निर्माल्य (nirmAlya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
EnglishidAnIMmArjayiSyAmi - - Somemilkwasspilledbyme.Iwillcleanitupnow.
ह्यः रजकापणतः भवान् मम वस्त्राणि आनीतवान् वा ? - hyaHrajakApaNataHbhavAnmamavastrANiAnItavAnvA? - - Didyoubringmyclothesfromthedrycleanersyesterday?
अमल - amala - - clean
उज्ज्वल - ujjvala - - clean
शौचवत् - zaucavat - - clean [ lit and fig. ]
निर्माल्य - nirmAlya - - pure
पावन - pAvana - - pure
पुण्य - puNya - - pure
विमल - vimala - - pure
शुचि - zuci - - pure
शुद्ध - zuddha - - pure [ simple ]
विशुद्ध - vizuddha - - verypure
अवदात - avadAta - - pure
अमल - amala - - pure
शुक्ल - zukla - - pure
विशुद्धशील - vizuddhazIla - - pure
निर्मल - nirmala - - pure
अच्छ - accha - - pure
निरञ्जन - niraJjana - - pure
शौचवत् - zaucavat - - pure [ lit and fig. ]
विविक्त - vivikta - - pure
परिश्रुद्ध - parizruddha - - pure
अनाविल - anAvila - - pure
अनुच्छिष्ट - anucchiSTa - - pure
अपाप - apApa - - pure
निर्माल्य - nirmAlya - - stainless
विमल - vimala - - stainless
अकलुषवज्रायस - akaluSavajrAyasa - - stainlesssteel
निर्मलायस - nirmalAyasa - - stainlesssteel
निष्कलङ्क - niSkalaGka - - stainless
निरवद्य - niravadya - - stainless
निर्दोष - nirdoSa - - stainless
अकलुष - akaluSa - - stainless
अदूषण - adUSaNa - - stainless
निर्मल - nirmala - - stainless
अपकल्मष - apakalmaSa - - stainless
अमल - amala - - stainless
अमलिन - amalina - - stainless
अलेपक - alepaka - - stainless
निर्लेप - nirlepa - - stainless
निष्कामष - niSkAmaSa - - stainless
निर्मलता - nirmalatA - - stainlessness
नैर्मल्य - nairmalya - - stainlessness
निर्माल्य - nirmAlya - - stainlessness
निष्कामषी भवति { निष्कामषीभू } - niSkAmaSI bhavati { niSkAmaSIbhU } - verb - become stainless
अकलुष-वज्रायस-पात्री - akaluSa-vajrAyasa-pAtrI - - stainless steel basin
विमलता - vimalatA - - state or condition of being stainless
निर्मलत्व - nirmalatva - - state or condition of being stainless
विमलत्व - vimalatva - - state or condition of being stainless
निर्माल्य - nirmAlya - - stainless
निर्माल्य - nirmAlya - - clean
निर्माल्य - nirmAlya - - pure
निर्माल्य - nirmAlya - - worn the day before
निर्माल्य - nirmAlya - - cast out or left from a garland
निर्माल्य - nirmAlya - - unfit
निर्माल्य - nirmAlya - - useless
निर्माल्य - nirmAlya - - remains of an offering to a deity
निर्माल्य - nirmAlya - - stainlessness
निर्माल्य - nirmAlya - - flowers left at a sacrificial ceremony
निर्माल्य - nirmAlya - - purity
निर्माल्य - nirmAlya - - remains i.e. a feeble reflex of
Wilson
EnglishApte
Englishनिर्माल्य [nirmālya], Pure, clean, stainless.
ल्यम् Purity, clearness, stainlessnes.
The remains of an offering to a deity, such as flowers
निर्माल्योज्झितपुष्पदामनिकरे का षट्- पदानां रतिः Ś. Til.1.
Flowers used and cast off, faded or withered flowers
निर्माल्यैरथ ननृते$वधीरितानां 8.6.
