निर्वीज (nirvIja)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Monier Williams 1872
EnglishApte Hindi
Hindiनिर्वीज
वि* निर्-वीज -
बिना बीज का
निर्वीज
वि* निर्-वीज -
नपुंसक
निर्वीज
वि* निर्-वीज -
निष्कारण
वाचस्पत्यम्
Sanskritनिर्वीज निर्गतं वीजमस्य । १ वीजशून्ये २ कारण-रहिते पात० उक्ते ३ समाधिभेदे ।“तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्वीजः समाधिः”पात० सु० “स न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञा-कृतानां संस्काराणामपि प्रतिबन्धा भवति । कस्मात्!निरोघजः संस्कारः ससाधिजान् संस्कारान् बाधते इतिनिरोधस्थितिकालक्रमानुभवेन निरोधचित्तकृतसंस्कारा०स्तित्वमनुमेयम्, व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभवैः सहकैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं स्वस्यां प्रकृताववस्थितायांप्रविलीयते तस्मात्ते संस्काराश्चित्तस्याधिकारविरोधिनो नस्थितिहेतवो भवन्तीति यस्मादवसिताधिकारं सह कैव-ल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं विनिवर्त्तते तस्मिन्निवृत्ते पुरुषःस्वरूपप्रतिष्ठः । अतः शुद्धो मुक्त इत्युच्यते” भा० “तस्यापिनिरोधे सर्वनिरोधात् निर्वीजः समाधिः । परेण वैरा-ग्येण ज्ञानप्रसादमात्रलक्षणेन सर्वसंस्कारोपजननद्वारातस्यापि प्रज्ञाकृतस्य संस्कारस्य निरोधे न केवलं प्रज्ञायाइत्यपिशब्दार्थः सर्वस्योत्पद्यमानस्य संस्कारप्रज्ञाप्रवाहस्यनिरोधात् कारणाभावेन कार्य्यानुत्पादनात् सोऽयं नि-र्वीजः समाधिः । व्याचष्टे स निर्वीजः समाधिः स-माधिप्रज्ञाविरोधिनः परस्मात् वैराग्यात् उपजायमान-संस्कारद्वारेण न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकृता-नामप्यसौ संस्काराणां परिपन्थी भवति । ननु वैराग्यजंविज्ञानं सदविज्ञानं प्रज्ञामात्रं बाधतां संस्कारन्त्वविज्ञानंकथं बाधते दृष्टा हि स्वप्नदृष्टार्थस्मृतिरित्याशयवान्पृच्छति । कस्मादिति उत्तरं निरोधज इति निरुध्यते-ऽनेन प्रज्ञेति निरोधः परं वैराग्यं ततो जातो निरो-धजः संस्कारः, संस्कारादेव दीर्घकालनैरन्तर्य्यसत्कारा-सेवितपरवैराग्यजन्मनः प्रज्ञासंस्कारवाधो नतु विज्ञाना-दित्यर्थः । स्यादेतन्निरोधजसंस्कारसद्भावे किं प्रमाणं सहि प्रत्यक्षेण नानुभूयते स्मृत्या वा कार्य्येणानुमीयेत नच सर्ववृत्तिमात्रनिरोधे प्रत्यक्षमस्ति योगिनः, नापि स्मृतिःतस्य वृत्तिमात्रनिरोधितया स्मृतिजनकत्वासम्भवादित्यतआह निरोधेति । निरोधे स्थितिः चित्तस्य निरुद्गा-वस्थेत्यर्थः । तस्याः कालक्रमो मुहूर्त्तार्द्धयामयामाहो-रात्रादिस्तदनुभवेन । एतदुक्तं भवति वैराग्याभ्यासप्रक-र्षानुरोधी निरोधप्रकर्षो मुहूर्त्तार्द्धयामादिव्यापितयानुभूयते योगिना, न च वैराग्यक्षणाक्रमनियततया परस्प-रमसम्भवन्तस्तत्तत्कालव्यापितया सातिशयं निरोधं कर्त्तु-मीशत इति तत्तद्वैराग्यक्षणप्रचयजन्यः स्थायी संस्कारःप्रचयएषितव्य इति भावः । ननु छिद्यन्तां प्रज्ञासंस्काराः, निरोधसंस्कारास्तु कुतः समुच्छिद्यन्ते अनुच्छेदे वा साधि-कारत्वमेव इत्यत आह व्युत्थानेति । व्युत्थानञ्चतस्य निरोधसमाधिश्च सम्प्रज्ञातः तत्प्रभवाः संस्काराःकैवल्यभागीया निरोधजाः संस्कारा इत्यर्थः । व्युत्था-नप्रज्ञासंस्काराश्चित्ते प्रलीना इति भवति चित्ते व्युत्थानप्रज्ञासंस्कारवत्, निरोधसंस्कारस्तु प्रत्युदित एवास्तेचित्ते । निरोधसंस्कारे सत्यपि चित्तमनधिकारवत्, पुरुषार्थजनकं हि चित्तं साधिकारं शब्दाद्युपभोग-विवेकख्याती च पुरुषार्थौ संस्कारशेषतायां तु न बुद्धेःप्रतिसंवेदी पुरुष इति नासौ पुरुषार्था विदेहप्रकृतिल-यानां न निरोधभागितया साधिकारं चित्तम् अपि तुक्लेशवासितमेत्याशयबानाह यस्मादिति । शेषं सुगमम्” विव० । २ काकलीद्राक्षायां स्त्री राजनि० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.