| YouTube Channel

निर्णयपाद (nirNayapAda)

 
शब्दसागरः
English
निर्णयपाद
m.
 (-दः) A sentence, a verdict, a decree, (in Law, )
E.
 निर्णय,
and पाद process.
Yates
English
नि-र्णय-पाद (दः) 1.
m.
 A verdict.
Spoken Sanskrit
English
निर्णयपाद nirNayapAda
m.
 fourth part of a lawsuit
निर्णयपाद nirNayapAda
m.
 sentence
निर्णयपाद nirNayapAda
m.
 verdict
निर्णयपाद nirNayapAda
m.
 decree
Wilson
English
निर्णयपाद
m.
 (-दः) A sentence, a verdict, (in Law.)
E.
 निर्णय, and पाद process.
Monier Williams Cologne
English
निर्-°णय—पाद
m.
 the fourth (and last) part of a lawsuit, sentence, decree, verdict,
L.
Apte Hindi
Hindi
निर्णयपादः
पुं*
 निर्णय-पादः -
"निर्णय की आज्ञप्ति, फरमान, व्यवस्था"
L R Vaidya
English
nirRaya-pAda {% m. %} a sentence, a decree, a verdict (in law).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निर्णयपादः,
पुं,
 (निर्णयात्मकः पादो भागविशेषः ।)चतुष्पादव्यवहारान्तर्गतव्यवहारविशेषः । तस्यरूपम् । मिलितानां सभासदां पराजितोऽय-मित्यवधारणम् । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
निर्णयपाद
पु०
 चतुष्पाद्व्यवहारस्य निर्णयात्मके सिद्धिपादापरपर्थाये अंशभेदे “भाषोत्तरक्रियासाध्यसि-द्धिभिः व्रमवृत्तिभिः । आक्षिप्तचतुरशस्तु चतुष्पाद-मिधीयते” मिता० घृतवचनम् । स च वीरमि० विस्त-रतो दर्शितो यथा“अथ निणयापरपर्य्यायः सिद्धिपादः । येषां प्रत्या-कलित व्यवहारपाद इत्यभिसतं तेषां सिद्धेः फलत्वाद्-व्यवहारपृथग्भावोऽन्येषां प्रत्याकलितस्य चत्त्वमेवतु सर्वमते ध्यवहारस्य । याज्ञवल्क्यः “तत्सिद्धौ सिद्धि-माप्नोति विपरीतमथोऽन्यथा” इति । तस्य प्रमाणस्यसिद्धौ नि शङ्कप्रामाण्यव्यवस्थितौ सत्यां प्रमाणोपन्यास-वर्त्ता सिद्धिं जया क्षणामाप्नोति । अन्थथा प्रामाण्या-सिद्धौ विपरीतमसिद्धिं पराजयलक्षणमाप्नोति । नारदःसारस्तु ध्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता । तद्धानौहीयते वादी तरंस्तामुत्तरो भवेत्” । तरन्निर्वाहयन् ।उत्तरः उत्कृष्टो विजर्यीति यावत् । निर्णयप्रकारानाहव्यासः “प्रमाणैर्हेतुचरितैः शपथेन नृपाज्ञया । वादिसम्प्रतिपत्त्या वा निर्णयोऽष्टविधः स्मृतः । विवृतवानेतत्स एव “लिणितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधंस्मृतम् । अनुमानं विदुर्हेतुस्तर्कश्चेति मनीषिणः ।देशस्थितिः पूर्वकृताञ्चरितं समुदाहृतम् । अर्थानुरूपाःशपथाः स्मृताः सत्यघटादयः । तेषामभावे राजाज्ञांनिर्णयन्तु निदुर्बुधाः” । इति प्रमाणत्रयं सतर्कोपष्टब्ध-मनुमानं चरितादिचतुष्टयमित्यष्टविधहेतुकत्वान्निर्णयस्या-प्यष्टविधत्वं यद्यपि भुक्तिरप्यनुमानमेव । तथापि प्रत्या-कलितकालीनं सम्यानामनुमानमिहानुमानपदेन विव-क्षितम् । “धर्मेण व्यवहारेण चरित्रेण मृपाज्ञया ।