Remains in general
निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयम् B. 1.4.
Apte 1890
Englishनिर्माल्य a. Pure, clean, stainless.
ल्यं 1 Purity, clearness, stainlessness.
2 The remains of an offering to a deity, such as flowers
निर्माल्योज्झितपुष्पदामनिकरे का षट्पदानां रतिः Ś. Til. 10.
3 Flowers used and cast off, faded or withered flowers
निर्माल्यरैथ ननृतेऽवधीरितानां Śi. 8. 60.
4 Remains in general.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiनिर्माल्यम्
- निर्+मल्+ण्यत्
"शुद्धता, स्वच्छता, निष्कलंकता"
निर्माल्यम्
- निर्+मल्+ण्यत्
"किसी देवता के चढ़ावे का अवशेष, फूल आदि"
निर्माल्यम्
- निर्+मल्+ण्यत्
देवता पर समर्पित करने के पश्चात् मुर्झाये हुए फूल
निर्माल्यम्
- निर्+मल्+ण्यत्
अवशेष
Shabdartha Kaustubha
Kannadaनिर्माल्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇವರಿಗೆ ಧರಿಸಿ ವಿಸರ್ಜಿಸಿದ ಪುಷ್ಪ ಮೊದಲಾದುದು /ಪೂಜಾನಂತರ ದೇವರಿಂದ ತೆಗೆದ ಪುಷ್ಫ
निष्पत्तिः - > निर् + मल (धारणे) - "ण्यत्" (३-१-१२४)
प्रयोगाः - > "अर्वाक् विसर्जनाद्द्रव्यं नैवेद्यं सर्वमुच्यते । विसर्जिते जगन्नाथे निर्माल्यं भवति क्षणात् ॥"
निर्माल्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಯೋಗಿಸಿ ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದ ಪುಷ್ಫ
प्रयोगाः - > "भ्रस्यद्भिर्जलमभि भूषणैर्वधूनामङ्गेभ्यो गुरुभिरमज्जि लज्जयेव । निर्माल्यैरथ ननृतेऽवधीरितानामप्युच्चैर्भवति लघीयसां हि धार्ष्ट्यम्"
उल्लेखाः - > माघ० ८-६०
निर्माल्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಳಿಕೆ /ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ
L R Vaidya
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritनिर्म्माल्यं, (निर् + मल + ण्यत् ।) देवो-च्छिष्टद्रव्यम् । देवस्वत्वनिवृत्तिविशिष्टं देवदत्तंवस्तु । यथा, --“अर्व्वाक् विसर्ज्जनाद्द्रव्यं नैवेद्यं सर्व्वमुच्यते ।विसर्ज्जिते जगन्नाथे निर्म्माल्पं भवति क्षणात् ॥
”इति गरुडपुराणम् ॥
* ॥
तस्य स्थापनं क्षेपणञ्च यथा । “ऐशान्यां मण्डलंकृत्वा निर्म्माल्यशेषं दद्यादिति । वैष्णवे तु ओँविश्वक्सेनाय नमः । शक्तौ तु ओँशेषिकायैनमः । शिवे ओँचण्डेश्वराय नमः । सूर्य्ये ओँतेजश्चण्डाय नमः । गणेशे ओँउच्छिष्टगणेशायनमः । कालिकादौ ओँउच्छिष्टचाण्डालिन्यैनमः । तथा च विद्यानन्दनिबन्धे ।‘सूर्य्ये गणपतावुग्रे शाक्ते शैवेऽथ वैष्णवे ।तेजश्चण्डमथोच्छिष्टसोजमुच्छिष्टपूर्व्विकाम् ॥
