| YouTube Channel

निवृत्तिः (nivRttiH)

 
Apte
English
निवृत्तिः [nivṛttiḥ],
f.
Returning or coming back, return
दुर्गमेकमपुनर्निवृत्तये यं विशन्ति वशिनं मुमुक्षवः
Śi.*
 14.64
R.*
 4. 87.
Disappearance, cessation, termination, suspension
शापनिवृत्तौ
Ś.*
 7
R.*
 8.82.
Abstaining from work, inactivity (opp. प्रवृत्ति)
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः
Bg.*
 16.7.
Abstaining from, aversion
प्राणाघाता- न्निवृत्तिः
Bh.*
 3.63.
Leaving off, desisting from.
Resignation, discontinuance of worldly acts or emotions, quietism, separation from the world.
Repose, rest.
Felicity, beatitude.
Denial, refusal.
Abolition, prevention.
Ceasing to be valid or binding (as a rule.).
Completion.
(In drama. ) Citation of an example.
Apte 1890
English
निवृत्तिः f. 1 Returning or coming back, return
Śi. 14. 64
R. 4. 87.
2 Disappearance, cessation, termination, suspension
शापनिवृत्तौ Ś. 7
R. 8. 82.
3 Abstaining from work, inactivity (opp. प्रवृत्ति).
4 Abstaining from, aversion
प्राणाघातान्निवृत्तिः Bh. 3. 63.
5 Leaving off, desisting from.
6 Resignation, discontinuance of worldly acts or emotions, quietism, separation from the world.
7 Repose, rest.
8 Felicity, beatitude.
9 Denial, refusal.
10 Abolition, prevention.
11 Ceasing to be valid or binding (as a rule.).
12 Completion.
Apte Hindi
Hindi
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"लौटना, वापिस आना, लौट आना`"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"अन्तर्धान, विराम, उपरति, स्थगन"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"काम से दूर रहना, निष्क्रियता"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"परहेज करना, अरुचि"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"छोड़ना, रुकना"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"वैराग्य, सांसारिक कार्यों से उपराम, शान्ति, संसार से वियुक्ति"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"विश्राम, आराम"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"आनन्द, कैवल्य"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"मुकरना, अस्वीकार करना"
निवृत्तिः
स्त्री*
 - नि+वृत्+क्तिन्
"उन्मूलन, प्रतिरोध"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 निवृत्तिः, सेवानिवृत्तिः
noun
कस्याश्चित् क्रीडायाः अथवा कस्माच्चित् विशिष्टात् कार्यात् सर्वकालं यावत् अप्रवृत्तिः।
"विश्वचषकप्रतियोगितायाः अनन्तरं प्रायः सचिनः क्रिकेट इति क्रीडायाः निवृत्तिं स्वीकरिष्यति।"
Synonyms:
 अस्वीकारः, प्रत्यादेशः, निवृत्तिः, विमर्दः, प्रतिषेधः
noun
कस्यापि वृत्तस्य अस्वीकृतेः क्रिया।
"यूयं मम अस्य अनुरोधस्य अस्वीकारं मा कुरुत।"
Synonyms:
 सन्तोषः, संतुष्टिः, सन्तुष्टिः, परितोषः, परितुष्टिः, निवृत्तिः, शांतिः, उपशमः, तोषः, संशमः, स्वास्थ्यम्, धृतिः
noun
मनसः सा अवस्था यस्याः मनुष्यः नन्दति अन्यद् किमपि न इच्छति च।
" संतोषस्य कारणात् मनुष्यः सुखं शान्तिञ्च अनुभवति।"
Synonyms:
 विरामः, विरतिः, व्यनधानम्, अवरतिः, उपरतिः, निवृत्तिः, विनिवृत्तिः, निर्वृत्तिः, निवर्त्तनम्, निर्वर्त्तनम्, छेदः, विच्छेदः, उपशमः, अपशमः, क्षयः
noun
समुपस्थितायाम् अथवा प्रवर्तमानायाम् क्रियायाम् सन्ततिच्छेदः।
"कर्तुः वृथा विरामात् कालक्षेपः भवति।"
Synonyms:
 शान्तिः, विश्रामः, निवृत्तिः, विश्रान्तिः, शमः, उपशमः, प्रशान्तिः, निर्वृत्तिः, सुखः, सौख्यम्, स्वस्थता, स्वास्थ्यम्, समाधानम्, निरुद्वेगः
noun
क्रोधदुःखादीनां चित्तवृत्तीनां निरोधेन मनसः शमनम्।
"शान्तेन मनसा योगः कर्तव्यः।"
Synonyms:
 समाप्तिः, निष्पत्तिः, सिद्धिः, निवृत्तिः
noun
समापनस्य क्रिया।
"महात्मा गान्धी महोदयस्य मृत्युना युगस्य समाप्तिः जाता। "
अमरकोशः
Sanskrit
Word: निवृत्तिः
Root: निवृत्तिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ aim
⇒ wish
⇒ sake
⇒ sense
⇒ thing
⇒ desire
⇒ matter
⇒ affair
⇒ wealth
⇒ profit
⇒ object
⇒ purpose
⇒ subject
⇒ meaning
⇒ concerns
⇒ true sense
⇒ material object
⇒ object of desire
⇒ occurrence (event)
Shloka(s):
3|3|86|1 ► अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|86|1 ⇢ अर्थः (अर्थ) (पुं) ⇒ aim, wish, sake, sense, thing, desire, matter, affair, wealth, profit, object, purpose, subject, meaning, concerns, true sense, material object, object of desire, occurrence (event)
Related word(s):
जातिः ➡ क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निवृत्तिः,
स्त्री,
 (नि + वृत् + क्तिन् ।) निर्वृत्तिः ।अप्रवृत्तिः । तत्पर्य्यायः । उपरमः २ विरतिः ३अपरतिः ४ उपरतिः ५ आरतिः ६ । इति हेम-चन्द्रः ॥
(यथा, गरुडपुराणे १९६ अध्याये ।“वास्योदकञ्च समधु पीतमन्तर्गतस्य वै ।पापरोगस्य सन्तापनिवृत्तिं कुरुते शिवः ॥
”)प्रवृत्तिप्रागभावः । यथा, “प्रवृत्त्युपाधिनाविनाशं प्राप्स्यन् प्रागभाव एव स्वनिवृत्तिनिरा-करणात् साध्यमानो निवृत्तिरुच्यते ।” इत्येका-दशीतत्त्वे कलञ्जाधिकरणविचारः ॥