर्व्वत्र नैव कुर्य्यात् कदाचन ॥
रक्षणीयं सदा सत्यं सत्यमेकं परायणम् ।क्षमां तेजस्विताञ्चैव प्रस्तावान्नृप आचरेत् ॥
यान्नासनाश्रयद्वैधसन्धयो विग्रहस्तथा ।अभ्यसेत् षड्गुणानेतान तेषां स्थानञ्च शाश्वतम् ॥
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये ।कोषे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ॥
कोषे जनपदे दण्डे चैकैकत्र त्रयं त्रयम् ।प्रस्तावाद्विनियुञ्जीत रक्षेन्नैकान्ततस्त्विमान् ॥
मित्रे शत्राबुदासीने प्रभावं त्रिष्वपीरयेत् ।उतसाहो विजिगीषायां धर्म्मकृत्येऽष्टवर्गके ॥
शरीरयात्रानिर्व्वाहे क्रियेत सततं नृपैः ।मन्त्रनिश्चयसम्भूतां बुद्धिं सर्व्वत्र योजयेत् ॥
अमात्ये शात्रवे राज्ये पुत्त्रेष्वन्तःपुरेषु च ॥
 * ॥
कृषिदुर्गञ्च बाणिष्यं खल्यानां करसाधनम् ।आदानं सैन्यकरयोर्ब्बन्धनं गजवाजिनोः ॥
शून्यसद्ममुखानाञ्च योजनं सततं जनैः ।प्रपाणागारसेतूनां रक्षणञ्चेति चाष्टमम् ॥
एतदष्टासु वर्गेषु चारान् सम्यक् प्रयोजयेत् ॥
कार्य्याकार्य्यविभागाय चाष्टवर्गाधिकारिणाम् ।अष्टौ चारान्नियुञ्जीयादष्टवर्गेषु पार्थिवः ॥
दशस्वन्येषु युञ्जीत क्रमतः शृणु तानि मे ।स्वामिसचिवराष्ट्राणि मित्रं कोषो बलन्तथा ॥
दुर्गन्तु सप्तमं ज्ञेयं राज्याङ्गं गुरुभाषितम् ।दुर्गयुक्तञ्चाष्टवर्गे चारं नात्मनि योजयेत् ॥
तस्मादिमानि शेषाणि पञ्च चारपदानि तु ।शुद्धान्तेष्वेव पुत्त्रेषु स्रक्पूपादौ महानसे ॥
शत्रूदासीनयोश्चैव बलाबलविनिश्चये ।आदौ दशसु चैतेषु चारान्राजा प्रयोजयेत् ॥
न यत् प्रकाशं जानीयात् तत्तु चारैर्निरूपयेत् ।निरूप्य तत्प्रतीकारमवश्यं छिद्रतश्चरेत् ॥
यथा नियोगमेतेषां यो यो यत्रान्यथाचरेत् ।ज्ञात्वा तत्र नृपश्चारैर्दण्डयेद्वा नियोजयेत् ॥
चारांस्तु मन्त्रिणा सार्द्धं रहस्ये संस्थितो नृपः ।प्रदोषसमये पृच्छेत्तदानीमेव साधयेत् ॥
स्वपुत्त्रे चाथ शुद्धान्ते ये तु चारा महानसे ।नियुक्तास्तान् मध्यरात्रौ पृच्छेद्यश्चापि मन्त्रिणि ॥
एतान् चारान् स्वयं पश्येन्नृपतिर्मन्त्रिणा विना ।अन्यांश्च मन्त्रिणा सार्द्धं निरूप्य प्रदिशेत् फलम् ॥
नैकवेशधरश्चारो नैको नोत्साहवर्ज्जितः ।संस्तुतो नहि सर्व्वत्र नातिदीर्घो न वामनः ॥
सततं न दिवाचारी न रोगी नाप्यबुद्धिमान् ।न वित्तविभवैर्हीनो न भार्य्यापुत्त्रवर्ज्जितः ॥
कार्य्यश्चारो नृपतिना गुह्यतत्त्वविनिर्णये ।अनेकवेशग्रहणक्षमं भार्य्यासुतैर्य्युतम् ॥
बहुदेशवचोऽभिज्ञं पराभिप्रायवेदकम् ।दृढभक्तं प्रकुर्व्वीत चारं शक्तमसाध्वसम् ॥
अधितिष्ठेत् स्वयं राजा कृषिमात्मसमैस्तथा ।बणिक्पथे च दुर्गादौ तेषु शक्तान्नियोजयेत् ॥
अन्तःपुरे पितुस्तुल्यान् धीमान् वृद्धान्नियोजयेत् ।षण्डान पण्डांस्तथा वृद्धान् स्त्रियो या बुद्धितत्-पराः ॥
 * ॥
शुद्धान्तद्बारि युञ्जीयात् स्त्रियो वृद्धा मनीषिणीः ।नैकः स्वपेत् कदाचित्तु नैको भुञ्जीत पार्थिवः ॥
नैकाकिनीन्तु महीषीं व्रजेन्मैत्राय नैककः ।अमात्यानुपधाशुद्धान् भार्य्याः पुत्त्रांस्तथैव च ॥
प्रकुर्य्यात् सततं भूपः स्वप्रसादं समाचरन् ।धर्म्मार्थकाममोक्षैश्च प्रत्येकपरिशोधनैः ॥
उपेत्य धीयते यस्मादुपधा परिकीर्त्तिता ।अथ कामोपधाभ्यान्तु भार्य्याः पुत्त्रांस्तु शोधयेत् ॥
धर्म्मापधाभिर्विप्रांस्तु सर्व्वाभिः सचिवान् पुनः ।एभिर्यज्ञैस्तथा दानैरिहैव नृपता भवेत् ॥