चाण्डालीं शेषिकां चण्डं विश्वक्सेनं क्रमाद्-यजेत् ॥
’सोजो गणेशः ।‘हृदये च बहिर्देवीं समर्प्य विधिवत्ततः ।निर्म्माल्यञ्च शुचौ देशे नैवेद्यं भक्षयेत् सुधीः ॥
’तन्त्रान्तरे ।निर्म्माल्यं शिरसा धार्य्यं सर्व्वाङ्गे चानुलेपनम् ।नैवेद्यञ्चोपभुञ्जीत दत्त्वा तद्भक्तशालिने ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
“उदके तरुमूले वा निर्म्माल्यं तत्र संत्यजेत् ॥
”इति कालिकापुराणे ५५ अध्यायः ॥
निर्म्माल्यकालो यथा, --“मणिमुक्तासुवर्णानां देवदत्तानि यानि च ।न निर्म्माल्यं द्बादशाब्दं ताम्रपात्रं तथैव च ॥
पटी शाटी च षण्मासं नैवेद्यं दत्तमात्रतः ।मोदकं कृशरञ्चैव यामार्द्धेन महेश्वरि ! ॥
पट्टवस्त्रं त्रिमासञ्च यज्ञसूत्रन्त्वहः स्मृतम्यावदन्नं भवेदुष्णं परमान्नन्तथैव च ॥
”इत्येकादशीतत्त्वे योगिनीतन्त्रम् ॥
शिवनिर्म्माल्ये विशेषो यथा, स्कान्दे ।“निर्म्माल्यं यो हि मे भक्त्या शिरसा धारयिष्यति ।अशुचिर्भिन्नमर्य्यादो नरः पापसमन्वितः ।नरके पच्यते घोरे तिर्य्यग्योनौ च जायते ॥
ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्म्माल्यं यस्तु धारयेत् ।तस्य पापं महच्छ्रीघ्रं नाशयिष्ये महाव्रते ! ॥
शुचिः स्नानादिनेति शेषः । एवञ्च स्पृष्ट्वारुद्रस्य निर्म्माल्यं सवासा आप्लुतः शुचिरितिकालिकापुराणं अशुचिविषयम् ॥
अनुपनीत-विषयमिति श्रीदत्तः । बह्वृचगृह्यपरिशिष्टम् ।अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।शालग्रामशिलास्पर्शात् सर्व्वं याति पवित्रताम् ॥
”इति तिथितत्त्वम् ॥
तस्य उत्तारणकालो यथा, --अथ निर्म्माल्योत्तारणम् । अत्रिस्मृतौ ।“प्रातःकाले सदा कुर्य्यान्निर्म्माल्योत्तारणं बुधः ।तृषिताः पशवो बद्धाः कन्यका च रजस्वला ॥
देवता च सनिर्म्माल्या हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥
नारसिंहे श्रीयमोक्तौ ।देवमाल्यापनयनं देवागारे समूहनम् ।स्नापनं सर्व्वदेवानां गोप्रदानसमं स्मृतम् ॥
नारदपञ्चरात्रे ।यः प्रातरुत्थाय विधाय नित्यंनिर्म्माल्यमीशस्य निराकरोति ।न तस्य दुःखं न दरिद्रता चनाकालमृत्युर्न च रोगमात्रम् ॥
अरुणोदयवेलायां निर्म्माल्यं शल्यतां व्रजेत् ।प्रातस्तु स्यान्महाशल्यं घटिकामात्रयोगतः ॥
अतिशल्यं विजानीयात्ततो वज्रप्रहारवत् ।अरुणोदयवेलायां शल्यं तत् क्षमते हरिः ॥
घटिकायामतिक्रान्तौ क्षुद्रं पातकमावहेत् ।मुहूर्त्ते समतिक्रान्ते पूर्णं पातकमुच्यते ॥
