| YouTube Channel

निष्क्रयः (niSkrayaH)

 
Apte
English
निष्क्रयः [niṣkrayḥ], Redemption, ransom
ददौ दत्तं समुद्रेण पीतेने- वात्मनिष्क्रयम्
R.*
 15.55
2.55
5.22
Mu.*
 6.2.
Reward
सम्यक्संपादितो वत्स भवद्भ्यां गुरुनिष्क्रयः
Bhāg.*
 1.45. 47.
Hire, wages.
Return, aquittance
त्रसत्तुषारा- द्रिसुताससंभ्रमस्वयंग्रहाश्लेषसुखेन निष्क्रयम्
Śi.*
 1.5.
Exchange, barter.
Sale
न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते
Ms.*
 9. 46.
Purchase
cf.
 निष्क्रयो बुद्धियोगे स्यात् सामर्थ्ये निर्गतावपि
Vaijayantī.
Apte 1890
English
निष्क्रयः 1 Redemption, ransom
ददौ दत्तं समुद्रेण पीतेनेवात्मनिष्क्रयं R. 15. 55
2. 55, 5. 22
Mu. 6. 20.
2 Reward.
3 Hire, wages.
4 Return, acquittance
Śi. 1. 50.
5 Exchange, barter.
6 Sale.
7 Purchase.
Apte Hindi
Hindi
निष्क्रयः
पुं*
 - निस्+क्री+अच्
"निस्तार, छुटकारा, बन्दी का उद्धार-मूल्य"
निष्क्रयः
पुं*
 - निस्+क्री+अच्
पुरस्कार
निष्क्रयः
पुं*
 - निस्+क्री+अच्
"भाड़ा, मजदूरी"
निष्क्रयः
पुं*
 - निस्+क्री+अच्
"अदायगी, चुनौती"
निष्क्रयः
पुं*
 - निस्+क्री+अच्
"अदला-बदली, विनिमय"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 निष्क्रयः, निष्क्रयणम्, उद्धारः, निरुतारः, मुक्तिः
noun
कञ्चित् बन्धनात् मोचयितुं स्वीकृतं दत्तं वा धनम्।
"अपहरणकर्तृभिः मोहनस्य पितुः एकलक्षरूप्यकाणां निष्क्रयः स्वीकृतः।"
Synonyms:
 क्षतिपूर्तिः, निष्क्रयः
noun
हानिपूरकः राशिः।
"रेलयानस्य दुर्घटनायां मृतानां परिजनान् अद्ययावत् क्षतिपूर्तिः न प्राप्ता।"
Synonyms:
 अपचितिः, निष्क्रयः, प्रतिकरः
noun
क्षतिपूर्त्यर्थं प्रदत्तं वस्तु अथवा प्रदत्ता राशिः।
"रेलयानविपदि मृतानाम् अभिजनैः शासनाय अपचितिः याचिता।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निष्क्रयः,
पुं,
 (निष्क्रीयते विनिमीयतेऽनेनेति । निर +क्री + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इति करणे अच् ।)भृतिः । वेतनम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । २६ ॥
बुद्धियोगः । सामर्थ्यम् । निर्गतिः । इति माध-टीकाधृतवैजयन्ती ॥
प्रत्युपकारः । विनिमयः ।यथा, माघे । १ । ५० ।“समुत्क्षिपन् यः पृथिवीभृताम्बरंवरप्रदानस्य चकार शूलिनः ।त्रसत्तुषाराद्रिसुताससम्भ्रम-स्वयंग्रहाश्लेषसुखेन निष्क्रयम् ॥
”(विक्रयः । यथा, मनुः । ९ । ४६ ।“न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्त्तुर्भार्य्या विमुच्यते ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये”@} 2 क्रायकः-यिका, 3 क्रापकः-पिका, चिक्रीषकः-षिका, चेक्रीयकः-यिका
4 क्रेता-त्री, क्रापयिता-त्री, चिक्रीषिता-त्री, चेक्रीयिता-त्री
5 कीणन् 6 ती, क्रापयन्-न्ती, चिक्रीषन्-न्ती
-- क्रेष्यन्-न्ती-ती, क्रापयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्रीषिष्यन्-न्ती-ती
-- क्रीणानः, 7 परिक्रीणानः 8 -विक्रीणानः-अवक्रीणानः
क्रापयमाणः, चिक्रीषमाणः, चेक्रीयमाणः
केष्यमाणः, क्रापयिष्यमाणः, चिक्रीषिष्यमाणः, चेक्रीयिष्यमाणः
9 यवक्रीः-यवक्रियौ-यवक्रियः
-- -- क्रीतम्-तः, 10 क्रापितः, चिक्रीषितः, चेक्रीयितः-तवान्, कयः, 11 मांसविक्रयी, 12 सोमविक्रयी, अन्नविक्रयी, 13 धान्यविक्रायः, क्रापः, चिक्रीषुः, चेक्रियः