 * ॥
तस्माद्भवांस्तु राज्यार्थी धर्म्ममेवं समाचरेत् ।अनेनैवाभिचारेण यज्ञैर्वा पार्थिवो ह्ययम् ।प्राणांस्त्यक्ष्यति राजा त्वं भविष्यसि न संशयः ॥
इति धर्म्मो नृपस्यैव अश्वमेधादिकञ्च यत् ।स्वयं न कुरुते भूपस्तस्मात्त्वं कुरु सत्तम ! ॥
एवं मन्त्रैर्मन्त्रयित्वा नृपः कार्त्तान्तिकान् द्विजान् ।तैर्ज्ञातान् स्वयं ज्ञात्वा गृह्णीयात्तस्य तैर्म्मनः ॥
यदि राज्याभिलाषेण सचिवो धर्म्ममाचरेत् ।नृपतौ वाधिकं कुर्य्याद्धर्म्मं तं हीनतां नयेत् ॥
आभिचारिकमत्यर्थं कुर्व्वाणन्तु विघातयेत् ।प्रवासयेद्ब्राह्मणन्तु पार्थिवो ह्याभिचारिकम् ॥
एषां धर्म्मोपधा ज्ञेया तैरमात्यान् सदा चरेत् ।एतादृशीं तथैवान्यामुपधां धर्म्मतश्चरेत् ॥
 * ॥
कोषाध्यक्षान् समामन्त्र्य राजामात्यान् प्रती-रयेत् ।पुत्त्रानन्यान् प्रति तथामन्त्र्य संवरणक्षमान् ॥
अयं हि प्रचुरः कोषो सदायत्तो नरोत्तम ।आनये तव सम्मत्या तद्यदि त्वं प्रतीच्छसि ॥
तवान्नलब्धादस्माकं जीवनञ्च भविष्यति ।त्वञ्चापि प्रचुरैः कोषैः किं किं नो वा करिष्यसि ।एवमन्यैः कोषगतैरुपायैनृपसत्तम ॥
पुत्त्रामात्यादिकान् सर्व्वान् सततं परिशोधयेत् ।कोषदोषकरान् हन्याद्धर्त्तुमिच्छून्निवारयेत् ॥
द्वैधचित्तान् विमन्येत कुर्य्याद्वै कोषरक्षणम् ॥
 * ॥
दासीश्च शिल्पिनीर्वृद्धा मेधाधृतिमतीः स्त्रियः ॥
अन्तर्ब्बहिश्च या यान्ति विदिता सचिवादिभिः ।ता राजा रहसि स्थित्वा भार्य्यादिभिरलक्षितः ॥
अभिमन्त्र्याथ संमन्त्र्य प्रेरयेत् सचिवान् प्रति ।ता गत्वा हृदयं बुद्ध्वा स्त्रियो वै ज्ञानतत्पराः ॥
महिषीप्रमुखा राज्ञस्त्वां वै कामयते शुभाः ।तत्राहं योजयिष्यामि यदि ते वर्त्तते स्पृहा ॥
सचिवस्त्वां कामयते त्वद्योग्यो वरवर्णिनि ! ।तं सङ्गमयितुं शक्ता यदि श्रद्धा तवास्त्यहम् ॥
इत्यनेन प्रकारेण नानोपायैस्तथेतरैः ।भार्य्याः पुत्त्रीर्दुहितॄश्च स्नुषाश्च प्रस्नुषास्तथा ॥
शोधयेत् सचिवान् पुत्त्रान् पौत्त्रादीन् सेवकां-स्तथा ।कामोपधाविशुद्धांस्तु घातयेदविचारयन् ॥
स्त्रियश्च दण्ड्या योग्येन ब्राह्मणांस्तु प्रवासयेत् ।मोक्षमार्गावसक्तन्तु हिंसापैशुन्यवर्ज्जितम् ।क्षमैकसारं नृपतिः सचिवं परिवर्ज्जयेत् ॥
मोक्षमार्गावसक्तांस्तु दण्ड्यानपि न दण्डयेत् ।समबुद्धिस्तु सर्व्वत्र तस्मात्तं परिवर्ज्जयेत् ॥
 * ॥
इति सूत्रं चोपधानामुपधां बहुधा पुनः ।विवेचिता चोशनसा तच्छास्त्रे तत्र बोधयेत् ॥
विग्रहं सततं राजा परैर्न सम्यगाचरेत् ।भूवित्तमित्रलाभेषु निश्चितेष्वेव विग्रहः ॥
सप्ताङ्गेष्वप्रमादश्च सदा कार्य्यो नृपोत्तमैः ।कोषस्य सञ्चयं रक्षां सततं सम्यगाचरेत् ॥
 * ॥
मन्त्रिणस्तु नृपः कुर्य्याद्बिप्रान् विद्याविशारदान् ।विषयज्ञान् कुलीनांश्च धर्म्मार्थकुलजानृजून् ॥
मन्त्रयेत्तैः समं काले नात्यर्थं बहुभिश्चरेत् ।एकैकेनैव कर्त्तव्यं मन्त्रस्य तु विनिश्चयम् ॥
व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च धान्यस्य व्यपदेशतः ।समुद्धृतं मन्त्रगृहं स्थलमारुह्य मन्त्रयेत् ॥
अरण्ये निःशलाके वा न यामिन्यां कदाचन ।शिशून् शाखामृगान् पण्डान् शुकान् वै शारि-कास्तथा ॥
वर्ज्जयेन्मन्त्रगेहेषु मनुष्यानुद्धतांस्तथा ।दूषणं मन्त्रभेदेषु नृपाणां यत्र जायते ॥