चतुःप्रकारोऽभिहितः सन्दिग्धेऽर्थे विनिर्णयः” इतिवृहस्मत्युक्तानां धर्मादीनां निर्णयहेतुत्वं प्रागेव “तत्रसत्ये स्थितो धर्म” इत्यादिना तेनैव विवृतं प्रागेव निरूपितम् । स एव “एकैको द्विविधः प्रोक्तः क्रियाभेदाम्भनी-षिभिः” । क्रियाभेदात् धर्मनिर्णयस्य द्वैधमाह । स एव“सम्यग्विचार्य्य कार्य्यन्तु युक्त्या संपरिकल्पितम् ।परीक्षितन्तु शपथैः स ज्ञेयो धर्मनिर्णयः । प्रतिवादीप्रपद्येत यत्र धर्मः स निर्णयः । दिव्यैर्विशोधितः सम्यक्द्वितीयः स उदाहृतः” । प्रतिवादी प्रपद्येतेत्यस्य काका-क्षिवदुभयत्र सम्बन्धः । यत्र प्रतिवादी युक्त्या सम्यग्-विचार्य सम्परिकल्पितं निर्धारितं पुनः शपथैः पुत्रशिरः-स्पर्शादिभिः परौक्षितं कार्यं प्रपद्येताङ्गीकर्थ्यात् सआद्यो धर्मनिर्णयः दिव्यैर्षटादिभिर्बिशोधितः प्रतिवादीयत्र कार्यं प्रपद्येग स द्वितीयो धर्माख्यो निर्णयः इ-त्यर्थः । व्यवहारनिर्णयस्यापि द्वैविध्यमाह स एव“प्रमाणैर्निश्चयो यस्तु व्यवहारः स उच्यते । वाक्छला-नुत्तरत्वेन द्वितीयः परिकीर्त्तितः” प्रमाणपदेनात्र सा-क्षिणो लिस्यितञ्च व्यक्त्यभिप्रायेण च बहुवचसम् ।भुक्तेरनुमानत्थाद्दिव्यस्य धर्मनिर्णयान्तर्भावात् । वाक्छ-लानुंत्तरत्वेन वाक्छलेनानुत्तरत्वेन च यो निश्चयोद्वितीयो व्यवहारः स इत्यर्थः । चरित्रनिर्णयस्यापिभेदद्वयन्तेनैवाभिहितम् “अनुमानेन निर्णीतं चरित्र-मिति कीर्त्तितम् । देशस्थित्या द्वितीयन्तु शास्त्रविद्भिरु-दाहृतम्” अनुमानेन भुक्तिस्वरूपेण यो निर्णय-स्तदेकं चरित्रम् । देशस्थित्या यो निर्णयस्तद्द्वितीयंचरित्रमित्यर्थः । राजाज्ञानिर्णयस्यापि द्विभेदताभिहितातेनैव “प्रमाणसहिताद्यस्तु राजाज्ञा निर्णयः स्मृतः ।शास्त्रसभ्यविरोधे च तथान्यः परिकीर्त्तितः” प्रमाण-सहिता राजाज्ञा आद्यो निर्णय इत्यन्वयः । शास्त्राणांसभ्यानाञ्च विरोधे परस्परं विप्रतिपत्तौ या राजाज्ञास द्वितीयो राजाज्ञानुरूपो निर्णय इत्यर्थः । ननु शा-स्त्राणां सभ्यानाञ्च विरोध एवासम्भवी स्मृत्यपेतानामधि-कारिणां सभ्यानां दण्ड्यत्वात् । न च शास्त्राणां परस्वरविरोधे सभ्यानाञ्चेत्यर्थ इति वाच्यम् सम्यविरोधोप-भ्यासानर्थक्यात् । शास्त्रविरोधे न्यायोपष्टब्धशास्त्रानुसा-रेण निर्णयः कार्य इत्यस्यार्थस्य “स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तुवसवान् व्यवहारतः । धर्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तोविधिःस्मृतः । केबलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्त्तव्यो हिनिर्णयः । युक्तिहीनविचारे हि धर्महानिः प्रजा-यते” “न्यायाधिगमे तर्कोऽभ्युपायस्तेनाभ्यूह्य यथास्थानंगमयेदित्यादि” योगीश्वरनारदवृहस्पतिनीतमोदिवचो-भिर्निर्धारितत्वात् । तदृशि