अतिपातकमेव स्यात् घटिकानां चतुष्टये ।मुहूर्त्तत्रितये पूर्णे महापातकमुच्यते ॥
ततः परं ब्रह्मवधो महापातकपञ्चकम् ।प्रहरे पूर्णतां याते प्रायश्चित्तं ततो न हि ॥
निर्म्माल्यस्य विलम्बे तु प्रायश्चित्तमथोच्यते ।अतिक्रान्ते मुहूर्त्तार्द्धे सहस्रं जपमाचरेत् ॥
पूर्णे मुहूर्त्ते सञ्जाते सहस्रं सार्द्धमुच्यते ॥
सहस्रद्वितयं कुर्य्यात् घटिकानां चतुष्टये ।मुहूर्त्तत्रितयेऽतीते अयुतं जपमाचरेत् ॥
प्रहरे पूर्णतां याते पुरश्चरणमुच्यते ।प्रहरे समतिक्रान्ते प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे ३ विलासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritनिर्माल्य निर् + मल--ण्यत् । देवदत्ते तद्विसर्जनोत्तरमु-च्छिष्टे द्रव्ये “अर्वाक् विसर्जनाद्द्रव्यं नैवेद्यं सर्वमुच्यते ।विसर्जिते जगन्नाथे निर्माल्यं भवति क्षणात्” गारुडपु० ।विद्यानन्दनिबन्धे “सूर्य्ये गणापतावुग्रे शाक्ते शैवेऽथवैष्णवे । तेजश्चण्डमथोच्छिष्टसोजमुच्छिष्टपूर्विकाम् ।चाण्डालीं शेषिकां चण्डं विश्वक्सेनं क्रमाद्यजेत् ।सोजो गणेशः । “हृदये च बहिर्देवीं समर्प्य विधिवत्ततः ।निर्माल्यञ्च शुचौ देशे नैवेद्यं भक्षयेत् सुधीः” तन्त्रान्तरेआ० त० निर्माल्यस्य धारणप्रकारादिकं निरूपितं यथा“निर्माल्यं शिरसा धार्य्यं सर्वाङ्गे चानुलेपनम् ।नैवेद्यञ्चोपभुञ्जीत दत्त्वा तद्भक्तिशालिने” । तद्भक्तिशालिनेविष्वक्सेनादये “उद्वास्य देवं स्वे घाम्नि तन्निवेदितमग्रतः ।अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये” । खे धाम्नि स्वीय-हदये उद्वास्य संस्थाप्य तथाच कालिकापुराणे“ध्यायंस्तु मन्त्रेणानेन तत्रस्थं स्थापयेत् हृदि । तिष्ठदेवि! परे स्थाने स्वस्थानं परमेश्वरि । यत्र ब्रह्मादयःसर्बे सुरास्तिष्ठन्ति मे हृदि” । भविष्ये “निर्माल्यं नोप-भोक्तव्यं रुद्रस्य तपनस्य च । भक्ष्यते यदि तन्मोहान्नरकेपच्यते ध्रुवम्” । निर्माल्यमात्रे तु “उदके तरुमूले वानिर्माल्यं तस्य संत्यजेत्” कालिकापुराणे “यो यद्देवार्च्चन-रतः स तन्नैवेद्यभक्षकः” ब्रह्मपु० “अम्बरीष! नवं वस्त्रंफलमन्यद्रसादिकम् । कृत्वा कृष्णोपभोग्यन्तु सदा सेव्यंहि वैष्णवैः” तत्रैककर्त्तरि क्त्वाश्रवणात् स्वदत्तनैवेद्य-भक्षणेऽप्यधिकार उक्तः “केवलं सौरशैवे तु वैष्णवो नैवभक्षयेत्” । विष्णुयामले “पीत्वा पादोदकं देवि! नैवेद्यंस्वयमुद्धरेत् । त्यजेत् पादोदकं यस्तु नैवेद्यं वा त्यजेच्चयः । षष्टिवर्षसहस्राणि रौरवे नरके पचेत्” । उद्धरेत्अभ्यवहरेत् । स्कन्दयामले “उद्वास्य देवं स्वे घाम्नितन्निवेदितमात्सनः । भक्षयेत् पापशुद्ध्यर्थं सर्वदासाधकः प्रिये!” शिवधर्मोत्तरे रुद्रनैवेद्यभक्षणमुक्तंयथा “अथ भक्त्या शिवं पूज्य नैवेद्यमुपकल्पयेत् ।