न तच्छक्यं समाधातुं दक्षैर्नृपशतैरपि ।दण्ड्यांस्तु दण्डयेद्दण्डैरदण्ड्यान् दण्डयेन्नहि ॥
अदण्डयन्नृपो दण्ड्यानदण्ड्यांश्चापि दण्डयन् ।नृपतिर्वाच्यतां प्राप्य चौरकिल्विषमाप्नुयात् ॥
 * ॥
दुर्गन्तु सततं कुर्य्यात् प्राकाराट्टालतोरणैः ।दूषितान्नगराद्राजा दूरे दुर्गाश्रयं चरेत् ॥
दुर्गं बलं नृपाणान्तु नित्यं दुर्गं प्रशस्यते ।शतमेको योधयति दुर्गस्थो यो धनुर्धरः ॥
शतं दशसहस्राणि तस्माद्दुर्गं प्रशस्यते ॥
जलदुर्गं भूमिदुर्गं वृक्षदुर्गं तथैव च ।अरण्यवनदुर्गञ्च शैलजं परिखोद्भवम् ।दुर्गं कार्य्यं नृपतिना यथायोग्यं स्वदेशतः ॥
दुर्गङ्कुर्व्वन् पुरङ्कुर्य्यात्त्रिकोणं धनुराकृति ।वर्त्तुलं वा चतुष्कोणं नान्यथा नगरञ्चरेत् ॥
मृदङ्गाकृतिदुर्गञ्च सततं कुलनाशनम् ।यथा राक्षसराजस्य लङ्का दुर्गा जिता पुरा ॥
बलेः पुरं शोणिताख्यं तेजो दुर्गे प्रतिष्ठितम् ।यतस्तद्व्यजनाकारमतो भ्रष्टः श्रिया बलिः ॥
सौभाख्यं शाल्बराजस्य नगरं पञ्चकोणकम् ।दिवि यद्बर्त्तते राजंस्तच्च भ्रष्टं भविष्यति ॥
यच्चायोध्याह्वयं भूप ! पुरमिक्ष्वाकुभूभुजाम् ।धनुराकृति तच्चापि ततो भूरिजयप्रदम् ॥
दुर्गभूमौ यजेद्दुर्गां दिक्पालांश्चैव द्बारतः ।पूजयित्वा विधानेन जयं भूपः समाप्नुयात् ।ततो दुर्गं नृपः कुर्य्यात् सततं जयवृद्धये ॥
 * ॥
न ब्राह्मणान् सदा राजा कदाचिदवमन्यते ।अवमत्य नृपो विप्रान् प्रेत्येह दुःखमाग्भवेत् ॥
न विरोधस्तु तैः कार्य्यः स्वानि तेषां न चाददेत् ।कृत्यकालेषु सततं तानेव परिपूजयेत् ।नैषां निन्दां प्रकुर्व्वीत नाभ्यसूयां तथाचरेत् ॥
एवं नृपो महाबुद्धिस्तद्भूमण्डलसंयतः ।अप्रमादी चारचक्षुर्गुणवान् सुप्रियंवदः ॥
प्रेत्येह महतीं सिद्धिं प्राप्नोति सुखभोगवान् ।यैर्गुणैर्योजितश्चात्मा तैः पुत्त्रानपि योजयेत् ॥
नृपस्य च स्वतन्त्रत्वं सततं स्वं विनाशयेत् ।स्वतन्त्रो भूपतनयो विकारं याति निश्चयम् ॥
निर्व्विकाराय सततं तमुच्चैः परिपूजयेत् ।भोजने शयने पाने पुरुषाणाञ्च वीक्षणे ॥
नियोजयेत् सदाचारान् भूपः कामविचेष्टने ।अस्वतन्त्राः स्त्रियो नित्यं हानये संभवन्ति हि ॥
तस्मात् कुमारं महिषीमुपधाभिर्म्मनोहरैः ॥
शोधयित्वा नियुञ्जीत यौवराज्यावरोधयोःअन्तःपुरप्रवेशे तु स्वतन्त्रत्वं निषेधयेत् ॥
भूपपुत्त्रस्य भार्य्याया बहिःसारे तथैव च ।अयं विशेषः संक्षेपान्नृपधर्म्मो मयोदितः ॥
पुत्त्राणां गुणविन्यासो भार्य्याणामपि भूपते ।उशना राजनीतीनां तन्त्राणि च बृहस्पतिः ॥
चकारान्यान् विशेषांस्तु तयोस्तन्त्रेषु शोधयेत् ।एवं राजा महाभागो राजनीतौ विशेषताम् ।कुर्व्वन्न सीदति सदा भूयसीं श्रियमश्नुते ॥
”इति कालिकापुराणे राजनीतिविशेषे ८५अध्यायः ॥
 * ॥
अन्यत्तु औशनससूत्रकामन्दकपञ्चतन्त्रनीति-मयूखहितोपदेशचाणक्यभारतीय-राजधर्म्मादौद्रष्टव्यम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 नीति स्त्री नीयन्वे उन्नीयन्तेऽर्था अत्रानया वा नी--क्तिन् ।१ शुक्राद्युक्तराजविद्यायां कार्यकारणयोरभेदात् २ तच्छ्रास्त्रेच । भावे क्तिन् । ३ प्रापणे ४ नये च मेदि० । ५ तदधिष्टावृदेवीभेदे “शिष्टाश्च देव्यः प्रवराः ह्रीः कीर्त्तिर्द्युतिरेवच । प्रभा धृतिः क्षमा भूतिर्नीतिर्विद्या दया मतिः”हरिवं० २५६ अ० । “नीतिरापदि यद्गम्यः परस्तन्मानिनोह्रिये” माघः नीतिश्च कामन्दकीयशास्त्रादौ दृश्या ।“नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या ।जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्द्धनीम् । न्याये-नार्जनमर्थस्य बर्द्धनं रक्षणं चरेत् । सत्पत्रे प्रतिपत्तिश्चराजवृत्तं चतुर्विधम् । नयस्य विनयो मूलं विनयःशास्त्रनिश्चयात् । विनयो हीन्द्रियजयस्तैर्युक्तः पाल-येन्महीम् । शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयि-ष्णुता । उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णु ता ।प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृवज्ञता । कुलंशीलं दमश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः । प्रकीर्णविष-यारणे धावन्तं विप्रमाथिनम् । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीतवश्यमिन्द्रियदन्तिनम् । कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षोमानो मदस्तथा । षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिं स्त्यक्ते सुखीनृपः । आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्त्तां दण्डनीतिं च पा-र्थिवः । तद्विद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः । आन्वी-क्षिक्यार्थविज्ञानं धर्मार्थौ च त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तुवार्त्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ । अहिंसा सुनृता वाणीसत्यं शौचं दया क्षमा । वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सा-मान्यो धर्म उच्यते । प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्य्यादा-चारसंस्थितिम् । वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगतरक्षणम् । इति वृत्तं सतां साधु हितं सत्पुरुषव्रतम् ।आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने । कोहि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् । न हि स्व-सुखमन्विच्छत् पीडयेत् कृपणं जनम् । कृपणः पीड्य-मानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवम् । क्रियतेऽभ्यर्हणी-याय स्वजनाय यथाञ्जलिः । ततः साधुतरः कार्य्योदुजंनाय शिवार्धिना । प्रियमेवाभिधातभ्यं सत्सु नित्यंद्विषत्सु च । देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः ।शुचितास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवता सदा । देवतावद्सुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनम् । प्रणिपातेन हि गुरुंसतोऽमृषानुचेष्टितैः । कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर्देवान्सत्कृतकर्मणा । सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च वा-न्धवान् । स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरंजनम् । अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनम् ।कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः । प्राणैरप्युपका-रित्वं मित्रायाव्यभिथारिणे । गृहागते परिष्वङ्गःशक्त्या दानं सहिष्णुता । स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धि-ष्वमत्सरः । परोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता ।षन्धुभिर्लद्धसंयोगः स्वजने चतुरखता । उचितानुविधा-वित्वमिति वृत्तं महात्मनाम्” अग्निपु २२७ अ० ।