क्रेतव्यम्, कापयितव्यम्, चिक्रीषितव्यम्, चेक्रीयितव्यम्
क्रयणीयम्, क्रापणीयम्, चिक्रीषणीयम्, चेक्रीयणीयम्
14 क्रय्यम्-क्रेयम्, क्राप्यम्, चिक्रीष्यम्, चेक्रीय्यम्
ईषत्कयः-दुष्क्रयः-सुक्रयः
-- -- क्रीयमाणः, क्राप्यमाणः, चिक्रीष्यमाणः, चेक्रीय्यमाणः
15 16 क्रयः, 17 निष्क्रयः, 18 अवक्रयः, विक्रयः, क्रापः, 19 क्रीत्रिमम्, क्रापः, चिक्रीषः, चेक्रीयः
क्रेतुम्, क्रापयितुम्, चिक्रीषितुम्, चेक्रीयितुम्
विक्रीतिः, क्रापणा, चिक्रीषा, चेक्रीया
परिक्रयणम्, क्रापणम्, चिक्रीषणम्, चेक्रीयणम्
क्रीत्वा, क्रापयित्वा, चिक्रीषित्वा, चेक्रीयित्वा
विक्रीय, विक्राप्य, विचिक्रीष्य, विचेक्रीय्य
क्रायम् २, क्रीत्वा २, क्रापम् २, क्रापयित्वा २, चिक्रीषम् २, चिक्रीषित्वा २, चेक्रीयम् २
चेक्रीयित्वा २
20 इकन् प्रत्यये क्रयिकः इति रूपम्।
पण्यसङ्ग्रहीता = क्रयिकः।]] क्रयिकः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२७४)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१४७३। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[७। ‘कीङ्जीनां णौ’ (६-१-४८) इत्यात्वे, ‘अर्तिह्रीव्ली--’ (७-३-३६) इति णौ पुगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [पृष्ठम्०२८४+ २५]
05
=>
 [[१। ‘क्र्यादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘श्नाभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। णत्वम्।]]
06
=>
 [[आ। ‘क्रीणन् गुणैर्जनमतिं प्रियरूप ईशः मांसश्रियां प्रमयकृत् सितपीतचेलः।’ धा। का। ३-५।]]
07
=>
 [[२। ‘परिव्यघेभ्यः क्रियः’ (१-३-१८) इत्यात्मनेपदमेव, न तु शता।]]
08
=>
 [[B। ‘कृतेनोपकृतं वायोः परिक्रीणानमुत्थितम्। पित्रा संरक्षितं शक्रात् स मैनाकाद्रिमैक्षत।।’ भ। का। ८-८।]]
09
=>
 [[३। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विप्।]]
10
=>
 [[C। ‘सम्भोगाय परिक्रीतः कर्ताऽस्मि तव नाप्रियम्।।’ भ। का। ८-७८।]]
11
=>
 [[४। ‘कर्मणीनिर्विक्रियः’ (३-२-९३) इत्यत्र ‘कुत्सितग्रहणं कर्तव्यम्’ (वा। ३-२-९३) इति वचनात् कुत्मायामिनिः।]]
12
=>
 [[ड्। ‘मांसविक्रयिणः कर्म व्याधस्यापि विगर्हितम्।’ भ। का। ६-१२९।]]
13
=>
 [[५। कुत्साया अभावे ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
14
=>
 [[६। ‘क्रय्यस्तदर्थे’ (६-१-८२) इति निपातनात् यति अयादेशः। ‘क्रेतारः क्रीणीयु- रिति बुद्ध्या आपणे प्रसारितं द्रव्यम् = क्रय्यम्। क्रेयम् अन्यत्।’ इति सिद्धान्तकौमुदी।]]
15
=>
 [पृष्ठम्०२८५+ २६]
16
=>
 [[१। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावे अच्।]]
17
=>
 [[आ। ‘स्वामिनो निष्क्रयं गन्तुमाविष्कृतबलः कपिः। रराज समरे शत्रून् घ्नन् दुष्कृतबहिष्कृतः।।’ भ। का। ९-६१।]]
18
=>
 [[२। ‘आयस्थानेषु वणिगादिभिर्दीयमानः स्वामिग्राह्यो भागः = अवक्रयः। यस्य ‘पिण्डक’ इति प्रसिद्धिः।’ इति माधवधातुवृत्तौ। ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति घः।]]
19
=>
 [[३। ‘ड्वितः क्त्रिः’ (३-३-८८) इति भावे क्त्रिः। ‘क्त्रेर्मम्नित्यम्’ (४-४-२०) इति तेन निर्वृत्तम्-- (४-४-१९) इत्यर्थे मप्। मप्प्रत्ययान्त एव प्रयोज्यः।]]
20
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। ३-१६]