तदन्नं स्वयमश्नीयात् तत् सर्वं विनिवेदयेत्” । “फलंपुष्पञ्च ताम्बूलम् अन्नपानादिकञ्च यत् । अदत्त्वा-तन्महादेव्यै न भोक्तव्यं कदाचन” । एतेन यत् पठन्ति“अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्त्वा चान्द्रायणञ्चरेत्” इति तदे-कान्तवैष्णवपरमिति भूषणः । यत्तु “शूद्रान्नं याज-कान्नञ्च नैवेद्यञ्चापि वर्जयेत्” इति लैङ्गवचनम् । तन्नै-वेद्यत्वेनोपकल्पितानिवेदितपरं लोभादिना भोजन-निषेधकं वा यथोक्तं शाम्बे “नोपभुक्त्वा च नैवेद्यं प्र-याति प्रेतयोनिषु ।” द्रय्यविशेषस्य कालभेदे नि-र्माल्यतोक्ता तन्त्रसा० योगिनीतन्त्रे यथा “मणिमुक्तासुवर्णानि देवे दत्तानि यानि वै । न निर्माल्यं द्वाद-णाव्दं ताम्रपात्रं तथैव च । पट्टशाटी च षण्मासंनैवेद्यं दत्तमात्रतः । मोदकं कृषरञ्चैव मासार्द्धेन महे-श्वरि! पट्टवस्त्र त्रिमासाच्च यातयाममहः स्मृतम् ।यावदुष्णं भवेदन्नं परमान्नं तथैव च । मस्तकं रुधिर-ञ्चैव अहोरात्रेण पार्वति! । मुहूर्त्तन्दधि दुग्धञ्च आज्यंयामेन शङ्करि । करवीरमहोरात्रं विल्वपत्रं तथैवच । जवारक्तञ्च माघ्यं च निर्माल्यं सार्द्धयामके । माल्यंवै करवीरस्य पद्मस्य विल्वजस्य च । यामार्द्धेन महे-शानि! ताम्बूलं दत्तमात्रतः । अनिर्माल्यञ्च दाडिम्बंतथा विल्वफलं प्रिये! । सौगन्धिकञ्च कदलीं प्रयत्नेननियोजयेत् । कदलीवीजपूरञ्च दुग्धपक्वं निवेदयेत् ।”शिवनिर्माल्यधारणे विशेषः ति० त० उक्तो यथा स्कान्दे“निर्माल्यं यो हि मद्भक्त्या शिरसा धारयिष्यति ।अशुचिर्भिन्नमर्य्यादो नरः पापसमन्वितः । नरके पच्यतेघोरे तिर्य्यग्योनौ च जायते । ब्रह्महापि शुचिर्मूत्वानिर्माल्यं यस्तु धारयेत् । तस्य पापं महच्छीव्रं नाश-यिष्ये महाव्रते! ।” शुचिःस्नानादिनेति शेषः । एवञ्च“स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं सवासा आप्लुतः शुचिः” इतिकालिकापुराणीयमशुचिविषयम् । अनुपनीतविषयमितिश्रीदत्तः । बह्वृचगृह्यपरिशिष्टम् । अग्राह्यं शिब-नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलास्पर्शात्सर्वं याति पवित्रताम्” उदके निर्माल्यत्यागश्च नङ्गेतर-परः । यथोक्तं व्रह्मपु० “गङ्गां पुण्यजलां प्राप्यचतुर्दश विवर्जयेत् । शौचमाचमनं केशं निर्माल्यंमलघर्षणम्” । २ पृक्कायां स्त्री शब्दर० ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.