विषये राजाज्ञानवसरात्अनीदृशराजाज्ञाया निषिद्धत्वाच्चेति चेत् उच्यतेयत्र शास्त्रविरोधे बलवान्न्यायोऽन्यतरार्थविनिर्णायकःसलभ्यप्राड्विवाकस्य सभापतेर्न हृदयमारोहति चिर-तरं मीमांसितोऽपि तादृशशास्त्रविरोधे तन्मूलक वासमाधेये सभ्यविरोधे राजकृतव्यवस्था वादिप्रतिवादिभ्यांजन्तव्येत्येतदर्थकमिदं वचनम् । अतएव पिताबहः“वचनं प्राग्लिखितन्निश्चेतुं येन शक्याः स्युः” इत्यादिधर्मादोनां चतुर्णां पूर्वयोत्तरोत्तरापेक्षया दुर्बलत्वमाहनारदः “धर्मश्च व्याहारश्च चरितं राजशासनम् ।चतुष्पाद्व्यवहारोऽयमुनरः पूर्ववाधकः” इति । व्यवहारस्यधर्मबाधकतामाह वृहस्पतिः “शास्त्रं केवलमाश्रित्य क्रि-यते यत्र तिर्णयः । व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस्तेनाव-हीयत” । शास्त्रशब्देन शास्त्रीकं साक्ष्यादिप्रमाणं तेनयो निर्णयः क्रियते स व्यवहारः । तेन धर्मः शपथा-दिकतो निर्णयोऽवहीयते बाध्यते मानुषप्रमाणे सतिदिव्यानवसरात् । अतएवाह कात्यायनः “युक्तियुक्तन्तुकार्यं स्याद्विव्यं यत्र विवर्जितम् । धर्मस्तु व्यवहारेणबाध्यते तत्र नान्यथा” चरित्रस्य व्यवहारबाधकतामाहवृहस्पतिः “देशस्थित्यानुमानेन नैगमानुमतेन वा ।क्रियते निर्णयस्तत्र व्यवहारस्तु वाध्यते” । नैगमाःवौरबणिजः । नैगमानुमतेनानुमानेनेति सम्बन्धः सा-मानाधिकरण्येन शब्दाद्देशस्थित्यपेक्षः । अमुमेवार्थंस्फुटयति कात्यायनः “प्रतिलोमप्रसूतेषु तथा दुर्गनि-वासिषु । विरुद्धन्नियनं प्राहुस्तं धर्मं न विचालयेत् ।निर्णयन्तु यदा कुर्य्यात्तेन धर्मेण पार्थिवः । व्यरहार-श्चरित्रेण तदा तेनैव वाध्यते” इति । स्मृतिविरुद्धमपिनियतत्वान्न विचालवेद्राजा । राजशासनस्य चरित्रबाध-कतामाह वृहस्पतिः “विहाय चरिताचारं यत्र कुर्य्यात्पुनर्नृपः । निर्णयं सा तु राजाज्ञा चरित्रं वाध्यतेतया” इति चरिताचारं पूर्वपूर्वाचरितमाचारम् । यद्यपितं धर्मं न विचालयेदित्युक्तभत्र तु विहाय चरिताचारनित्युच्यते तेन विरोधः प्रतिभाति । तथापि यदितद्विचालने पुरराष्ट्रादिक्षोभो न भवति तदा स्मृत्या-दिविरुद्वत्वात्तं दूरीकृत्य स्मृत्याद्यविराधो राजाज्ञया नि-र्णयः कार्य इति तात्पर्यम् । अतएव पुरराष्ट्रस्य विरु-द्धस्य विवादस्यानादेयत्वमुक्तम् पुरराष्ट्रक्षोमापादकतयातदनापादकतया तु स्मृत्याद्यनुरोध एव कार्य्यो राज्ञेति ।अतएवाह कात्यायनः “विरुद्धं न्यायतो यत्तु चरित्रंकल्प्यते बुधैः । एवन्तत्र निरस्येत चरित्रन्तु नृपाज्ञया”इति नृपैर्यन्न्यायविरुद्धं चरित्रं न तद्ग्राह्यमिति क-ल्प्यते । तत्र नृपाज्ञया तच्चरित्रं निरस्यते बाध्यतइत्यर्थः । यथोक्तप्रकारातिरिक्तप्रकारेणैषां बाध्यवाध-कताकल्पने दोषमाह कात्यायनः “अनेन विधिनायुक्तं बाधकं यद्यदुत्तरम् । अत्यथा बाधनं यत्र तत्रधर्मो विहन्यते” ।