| YouTube Channel

निष्कर्षः (niSkarSaH)

 
Apte
English
निष्कर्षः [niṣkarṣḥ], 1 Drawing out, extraction.
The essence, the chief or main point, pith
इति निष्कर्षः (oft en used by commentators)
एतद्विदन्तो विद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षमन्वहम्
Ms.*
 4.125
Bhāṣā
P.*
 138.
Measuring.
Certainty, ascertainment. -षम् Oppressing subjects by taxes
विशेषात् सर्वमेवैतत् संजज्ञे राजकर्मणा । अनुकर्षं च निष्कर्षं व्याधिपावक- मूर्छनम् ॥
Mb.
 * 2.13.13. (com. निष्कर्षं करार्थं प्रजापीडनम्.)
Apte 1890
English
निष्कर्षः 1 Drawing out, extraction.
2 The essence, the chief or main point, pith
इति निष्कर्षः (often used by commentators)
Ms. 4. 125
Bhāṣā P. 138.
3 Measuring.
4 Certainty, ascertainment.
Apte Hindi
Hindi
निष्कर्षः
पुं*
 - निस्+कृष्+घञ्
"बाहर निकालना, निचोड़ना"
निष्कर्षः
पुं*
 - निस्+कृष्+घञ्
"सत्, सारभूत अर्थ, तत्त्व"
निष्कर्षः
पुं*
 - निस्+कृष्+घञ्
मापना
निष्कर्षः
पुं*
 - निस्+कृष्+घञ्
"निश्चय, जाँचपड़ताल"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सारः, निष्कर्षः, निर्यासः, कषायः, निर्गलितार्थः, मण्डः, रसः
noun
विचारे स्थिरांशः।
"होरां यावद् प्रयत्नात् अनन्तरं एव वयम् अस्य लेखस्य सारं लेखितुम् अशक्नुम।"
Tamil
Tamil
நிஷ்கர்ஷ: : வெளிக்கிளப்புதல், இழுத்தல், அளத்தல், நிச்சயித்தல்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निष्कर्षः,
पुं,
 (निर् वा निस् + कृष् + भावे घञ् ।)निश्चयः । यथा, अत्रायं निष्कर्ष इत्याद्यापरा-ह्रिकश्राद्धादिव्यवस्थायां मूर्खहा ॥
(करार्थंप्रजापीडनम् । इति नीलकण्ठः ॥
यथा, महा-भारते । २ । १३ । १३ ।“अनुकषञ्च निष्कर्षं व्याधिपावकमूर्च्छनम् ।सर्व्वमेव न तत्रासीद्धर्म्मनित्ये युधिष्ठिरे ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कृष विलेखने”@} 2 विलेखनम् = आकर्षणम्।
हलोत्किरणमिति क्षीरस्वामी।
‘कर्षत्याकर्षणे, शे तु कृषते कृषतीत्युभे।’ 3 इति देवः।
कर्षकः-र्षिका, कर्षकः-र्षिका, 4 चिकृक्षकः-क्षिका, चरीकृषकः-षिका
5 क्रष्टा-कर्ष्टा-ष्ट्री, कर्षयिता-त्री, चिकृक्षिता-त्री, चरीकृषिता-त्री
कर्षन्-न्ती, कर्षयन्-न्ती, चिकृक्षन्-न्ती
-- क्रक्ष्यन्-कर्क्ष्यन्-न्ती-ती, कर्षयिष्यन्-न्ती-ती, चिकृक्षिष्यन्-न्ती-ती
6 व्यतिकर्षमाणः, कर्षयमाणः, -- चरीकृष्यमाणः
व्यतिक्रक्ष्यमाणः व्यतिकर्क्ष्यमाणः, कर्षयिष्यमाणः, -- चरीकृषिष्यमाणः
कृट्-कृड्-कृषौ-कृषः
-- -- कृष्टः-ष्टम्-ष्टवान्, कर्षितः, चिकृक्षितः, चरीकृषितः-तवान्
7 8 कृषः-कर्षः, 9 अमन्दकर्षी, 10 कर्षः, 11 सङ्कर्षणः, चिकृक्षुः, चरीकृषः
क्रष्टव्यम्-कर्ष्टव्यम्, कर्षयितव्यम्, चिकृक्षितव्यम्, चरीकृषितव्यम्
