| YouTube Channel

निर्म्माल्यं (nirmmAlyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निर्म्माल्यं,
क्ली,
 (निर् + मल + ण्यत् ।) देवो-च्छिष्टद्रव्यम् । देवस्वत्वनिवृत्तिविशिष्टं देवदत्तंवस्तु । यथा, --“अर्व्वाक् विसर्ज्जनाद्द्रव्यं नैवेद्यं सर्व्वमुच्यते ।विसर्ज्जिते जगन्नाथे निर्म्माल्पं भवति क्षणात् ॥
”इति गरुडपुराणम् ॥
* ॥
तस्य स्थापनं क्षेपणञ्च यथा । “ऐशान्यां मण्डलंकृत्वा निर्म्माल्यशेषं दद्यादिति । वैष्णवे तु ओँविश्वक्सेनाय नमः । शक्तौ तु ओँशेषिकायैनमः । शिवे ओँचण्डेश्वराय नमः । सूर्य्ये ओँतेजश्चण्डाय नमः । गणेशे ओँउच्छिष्टगणेशायनमः । कालिकादौ ओँउच्छिष्टचाण्डालिन्यैनमः । तथा च विद्यानन्दनिबन्धे ।‘सूर्य्ये गणपतावुग्रे शाक्ते शैवेऽथ वैष्णवे ।तेजश्चण्डमथोच्छिष्टसोजमुच्छिष्टपूर्व्विकाम् ॥
चाण्डालीं शेषिकां चण्डं विश्वक्सेनं क्रमाद्-यजेत् ॥
’सोजो गणेशः ।‘हृदये च बहिर्देवीं समर्प्य विधिवत्ततः ।निर्म्माल्यञ्च शुचौ देशे नैवेद्यं भक्षयेत् सुधीः ॥
’तन्त्रान्तरे ।निर्म्माल्यं शिरसा धार्य्यं सर्व्वाङ्गे चानुलेपनम् ।नैवेद्यञ्चोपभुञ्जीत दत्त्वा तद्भक्तशालिने ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
“उदके तरुमूले वा निर्म्माल्यं तत्र संत्यजेत् ॥
”इति कालिकापुराणे ५५ अध्यायः ॥
निर्म्माल्यकालो यथा, --“मणिमुक्तासुवर्णानां देवदत्तानि यानि च ।न निर्म्माल्यं द्बादशाब्दं ताम्रपात्रं तथैव च ॥
पटी शाटी च षण्मासं नैवेद्यं दत्तमात्रतः ।मोदकं कृशरञ्चैव यामार्द्धेन महेश्वरि ! ॥
पट्टवस्त्रं त्रिमासञ्च यज्ञसूत्रन्त्वहः स्मृतम्यावदन्नं भवेदुष्णं परमान्नन्तथैव च ॥
”इत्येकादशीतत्त्वे योगिनीतन्त्रम् ॥
शिवनिर्म्माल्ये विशेषो यथा, स्कान्दे ।“निर्म्माल्यं यो हि मे भक्त्या शिरसा धारयिष्यति ।अशुचिर्भिन्नमर्य्यादो नरः पापसमन्वितः ।नरके पच्यते घोरे तिर्य्यग्योनौ च जायते ॥
ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्म्माल्यं यस्तु धारयेत् ।तस्य पापं महच्छ्रीघ्रं नाशयिष्ये महाव्रते ! ॥
शुचिः स्नानादिनेति शेषः । एवञ्च स्पृष्ट्वारुद्रस्य निर्म्माल्यं सवासा आप्लुतः शुचिरितिकालिकापुराणं अशुचिविषयम् ॥
अनुपनीत-विषयमिति श्रीदत्तः । बह्वृचगृह्यपरिशिष्टम् ।अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।शालग्रामशिलास्पर्शात् सर्व्वं याति पवित्रताम् ॥
”इति तिथितत्त्वम् ॥
तस्य उत्तारणकालो यथा, --अथ निर्म्माल्योत्तारणम् । अत्रिस्मृतौ ।“प्रातःकाले सदा कुर्य्यान्निर्म्माल्योत्तारणं बुधः ।तृषिताः पशवो बद्धाः कन्यका च रजस्वला ॥
देवता च सनिर्म्माल्या हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥
नारसिंहे श्रीयमोक्तौ ।देवमाल्यापनयनं देवागारे समूहनम् ।स्नापनं सर्व्वदेवानां गोप्रदानसमं स्मृतम् ॥
नारदपञ्चरात्रे ।यः प्रातरुत्थाय विधाय नित्यंनिर्म्माल्यमीशस्य निराकरोति ।न तस्य दुःखं न दरिद्रता चनाकालमृत्युर्न च रोगमात्रम् ॥
अरुणोदयवेलायां निर्म्माल्यं शल्यतां व्रजेत् ।प्रातस्तु स्यान्महाशल्यं घटिकामात्रयोगतः ॥
अतिशल्यं विजानीयात्ततो वज्रप्रहारवत् ।अरुणोदयवेलायां शल्यं तत् क्षमते हरिः ॥
घटिकायामतिक्रान्तौ क्षुद्रं पातकमावहेत् ।मुहूर्त्ते समतिक्रान्ते पूर्णं पातकमुच्यते ॥
अतिपातकमेव स्यात् घटिकानां चतुष्टये ।मुहूर्त्तत्रितये पूर्णे महापातकमुच्यते ॥
ततः परं ब्रह्मवधो महापातकपञ्चकम् ।प्रहरे पूर्णतां याते प्रायश्चित्तं ततो न हि ॥
निर्म्माल्यस्य विलम्बे तु प्रायश्चित्तमथोच्यते ।अतिक्रान्ते मुहूर्त्तार्द्धे सहस्रं जपमाचरेत् ॥
पूर्णे मुहूर्त्ते सञ्जाते सहस्रं सार्द्धमुच्यते ॥
सहस्रद्वितयं कुर्य्यात् घटिकानां चतुष्टये ।मुहूर्त्तत्रितयेऽतीते अयुतं जपमाचरेत् ॥
प्रहरे पूर्णतां याते पुरश्चरणमुच्यते ।प्रहरे समतिक्रान्ते प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे ३ विलासः ॥