निर्णय (nirNaya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 निर्णय m.
  (-यः)
	 1. Certainty,  positive conclusion. 
	 2. Doubt,  discussion, 
investigation. 
	 3. (In Law, ) Sentence,  decision. 
	 4. (In the Mi-
mānsa.) The application of a conclusive argument.
	 5. (In
Logic, ) Complete ascertainment.
 E.
  निर् affirmative prefix,  णी
to guide,  affix,  भावे अच्.

Capeller Eng

English

 निर्णय m.
  taking away,  removal
 composing,  settling
decision,  determination
 sentence,  verdict (j. ).

Yates

English

 नि-र्णय (यः) 1.
m.
  Certainty
 doubt
decision
 demonstration. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 decision
सङ्कल्पं करोति  { सङ्कल्पं कृ } 	-	 saGkalpaMkaroti{saGkalpaMkR} 	-	 verb 8 	-	 takeawilleddecision
निराधसंविधा 	-	 nirAdhasaMvidhA 	-	 f.
  	-	 decisionsupportsystem(DSS)  [ computer ]
निरालसंविधा 	-	 nirAlasaMvidhA 	-	 f.
  	-	 decisionsupportsystem(DSS)  [ computer ]
बुद्धि 	-	  buddhi 	-	 f.
  	-	 decision
रूढि 	-	  rUDhi 	-	 f.
  	-	 decision
व्यवस्थितवस्थिति 	-	  vyavasthitavasthiti 	-	 f.
  	-	 decision
सिद्धि 	-	  siddhi 	-	 f.
  	-	 decision
व्यवस्था 	-	  vyavasthA 	-	 f.
  	-	 decision
निश्चय 	-	  nizcaya 	-	 m.
  	-	 decision
व्यवसाय 	-	  vyavasAya 	-	 m.
  	-	 decision
परिच्छेद 	-	  pariccheda 	-	 m.
  	-	 decision
प्रदेश 	-	  pradeza 	-	 m.
  	-	 decision
विनिश्चय 	-	  vinizcaya 	-	 m.
  	-	 decision
साध्यसिद्धिपाद 	-	  sAdhyasiddhipAda 	-	 m.
  	-	 decision
सम्प्रघारण 	-	  sampraghAraNa 	-	 n.
  	-	 decision
नितीरण 	-	  nitIraNa 	-	 n.
  	-	 decision
निश्चित 	-	  nizcita 	-	 n.
  	-	 decision
पार्य 	-	  pArya 	-	 n.
  	-	 decision
स्थिति 	-	  sthiti 	-	 f.
  	-	  fixed decision
निष्ठा 	-	  niSThA 	-	 f.
  	-	 decision about
प्राग्वचन 	-	  prAgvacana 	-	 n.
  	-	  former decision
अनिर्णय 	-	  anirNaya 	-	 m.
  	-	  want of decision
धर्मव्यवस्था 	-	  dharmavyavasthA 	-	 m.
  	-	  judicial decision
अर्थनिश्चय 	-	  arthanizcaya 	-	 m.
  	-	 decision of a matter
व्यवस्था 	-	  vyavasthA 	-	 f.
  	-	  legal decision or opinion
विनिर्णय 	-	  vinirNaya 	-	 m.
  	-	  complete settlement or decision
विनिगमना 	-	  vinigamanA 	-	 f.
  	-	 decision between two alternatives
मन्त्रनिर्णय 	-	  mantranirNaya 	-	 m.
  	-	 decision or settlement of counsel
कार्यनिर्णय 	-	  kAryanirNaya 	-	 m.
  	-	  settlement or decision of an affair
सीमासेतुविनिर्णय 	-	  sImAsetuvinirNaya 	-	 m.
  	-	 decision about boundaries and barriers
सीमानिश्चय 	-	  sImAnizcaya 	-	 m.
  	-	  legal decision in regard to landmarks and boundaries
सङ्कल्प 	-	  saGkalpa 	-	 m.
  	-	  definite intention or determination or decision or wish for
सीमाविनिर्णय 	-	  sImAvinirNaya 	-	 m.
  	-	 decision of disputed questions about boundaries and landmarks
प्रत्याकलित 	-	  pratyAkalita 	-	 n.
  	-	  judicial decision as to which of the litigants is to prove his case after the defendant has pleaded

निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 settlement
सहनिवास 	-	 sahanivAsa 	-	 m.
  	-	 settlement
निरवत्ति 	-	  niravatti 	-	 f.
  	-	 settlement
अधिवासभूमि 	-	  adhivAsabhUmi 	-	 f.
  	-	 settlement
निमिति 	-	  nimiti 	-	 f.
  	-	 settlement
प्रकल्पना 	-	  prakalpanA 	-	 f.
  	-	 settlement
विशुद्धि 	-	  vizuddhi 	-	 f.
  	-	 settlement
सिद्धि 	-	  siddhi 	-	 f.
  	-	 settlement
उपसद् 	-	  upasad 	-	 f.
  	-	 settlement
व्यवस्था 	-	  vyavasthA 	-	 f.
  	-	 settlement
समाधि 	-	  samAdhi 	-	 m.
  	-	 settlement
अधिवास 	-	  adhivAsa 	-	 m.
  	-	 settlement
प्रतिवसथ 	-	  prativasatha 	-	 m.
  	-	 settlement
संनिवेश 	-	  saMniveza 	-	 m.
  	-	 settlement
संवास 	-	  saMvAsa 	-	 m.
  	-	 settlement
संवसथ 	-	  saMvasatha 	-	 m.
  	-	 settlement
अन्त 	-	  anta 	-	 m.
  	-	 settlement
देशधिवासन 	-	  dezadhivAsana 	-	 n.
  	-	 settlement
अपाकरण 	-	  apAkaraNa 	-	 n.
  	-	 settlement  [ of debt or bill ]
परिशोधन 	-	  parizodhana 	-	 n.
  	-	 settlement  [ of debt or bill ]
संनिवेशन 	-	  saMnivezana 	-	 n.
  	-	 settlement
अधिष्ठान 	-	  adhiSThAna 	-	 n.
  	-	 settlement
अध्यासन 	-	  adhyAsana 	-	 n.
  	-	 settlement
सम 	-	  sama 	-	 n.
  	-	 settlement
क्षिति 	-	  kSiti 	-	 f.
  	-	 settlements
नाणकशुद्धि 	-	  nANakazuddhi 	-	 f.
  	-	  cash settlement
वाङ्निश्चय 	-	  vAGnizcaya 	-	 m.
  	-	 settlement by word
ऋणच्छेद 	-	  RNaccheda 	-	 m.
  	-	 settlement of debts
शुल्क 	-	  zulka 	-	 m.
 n.
  	-	  marriage settlement
अस्थायि-व्यवस्था 	-	  asthAyi-vyavasthA 	-	 f.
  	-	  temporary settlement  [ Econ.  ]
व्रजावास 	-	  vrajAvAsa 	-	 m.
  	-	 settlement of herdsmen
प्रश्नमोक्ष 	-	  praznamokSa 	-	 m.
  	-	 settlement of a question
पल्लि 	-	  palli 	-	 f.
  	-	 settlement of wild tribes
विश्पति 	-	  vizpati 	-	 m.
  	-	  chief of a settlement or tribe
विनिर्णय 	-	  vinirNaya 	-	 m.
  	-	  complete settlement or decision
मन्त्रनिर्णय 	-	  mantranirNaya 	-	 m.
  	-	  decision or settlement of counsel
कार्यनिर्णय 	-	  kAryanirNaya 	-	 m.
  	-	 settlement or decision of an affair
व्यावर्तते  { व्यावृत् } 	-	  vyAvartate  { vyAvRt } 	-	 verb 	-	  come to an understanding or settlement

निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 resolution
प्रस्ताव 	-	 prastAva 	-	 m.
  	-	 resolution
आनन्तर्य 	-	 Anantarya 	-	 n.
  	-	 resolution  [ computer ]
आनन्तर्यमान 	-	 AnantaryamAna 	-	 n.
  	-	 resolution  [ computer ]
अल्पगुणक 	-	 alpaguNaka 	-	 adj.
  	-	 lowresolution  [ computer ]
न्यूनगुणक 	-	 nyUnaguNaka 	-	 adj.
  	-	 lowresolution  [ computer ]
उत्तमगुणक 	-	 uttamaguNaka 	-	 adj.
  	-	 highresolution  [ computer ]
सङ्केताध्यवसाय 	-	 saGketAdhyavasAya 	-	 m.
  	-	 addressresolution  [ computer ]
सङ्केतनिर्णय 	-	 saGketanirNaya 	-	 m.
  	-	 addressresolution  [ computer ]
सङ्केतनिश्चय 	-	 saGketanizcaya 	-	 m.
  	-	 addressresolution  [ computer ]
धृति 	-	  dhRti 	-	 f.
  	-	 resolution
प्रगल्भता 	-	  pragalbhatA 	-	 f.
  	-	 resolution
व्यवसितवसिति 	-	  vyavasitavasiti 	-	 f.
  	-	 resolution
मति 	-	  mati 	-	 f.
  	-	 resolution
उत्साह 	-	  utsAha 	-	 m.
  	-	 resolution
व्यवसाय 	-	  vyavasAya 	-	 m.
  	-	 resolution
विग्रह 	-	  vigraha 	-	 m.
  	-	 resolution
निश्चय 	-	  nizcaya 	-	 m.
  	-	 resolution
अव्याक्षेप 	-	  avyAkSepa 	-	 m.
  	-	 resolution
तरीष 	-	  tarISa 	-	 m.
  	-	 resolution

निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 resolution
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 settlement
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 determination
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 decision
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 judgement
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  demonstration
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  consideration
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  complete ascertainment
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  application of a conclusive argument
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  verdict
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  deduction
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  sentence
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  inference
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  narration of events
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  taking off
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  conclusion
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  discussion
निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	  removing
मध्यस्थ-निर्णय 	-	  madhyastha-nirNaya 	-	 m.
  	-	  arbitration

निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 settlement
सहनिवास 	-	 sahanivAsa 	-	 m.
  	-	 settlement
मम व्यवहारं समापयतु 	-	 mamavyavahAraMsamApayatu 	-	 sent.
  	-	 Pleasesettlemyaccount.
व्यवस्थापयति 	-	  vyavasthApayati 	-	 verb 	-	 settle
अवस्यति  { अव- सो } 	-	  avasyati  { ava- so } 	-	 verb 	-	 settle
अभिकरोति  { अभिकृ } 	-	  abhikaroti  { abhikR } 	-	 verb 	-	 settle
अभिनिर्दिशति  { अभिनिर्दिश् } 	-	  abhinirdizati  { abhinirdiz } 	-	 verb 	-	 settle
उपदिशते  { उपदिश् } 	-	  upadizate  { upadiz } 	-	 verb 	-	 settle
उपदिशति  { उपदिश् } 	-	  upadizati  { upadiz } 	-	 verb 	-	 settle
नियच्छति  { नियम् } 	-	  niyacchati  { niyam } 	-	 verb 	-	 settle
निर्णयति  { निर्णी } 	-	  nirNayati  { nirNI } 	-	 verb 	-	 settle
निर्णयते  { निर्णी } 	-	  nirNayate  { nirNI } 	-	 verb 	-	 settle
निर्धरति  { निर्धृ } 	-	  nirdharati  { nirdhR } 	-	 verb 	-	 settle
नयति  { नी } 	-	  nayati  { nI } 	-	 verb 	-	 settle
नयते  { नी } 	-	  nayate  { nI } 	-	 verb 	-	 settle
विदधाति  { विधा } 	-	  vidadhAti  { vidhA } 	-	 verb 	-	 settle
विधत्ते  { विधा } 	-	  vidhatte  { vidhA } 	-	 verb 	-	 settle
समादधाति  { समाधा } 	-	  samAdadhAti  { samAdhA } 	-	 verb 	-	 settle
समाधत्ते  { समाधा } 	-	  samAdhatte  { samAdhA } 	-	 verb 	-	 settle
सञ्छिनत्ति  { संछिद् } 	-	  saJchinatti  { saMchid } 	-	 verb 	-	 settle

निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 determination
प्रागल्भी 	-	  prAgalbhI 	-	 f.
  	-	 determination
प्राप्ति 	-	  prApti 	-	 f.
  	-	 determination
प्रतिपत्ति 	-	  pratipatti 	-	 f.
  	-	 determination
व्यवसितवसिति 	-	  vyavasitavasiti 	-	 f.
  	-	 determination
व्यवस्थितवस्थिति 	-	  vyavasthitavasthiti 	-	 f.
  	-	 determination
संस्कृति 	-	  saMskRti 	-	 f.
  	-	 determination
सिद्धि 	-	  siddhi 	-	 f.
  	-	 determination
मति 	-	  mati 	-	 f.
  	-	 determination
निश्चयता 	-	  nizcayatA 	-	 f.
  	-	 determination
आग्रह 	-	  Agraha 	-	 m.
  	-	 determination
सङ्कल्प 	-	  saGkalpa 	-	 m.
  	-	 determination
उद्यम 	-	  udyama 	-	 m.
  	-	 determination
निश्चय 	-	  nizcaya 	-	 m.
  	-	 determination
अनुभाव 	-	  anubhAva 	-	 m.
  	-	 determination
अभिनिवेश 	-	  abhiniveza 	-	 m.
  	-	 determination
कल्प 	-	  kalpa 	-	 m.
  	-	 determination
कार 	-	  kAra 	-	 m.
  	-	 determination
नैश्चित्य 	-	  naizcitya 	-	 m.
  	-	 determination
नियम 	-	  niyama 	-	 m.
  	-	 determination