कर्षणियम्, कर्षणीयम्, चिकृक्षणीयम्, चरीकृषणीयम्
12 कृष्यम्, कर्ष्यम्, चिकृक्ष्यम्, चरीकृष्यम्
ईषत्कर्षः-दुष्कर्षः-सुकर्षः
-- -- कृष्यमाणः, कर्ष्यमाणः, चिकृक्ष्यमाणः, चरीकृष्यमाणः
कर्षः, निष्कर्षः, कर्षः, चिकृक्षः, चरीकृषः
क्रष्टुम्-कर्ष्टुम्, कर्षयितुम्, चिकृक्षितुम्, चरीकृषितुम्
कृष्टिः, 13 कृषिः, कर्षणा, चिकृक्षा, चरीकृषा
कर्षणम्, कर्षणम्, चिकृक्षणम्, चरीकृषणम्
कृष्ट्वा, कर्षयित्वा, चिकृक्षित्वा, चरीकृषित्वा
विकृष्य-आकृष्य, सङ्कर्ष्य, सञ्चिकृक्ष्य, सञ्चरीकृष्य
14 पाण्युपकर्षं-पाणावुपकर्षं-पाणिनोपकर्षं 15
16 द्व्यङ्गुलोत्कर्षं 17, द्व्यङ्गुलेनोत्कर्षं18द्व्यङ्गुले उत्कर्षं, कर्षम् २, कृष्ट्वा २, कर्षम् २, कर्षयित्वा २, चिकृक्षम् २, चिकृक्षित्वा २, चरीकृषम् २
चरीकृषित्वा २। 19 नक् प्रत्ययः।
‘रषाभ्यां नो णः समानपदे’ 20 इति णत्वम्।
भक्तानामार्तिं कर्षतीति कृष्णः इति व्युत्पत्तिः।]] कृष्णः, 21 22
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२५५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९९०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १७८)
04
=>
 [[२। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वम्। ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कः। सनः कित्त्वात्, अमागमविधायके ‘अकिति’ इत्युक्तेः अमागमो न। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[३। ‘अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्’ (६-१-५९) इत्यङ्गस्यामागमः। यण्।]]
06
=>
 [[४। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०२५५+ २४]
08
=>
 [[१। पचदिषु (३-१-१३४) पाठत् ‘कर्षः’ इति क्षीरतरङ्गिणी। इगुपधलक्षणे (३-१-१३५) कप्रत्यये ‘कृषः’ इति माधवधातुवृत्तौ।]]
09
=>
 [[२। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
10
=>
 [[आ। ‘तान् लक्ष्मणः सन्नतवामजङ्घो जघान शुद्धेषुरमन्दकर्षी।।’ भ। का। २-३१।]]
11
=>
 [[३। नन्द्यादिपाठात् (३-१-१३४) ण्यन्ताम् कर्तरि ल्युः।]]
12
=>
 [[४। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
13
=>
 [[५। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे इक् प्रत्ययः।]]
14
=>
 [[६। ‘सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः’ (३-४-४९) इति णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतर- स्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः।]]
15
=>
 (धानाः संगृह्णाति)
16
=>
 [[७। ‘प्रमाणे च’ (३-४-५१) इति णमुल्। पूर्ववत् समासविकल्पः।]]
17
=>
 [इक्षुखण्डं च्छिनत्ति]
18
=>
 [वा]
19
=>
 [[८। औणादिकः [द। उ। ५-३७]
20
=>
 (८-४-१)
21
=>
 [[B। ‘कृत्वा स कृत्यं दशनांशुगौरं कृष्णं ययौ दैत्यनिदाघमेघम्।।’ धा। का। २-४०।]]
22
=>
 [पृष्ठम्०२५६+ २५]