| YouTube Channel

निवृत्ति (nivRtti)

 
शब्दसागरः
English
निवृत्ति
f.
(-त्तिः)
1. Cessation, completion, leaving off, rest, repose.
2.
Discontinuance of worldly acts, cessation of emotions, separation
from the world.
3. Denial, refusal.
4. Abolition, prevention.
5. Returning.
E.
नि negative prefix, वृत् to be,
aff.
भावे क्तिन्ः see
निर्वृत्ति.
Capeller Eng
English
निवृत्ति
f.
return
cessation, vanishing, disappearance,
desisting or escaping from (abl. or —°)
abstaining,
esp.
from action,
inactivity.
Yates
English
नि-वृत्ति (त्तिः) 2.
f.
Cessation
re-
form
refusal
prevention.
Spoken Sanskrit
English
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- rest
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- destruction
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- perdition
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- ceasing to be valid
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- return
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- disappearance
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- abolition
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- prevention
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- cessation
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- returning
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- escaping from
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- abstaining or desisting from
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- refusal
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- citation of an example
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- satisfaction
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- suspension
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- inactivity
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- ceasing
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- repose
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- denial
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- pleasure
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- abstinence
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- leaving off
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- ceasing from worldly acts
निवृत्ति - nivRtti -
m.
- retired life
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- repose
रति - rati -
f.
- repose
विश्रान्ति - vizrAnti -
f.
- repose
विश्राम - vizrAma -
m.
- repose
उपाराम - upArAma -
m.
- repose
लय - laya -
m.
- repose
लयन - layana -
n.
- repose
शयन - zayana -
n.
- repose
संविशति { सं- विश् } - saMvizati { saM- viz } - verb - repose
उपश्राम्यति { उपश्रम् } - upazrAmyati { upazram } - verb - repose
विश्राम्यति { विश्रम् } - vizrAmyati { vizram } - verb - repose
उपशृयाम्यति { उप- श्रम् } - upazRyAmyati { upa- zram } - verb caus. - repose
विश्रान्त - vizrAnta -
adj.
- reposed
शयित - zayita -
adj.
- reposed
अभिरमते { अभिरम् } - abhiramate { abhiram } - verb - repose
प्रलयन - pralayana -
n.
- place of repose
उपशामक - upazAmaka -
adj.
- affording repose
संविशति { संविश् } - saMvizati { saMviz } - verb - repose in or upon
परिविश्रान्त - parivizrAnta -
adj.
- quite rested or reposed
अरमति - aramati -
adj.
- without relaxation or repose
सूपावसान - sUpAvasAna -
adj.
- offering good rest or repose
निर्वाण - nirvANa -
n.
- perfect calm or repose or happiness
निरुद्धशमवृत्ति - niruddhazamavRtti -
adj.
- whose state of repose is interrupted
वरिवोद - varivoda -
adj.
- granting space or freedom or relief or repose or comfort
वरिवोधा - varivodhA -
adj.
- granting space or freedom or relief or repose or comfort
वरिवोविद् - varivovid -
adj.
- granting space or freedom or relief or repose or comfort
श्मशयन - zmazayana -
n.
- place of repose for dead bodies or the bones of burnt corpses
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- perdition
विनाश - vinAza -
m.
- perdition
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- abstinence
अनाहार - anAhAra -
m.
- abstinence
उपवास - upavAsa -
m.
- abstinence
निवर्तन - nivartana -
n.
- abstinence
परिवर्जन - parivarjana -
n.
- abstinence
क्षपण - kSapaNa -
n.
- abstinence
संलेख - saMlekha -
m.
- strict abstinence
संयमाग्नि - saMyamAgni -
m.
- fire of abstinence
भोजनत्याग - bhojanatyAga -
m.
- abstinence from food
संन्यास - saMnyAsa -
m.
- abstinence from food
अनशन - anazana -
n.
- abstinence from food
अचरित - acarita -
n.
- abstinence from food
विकर्षण - vikarSaNa -
n.
- abstinence from food
व्यशन - vyazana -
adj.
- abstinence from eating
शाकव्रत - zAkavrata -
n.
- abstinence from vegetable
मांसानशन - mAMsAnazana -
n.
- abstinence from animal food
उपवसति { उपवस् } - upavasati { upavas } - verb - abide in a state of abstinence
समुपवसति { समुपवस् } - samupavasati { samupavas } - verb - abide in a state of abstinence
उपवास - upavAsa -
m.
