| YouTube Channel

निवृत् (nivRt)

 
Apte
English
निवृत् [nivṛt], 1 Ā.
To come back, return
न च निम्नादिव सलिलं निवर्तते मे ततो हृदयम्
Śi.*
 3.2
Ku.*
 4.3
R.*
 2.4
Bg.*
 8.21
15.4.
To flee from, retreat
रणान्निववृते न च
Bk.*
 5.12.
To turn away from
be averse to
R.*
 5.23
7.61.
To cease, desist or abstain from
प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात्
Ms.*
 5.49
1.53
Bk.*
 1. 18
निवृत्तमांसस्तु जनकः
U.*
 4.
To be freed or absolved from, to escape
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्
Bg.*
 1.39.
To leave off speaking, cease, stop.
To be removed, come to an end, cease, disappear
विषया विनि- वर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
Bg.*
 2.59
14.22
Ms.*
 11.185, 186.
To be accomplished or finished, come to an end.
To be withheld or withdrawn from.
To refuse, decline.
To be engaged in.
To be reversed.
To set (as the sun).
To be forbidden.
To be wanting
यतो वाचो निवर्तन्ते.
Caus.
To cause to return, send back
निवर्त्य राजा दयितां दयालुः
R.*
 2.3
3.47
7.44.
To withdraw, keep away from
turn away, divert
रश्मिष्विवादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम्
R.*
 2. 28
Ku.*
 5.11.
To accomplish, perform, finish, complete.
To shorten (the hair).
To Annul.
Apte 1890
English
निवृत् {c1c} A. 1 To come back, return
न च निम्नादिव सलिलं निवर्तते मे ततो हृदयं Ś. 3. 1
Ku. 4. 30
R. 2. 40
Bg. 8. 21
15. 4.
2 To flee from, retreat
Bk. 5. 102.
3 To turn away from, be averse to
R. 5. 23
7. 61.
4 To cease, desist or abstain from
प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् Ms. 5. 49, 1. 53
Bk. 1. 18
निवृत्तमांसस्तु जनकः U. 4.
5 To be freed or absolved from, to escape
Bg. 1. 39.
6 To leave off speaking, cease, stop.
7 To be removed, come to an end, cease, disappear
Bg. 2. 59, 14. 22
Ms. 11. 185, 186.
8 To be accomplished or finished, come to an end.
9 To be withheld or withdrawn from.
10 To refuse, decline.
11 To be engaged in.
12 To be reversed.
13 To set (as the sun).
14 To be forbidden.
Caus. 1 To cause to return, send back
R. 2. 3, 3. 47, 7. 44.
2 To withdraw, keep away from
turn away, divert
R. 2. 28
Ku. 5. 11.
3 To accomplish, perform, finish, complete.
Monier Williams Cologne
English
नि-√ वृत् a Ā. -वर्तते (ind.
p.
 -वृत्य,
AV.
infin.
 -वर्तितुम्,
MBh.
rarely
P.
 , e.g.
Pot.
 -वर्तेत्,
MBh.
Hariv.
impf.
 or subj. -वर्तत्,
RV.
pf. -वावृतुर्, ib.
fut. -वर्तिष्यति,
MBh.
-वर्त्स्यन्,
Bhaṭṭ.
aor.
 -अवृतत्, ib.),
to turn back, stop (trans. and intrans.),
RV.
&c.
to return from (abl. ) to (acc. with or without प्रति, or
dat.
 )
to return into life, revive, be born again,
MBh.
Kāv.
&c.
to turn away, retreat, flee, escape, abstain or desist from, get rid of (abl. ), ib.
to fall back, rebound,
R.
to leave off (सामि, in the midst or when anything is half finished,
ŚBr.
 ), cease, end, disappear, vanish,
TS.
ŚBr.
Up.
&c.
to be withheld from, not belong to (abl. )
to be omitted, not to occur,
Lāṭy.
Mn.
MBh.
to be ineffective or useless,
MBh.
Kathās.
to be wanting, not to exist (यतो वाचो निवर्तन्ते, for which there are no words),
TUp.
to pass over to (loc. ),
MBh.
to be turned upon (loc. or तत्र), ib. :
Caus.
 -वर्तयति, °ते (Ā.
Pot.
 -वर्तयीत,
ĀśvŚr.
Pass.
 -वर्त्यते,
Ragh.
 ),
to turn downwards, let sink (the head),
TBr.
to turn back i.e. shorten (the hair),
Br.
to lead or bring back, reconduct, return,
AV.
&c.
&c.
to turn away, avert or keep back from (abl. ),
MBh.
Kāv.
&c.
to give up, abandon, suppress, withhold, refuse, deny
to annul, remove, destroy,
Mn.
MBh.
Kāv.
Pur.
to bring to an end i.e. perform, accomplish (a sacrifice
&c.
 ),
R.
BhP.
to procure, bestow,
Hariv.
MārkP.
to desist from (abl. ),
MBh.
R.
नि-°वृत् b w.r. for नि-चृत्.
Monier Williams 1872
English
निवृत् 1. नि-वृत्, cl. 1. A. (also P. in Fut.