Capeller

German

 नीति f.
  (richtiges) Benehmen,  Lebens- o.
Staatsklugheit,  Politik.

Grassman

German

 (nītí),  f.,  Führung [von nī],  enthalten in vāmá-,  śárdha-,  sú-nīti,  ṛju-nītí,  ágra-,  prá-,  várpa-,  sahásra-ṇīti.

Burnouf

French

 नीति नीति f.
  (नी
 sfx. ति) conduite,  direction. 
		 Conduite morale,  mœurs
		 la morale
 la politique.
नीलिघोष m.
  le char de Bṛhaspati (Agni).
नीतिशास्त्र n.
  traité de morale et de politique.

Stchoupak

French

 नीति-
 f.
  fait de conduire,  de guider 
 conduite,  not. sage ou correcte, 
règles de bonne conduite,  sagesse pratique ou politique,  bon sens,  politique, 
science du gouvernement,  morale 
 -मन्त्- a. qui se conduit sagement 
 versé
dans la politique 
 qui écrit des ouvrages sur la politique 
 -मत्तर-
compar. très versé dans la politique.
°कुशल- a. versé dans la politique,  habile politicien. 
°ज्ञ- a. id. 
 m.
  politicien,  homme d'État 
 °निपुण- a. id.
°पटल- nt. livre ou chapitre sur la politique.
°युक्त- a. v. chargé de fonctions politiques,  préposé à la gestion
du gouvernement.
°विद्- a. = °कुशल-।
°शतक- nt. 100 stances didactiques,  titre d'une centurie de
Bhartṛhari.
°शास्त्र- nt. doctrine de sagesse politique,  traité de politique.
°संधि- m.
  résumé ou essence de la politique.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.