- abstinence from food in general
अतिब्रह्मचर्य - atibrahmacarya -
n.
- excessive abstinence or continence
मैथुनवैराग्य - maithunavairAgya -
n.
- abstinence from sexual intercourse
सङ्क्षपति { संक्षप् } - saGkSapati { saMkSap } - verb - emaciate the body by fasting or abstinence
मरु - maru -
m.
- desert-like penance i.e. abstinence from drinking
अनुत्तमाम्भसिक - anuttamAmbhasika -
n.
- indifference to and abstinence from sensual enjoyment
व्रतयति { व्रतय } - vratayati { vrataya } - verb - fast or practise any abstinence in consequence of a vow
नैष्कर्म्य - naiSkarmya -
n.
- abstinence or exemption from acts and their consequences
व्याघाघातिम - vyAghAghAtima -
n.
- spontaneous death by abstinence from food after a mortal injury
अनुत्तमाम्भस् - anuttamAmbhas -
n.
- indifference to and consequent abstinence from sensual enjoyment
निवृत्ति - nivRtti -
f.
- suspension
बाध - bAdha -
m.
- suspension
प्रतिबन्ध - pratibandha -
m.
- suspension
निवर्तन - nivartana -
n.
- suspension
बाध्यमानत्व - bAdhyamAnatva -
n.
- suspension
बाध्यत्व - bAdhyatva -
n.
- suspension
अवहार - avahAra -
m.
- suspension of arms
प्राणसंयम - prANasaMyama -
m.
- suppression or suspension of breath
श्वासधारण - zvAsadhAraNa -
n.
- suppression or suspension of breath
पूर्वबाध - pUrvabAdha -
m.
- suspension or annulment of something preceding
नित्यानध्याय - nityAnadhyAya -
m.
- invariable suspension of repetition of the Vedas
श्वासप्रश्वासधारण - zvAsaprazvAsadhAraNa -
n.
- suppression or suspension of inspiration and expiration
प्रतिप्रसव - pratiprasava -
m.
- suspension of a general prohibition in a particular case
स्वाध्याय - svAdhyAya -
m.
- day on which sacred recitation is resumed after its suspension
Wilson
English
निवृत्ति
f.
(-त्तिः)
1 Cessation, completion, leaving off, rest, repose.
2 Discontinuance of worldly acts, cessation of emotions, separation from the
world.
3 Denial, refusal.
4 Abolition, prevention.
5 Returning.
E.
नि negative prefix, वृत to be,
aff.
क्तिन्: see निर्वृत्ति.
Apte
English
निवृत्तिः [nivṛttiḥ],
f.
Returning or coming back, return
दुर्गमेकमपुनर्निवृत्तये यं विशन्ति वशिनं मुमुक्षवः
Śi.*
14.64
R.*
4. 87.
Disappearance, cessation, termination, suspension
शापनिवृत्तौ
Ś.*
7
R.*
8.82.
Abstaining from work, inactivity (opp. प्रवृत्ति)
प्रवृत्तिं निवृत्तिं जना विदुरासुराः
Bg.*
16.7.
Abstaining from, aversion
प्राणाघाता- न्निवृत्तिः
Bh.*
3.63.
Leaving off, desisting from.
Resignation, discontinuance of worldly acts or emotions, quietism, separation from the world.
Repose, rest.
Felicity, beatitude.
Denial, refusal.
Abolition, prevention.
Ceasing to be valid or binding (as a rule.).
Completion.
(In drama. ) Citation of an example.
Apte 1890
English
निवृत्तिः f. 1 Returning or coming back, return
Śi. 14. 64
R. 4. 87.
2 Disappearance, cessation, termination, suspension
शापनिवृत्तौ Ś. 7
R. 8. 82.
3 Abstaining from work, inactivity (opp. प्रवृत्ति).
4 Abstaining from, aversion
प्राणाघातान्निवृत्तिः Bh. 3. 63.
5 Leaving off, desisting from.
6 Resignation, discontinuance of worldly acts or emotions, quietism, separation from the world.
7 Repose, rest.
8 Felicity, beatitude.
9 Denial, refusal.
10 Abolition, prevention.
11 Ceasing to be valid or binding (as a rule.).
12 Completion.
Monier Williams Cologne
English
नि-°वृत्ति
f.
(often w.r. for निर्-व्°) returning, return,
MBh.
Ragh.
ceasing, cessation, disappearance,
ŚrS.