Cond. and Aor.) -वर्तते, -वर्तितुम्, to turn back,
return, retreat, retire, go back, turn back or away
from (with abl.)
to recoil
to escape from (with
abl.), run away
to cease from, desist from, abstain
or refrain from (with abl.)
to refuse, decline
to
cease
to come to an end, be accomplished
to be
finished, stop, set (as the sun)
not to occur
to be
withheld
to be forbidden
to be reversed
to be
occupied or engaged in: Caus. -वर्तयति, -यितुम्,
to cause to return
to bring back
to turn away,
keep back from, restrain
to cause to desist
to drive
back, repel
to accomplish, perform, bring to an
end, (for निर्-वृत्।)
2. नि-वृत्, f. = नि-चृत्, q. v.
[cf. अति-न्°, पाद-न्°,
अतिपाद-न्°।]
Hindi
Hindi
दूर जाने के लिए
Apte Hindi
Hindi
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
"वापिस आना, लौटना"
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
"भाग जाना, पलायन करना"
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
"मुड़ जाना, आंखें फेर लेना"
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
अलग रहना
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
"मुक्त होना, बच निकलना"
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
"बोलना बन्द कर देना, रुक जाना, ठहर जाना"
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
"हट जाना, अन्त होना, बन्द हो जाना, अन्तर्धान होना"
निवृत्
भ्वा*उभ* नि-वृत् -
"रुकवाना, निकलवाना"
निवृत्
"भ्वा*उभ*, प्रेर*" नि-वृत् -
"लौटना, वापिस भेजना"
निवृत्
"भ्वा*उभ*, प्रेर*" नि-वृत् -
"वापिस लेना, दूर रहना, मुड़ जाना, मन फेर लेना"
निवृत्
भ्वा*आ* - -
वापिस आना
निवृत्
भ्वा*आ* - -
भाग जाना
निवृत्
भ्वा*आ* - -
बच निकलना
निवृत्
भ्वा*आ* - -
समाप्त होना
निवृत्
भ्वा*आ* - -
सम्पन्न होना
निवृत्
भ्वा*आ*प्रेर* - -
बाल छोटे कराना
Indian Epigraphical Glossary
English
nivṛt (EI 8), a district.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रत्यागम्, प्रतिगम्, प्रतिया, प्रत्याया, निवृत्, विनिवृत्, प्रत्ये, प्रत्यावृत्, प्रतिनिवृत्, सन्निवृत्, पर्यावृत्, उपावृत्, व्यावृत्
verb
परावृत्य संयोगानुकूलः व्यापारः।
"रामस्य हूतिं श्रुत्वा श्यामः प्रत्यागच्छत्।"
Synonyms:
 प्रत्यागम्, प्रतिगम्, पुनर् आगम्, निवृत्, प्रत्यावृत्, प्रतिनिवृत्, सन्निवृत्, पर्यावृत्, उपावृत्, व्यावृत्, विनिवृत्, आवृत्, पुनर् आवृत्, प्रतिया, प्रत्याया, पुनर् आया, प्रत्युपया, प्रत्ये, पुनर् ए, प्रतिक्रम्, प्रतिपद्, पुनर् अभिपद्, पुनर् उपस्था, प्रत्युपस्था, पुनर् आव्रज्
verb
अन्यस्मात् स्थानात् पूर्वस्थानसंयोगानुकूलः व्यापारः।
"मम पिता ह्यः एव देहलीतः प्रत्यागच्छत्।"
Synonyms:
 अभिनिर्वृत्, निवृत्, परिसमाप्, अनुसमाप्, निस्तॄ
verb
प्रारब्ध-कार्य-समाप्त्यनुकूलः व्यापारः।
"प्रथमम् एतत् कार्यम् अभिनिवर्तयतु अनन्तरम् अन्यत् कार्यं प्रारभतु।"
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
निवृत् स्त्री “ऊनाधिकेनैकेन निवृद्भुरिजौ” छन्दोऽनुक्तक्रमणिकायां कात्यायनोक्तेषु गायत्र्याद्यष्टछन्दःसुएकाक्षरन्यूनपादके छन्दोभेदे ।
Stchoupak
French
नि-वृत्-
moy. retourner, arrêter, s'arrêter, revenir de (abl.) vers
(acc. avec ou sans प्रति, dat.)
revenir à la vie, revivre, renaître
se
retirer, échapper, fuir
s'abstenir ou se désister de, se débarrasser de
(abl.)
retomber, redevenir
interrompre, cesser, finir, disparaître
être
omis, manquer, ne pas exister, ne pas se produire
être inutile ou inefficace
passer à (loc.)
caus. tourner, incliner, baisser, pencher (tête)
ramener, renvoyer, détourner, écarter, rejeter
abandonner, refuser, dénier,
annuler, éloigner, détruire
achever, accomplir
se désister de (abl.)
°वृत्त- retourné, revenu à (acc.)
retiré, en
fuite
couché (soleil)
détourné de, indifférent
qui a renoncé à (abl. ifc.),
retiré du monde, calme
débarrassé ou privé de (abl.)
passé, révolu,
cessé, disparu
(acte) désintéressé.
निवृत्त-कृषि-गोरक्ष- a. qui a renoncé à l'agriculture et à
l'élevage.
°मांस- a. qui a renoncé à l'usage de la viande.
°यज्ञ-स्वाध्याय- a. qui a renoncé aux sacrifices et aux prières.
°यौवन- a. redevenu jeune.
°लौल्य- a. qui n'éprouve plus le désir de (ifc.).
°हृदय- a. dont le cœur s'est détourné de (प्रति).
निवृत्तेन्द्रिय- a. dont les sens sont indifférents.