Up.
MBh.
&c.
leaving off, abstaining or desisting from (abl. ),
Mn.
MBh.
Bhartṛ.
&c.
escaping from (abl. ),
Pañc.
ii, 87 (w.r. °त्तः)
ceasing from worldly acts, inactivity, rest, repose (opp. to प्र-वृत्ति),
Bhag.
Prab.
(in dram. ) citation of an example,
Sāh.
suspension, ceasing to be valid (as of a rule),
Pāṇ.
, Sch.
destruction, perdition,
RāmatUp.
denial, refusal,
W.
abolition, prevention, ib.
Monier Williams 1872
English
नि-वृत्ति, इस्, f. returning, return
disappearing,
disappearance, ceasing, cessation, suspension, abstain-
ing from action, inactivity, (opposed to प्र-वृत्ति)
ceasing to be active, ceasing to be valid or binding
(as a rule)
leaving off, desisting from (with abl.)
resigning, discontinuance of worldly acts, cessation of
emotions, separation from the world, abstinence
repose, rest
felicity, bliss, beatitude, (wrongly for
निर्-वृत्ति)
denial, refusal
abolition, prevention
completion
(इस्), m., N. of a son of Vṛṣṇi
of a
son of Dharma, king of Magadha
[cf. निर्-वृत्ति,
नि-धृति।]
Benfey
English
निवृत्ति नि-वृत् + ति,
f.
1. Return,
MBh. 5, 7469.
2. Disappearance, 6,
5775.
3. Cessation, Śāk. 112, 16.
4.
Abstinence, Man. 5, 56.
5. Abstaining
from acting, inactivity, Bhag. 16, 7
Bhāṣāp. 148.
Apte Hindi
Hindi
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"लौटना, वापिस आना, लौट आना`"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"अन्तर्धान, विराम, उपरति, स्थगन"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"काम से दूर रहना, निष्क्रियता"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"परहेज करना, अरुचि"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"छोड़ना, रुकना"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"वैराग्य, सांसारिक कार्यों से उपराम, शान्ति, संसार से वियुक्ति"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"विश्राम, आराम"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"आनन्द, कैवल्य"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"मुकरना, अस्वीकार करना"
निवृत्तिः
स्त्री*
- नि+वृत्+क्तिन्
"उन्मूलन, प्रतिरोध"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂತಿರುಗುವುದು /ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಯುವುದು /ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು
निष्पत्तिः - > नि + वृतु (वर्तने) - "क्तिन्" (३-३-९४)
प्रयोगाः - > "निजादनुव्रज्य मण्डलावधेर्नलं निवृत्तौ चटुलापतां गतः"
उल्लेखाः - > नैष० १६-११७
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದು /ಅವಸಾನ ಹೊಂದುವುದು /ಕೊನೆಯಾಗುವುದು
प्रयोगाः - > "निवृत्तिमेष्यन्ति परं दुरुत्तरस्त्वयैव मातः सुतशोकसागरः"
उल्लेखाः - > नैष० १-१३६
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಶಗೊಳ್ಳುವುದು /ಅಗೋಚರವಾಗುವುದು /ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು
प्रयोगाः - > "उपलब्धवती दिवश्च्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणम्"
उल्लेखाः - > रघु० ८-८२
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವುದು /ಹಿಂಜರಿಯುವುದು
प्रयोगाः - > "प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यम्"
उल्लेखाः - > भर्तृ० १-५४
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಗತ್ತಿನ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದು /ಪ್ರಾಪಂಚಿಕವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿರಾಮ ಹೊಂದುವುದು /ವಿಶ್ರಾಂತಿಹೊಂದುವುದು
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತ್ಯಜಿಸುವುದು /ತೊರೆಯುವುದು
प्रयोगाः - > "निवृत्तिस्तु भवेद्द्वेषाद्द्विष्टिसाधनता धियः"
उल्लेखाः - > भाषाप० १५१
निवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಭಾವ
प्रयोगाः - > "व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वात् ।" "विपक्षः साध्यधर्मनिवृत्तिमान् ।"
L R Vaidya
English
nivftti {% f. %} 1. Returning, return, R.iv.87
2. disappearance, cessation, suspension, R.viii.82
3. aversion, abstaining from, M.v.56
4. cessation of worldly acts or emotions, separation from the world
5. repose, rest
6. felicity, beatitude
7. refusal
8. abolition, prevention.
Bopp
Latin
निवृत्ति f. (r. वृत् praef. नि interire, s. ति) interitus, oc-
casus, cessatio. BH. 16. 7.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
अर्थ
पु
अर्थ, निवृत्ति, अभिधेय, धन, प्रयोजन
निवृत्तावभिधेयेऽर्थो धने प्रोक्तः प्रयोजने ४१
verse 2.1.1.41
page 0010
Abhyankara Grammar
English
निवृत्ति (l) cessation of recurrence of a word or words from a rule to a subsequent rule or rules
non-appli- cation of a rule consequent upon the cessation of recurrence or 27 anuvrtti cf
ज्ञायते केनाभिप्रायेण प्रसजति केन निवृत्तिं करोति M. Bh. on P. 1.1.44 Vart.8. cf. also एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः Kat. Par. Vr. Pari. 9
(2) cessation or removal
cf. संज्ञाया निवृत्तिरुच्यते स्वभावतः संज्ञा संज्ञिन
प्रत्याय्य निवर्तन्ते तेन अनु- बन्धानामपि निवृत्तिर्भविष्यति M. Bh. on I. 1.1. Vart. 7
cf. also M. Bh. on I. 1. 3 etc.
cf. also the usual word उदात्तनिवृत्तिस्वरः.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dgag pa
१) निवृत्ति २) निषेध ३) प्रतिषेध ४) प्रतिषेध्य ५) रोध ६) विधून ७) स्तम्ब्भन
jig
१) ध्वंसिन् २) नश्यति ३) निवृत्ति ४) प्रध्वंसिन् ५) भंग ६) विनाशिन् ७) विभंग ८) ९)
jig rten pa
१) निवृत्ति २) लोक ३) लोकतः ४) लौकिक
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
तु, पूर्व, निवृत्ति, पूर्वस्माद् अवधारण
तुः स्यात् पूर्वे निवृत्तौ पूर्वस्मादवधारणे २३
verse 1.1.1.23
page 0120
Mahabharata
English
Nivṛtti = Śiva (1000 names^2).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निवृत्तिः,
स्त्री,
(नि + वृत् + क्तिन् ।) निर्वृत्तिः ।अप्रवृत्तिः तत्पर्य्यायः उपरमः विरतिः ३अपरतिः उपरतिः आरतिः इति हेम-चन्द्रः
(यथा, गरुडपुराणे १९६ अध्याये ।“वास्योदकञ्च समधु पीतमन्तर्गतस्य वै ।पापरोगस्य सन्तापनिवृत्तिं कुरुते शिवः
”)प्रवृत्तिप्रागभावः यथा, “प्रवृत्त्युपाधिनाविनाशं प्राप्स्यन् प्रागभाव एव स्वनिवृत्तिनिरा-करणात् साध्यमानो निवृत्तिरुच्यते ।” इत्येका-दशीतत्त्वे कलञ्जाधिकरणविचारः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
निवृत्ति स्त्री नि + वृत भावे क्तिन् न्यायमतसिद्धे यत्नभेदे“प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् एवंप्रयत्नत्रैविध्यं तान्त्रिकैः परिदर्शितम् निवृत्तिश्चभवेद् द्वेषात् द्विष्टसाधनाधियः” भाषा० “द्विष्टसाधनताज्ञानस्य दुःखसाधनविषयकनिवृत्तिं प्रति जनकत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधारितमिति” मुक्ता० मीमांसकमते कल-ञ्जाधिकरणशब्दे “प्रवृत्त्युपाधिना विनाशं प्राप्स्यन्प्राग्भाव एव प्रवृत्तिनिराकरणस्य साध्यमानो निवृत्ति-रित्युच्यते” इत्युक्ते पदार्थे अधिकं तच्छब्दे नञ्शब्देच दृश्यम् “औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्त्ततेलोकः” सा० का०
Capeller
German
निवृत्ति
f.
Rückkehr
das Aufhören,
Schwinden
Nichtweitergeltung, opp.
अनुवृत्ति (g.)
das Abstehen, Sichenthalten,
Entrinnen (Abl. o. —°)
Unthätigkeit,
Verderben.
Stchoupak
French
नि-वृत्ति-
f.
retour
cessation, disparition
fait d'abandonner, de se
désister de (abl.), abstinence
fait d'échapper à (abl.)
renoncement à
toute activité, inaction, repos
qqf. v. l. pour निर्°।