निर्णय 	-	 nirNaya 	-	 m.
  	-	 judgement
पृथगात्मता 	-	  pRthagAtmatA 	-	 f.
  	-	 judgement
बुद्धि 	-	  buddhi 	-	 f.
  	-	 judgement
प्रसमीक्षा 	-	  prasamIkSA 	-	 f.
  	-	 judgement
रसज्ञता 	-	  rasajJatA 	-	 f.
  	-	 judgement
विवेकिता 	-	  vivekitA 	-	 f.
  	-	 judgement
निष्ठा 	-	  niSThA 	-	 f.
  	-	 judgement
प्रज्ञा 	-	  prajJA 	-	 f.
  	-	 judgement
मति 	-	  mati 	-	 f.
  	-	 judgement
विवेक 	-	  viveka 	-	 m.
  	-	 judgement
केतु 	-	  ketu 	-	 m.
  	-	 judgement
न्याय 	-	  nyAya 	-	 m.
  	-	 judgement
परामर्श 	-	  parAmarza 	-	 m.
  	-	 judgement
परिच्छेद 	-	  pariccheda 	-	 m.
  	-	 judgement
साध्यसिद्धिपाद 	-	  sAdhyasiddhipAda 	-	 m.
  	-	 judgement
परिकरश्लोक 	-	  parikarazloka 	-	 m.
  	-	 judgement
रसज्ञत्व 	-	  rasajJatva 	-	 n.
  	-	 judgement
विभावन 	-	  vibhAvana 	-	 n.
  	-	 judgement
विचक्षणत्व 	-	  vicakSaNatva 	-	 n.
  	-	 judgement
विवेकित्व 	-	  vivekitva 	-	 n.
  	-	 judgement

 
   निर्णय  nirNaya  m.
    judgement    
   पृथगात्मता  pRthagAtmatA f.
   judgement    
   बुद्धि  buddhi f.
   judgement   
   प्रसमीक्षा  prasamIkSA f.
   judgement    
   रसज्ञता  rasajJatA f.
   judgement   
   विवेकिता  vivekitA f.
   judgement    
   निष्ठा  niSThA f.
   judgement   
   प्रज्ञा  prajJA f.
   judgement    
   मति  mati f.
   judgement   
   विवेक  viveka m.
   judgement    
   केतु  ketu m.
   judgement   
   न्याय  nyAya m.
   judgement    
   परामर्श  parAmarza m.
   judgement   
   परिच्छेद  pariccheda m.
   judgement    
   साध्यसिद्धिपाद  sAdhyasiddhipAda m.
   judgement   
   परिकरश्लोक  parikarazloka m.
   judgement    
   रसज्ञत्व  rasajJatva n.
   judgement   
   विभावन  vibhAvana n.
   judgement    
   विचक्षणत्व  vicakSaNatva n.
   judgement   
   विवेकित्व  vivekitva n.
   judgement        

Wilson

English

 निर्णय
m.
  (-यः)
1 Certainty,  positive conclusion. 
2 Doubt,  discussion,  investigation. 
3 (In Law, ) Sentence,  decision. 
4 (In the Mīmāṃsā, ) The application of a conclusive argument.
5 (In Logic, ) Complete ascertainment.
E.
  निर् affirmative prefix,  णी to guide,  affix अच्.

Apte

English

निर्णयः [nirṇayḥ] निर्णीत [nirṇīta] निर्णेतृ [nirṇētṛ],  निर्णीत निर्णेतृ &e. See under निर्णी.

निर्णयः [nirṇayḥ],  1 Removing,  removal.

Complete ascertainment,  decision,  affirmation,  determination,  settlement
 संदेहनिर्णयो जातः Ś.*
  1.27
 Ms.*
  8.31, 49
9.25
 Y.*
  2.1
 हृदयं निर्णयमेव धावति Ki.*
  2.29.

Deduction,  inference,  conclusion,  demonstration (in logic).

Discussion,  investigation,  consideration

Sentence,  verdict,  judgment
 बाहुवीर्याश्रिते मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये Mb.
 *  3.292.2
 सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णयाभ्युपगमो दोषाय M.*
  1.

Application of a conclusive argument.

(In Rhet.
 ) Narration of events. Comp.
   -उपमा a.
  comparison based upon an inference
 Kāv.2.27. -पादः a sentence,  decree,  verdict (in law).

निर्णयम् [nirṇayam],  1 Ascertainment,  determination. 

Positive conclusion,  settlement.

Apte 1890

English

 निर्णयः,  निर्णीत,  निर्णेतृ &c. See under निर्णी. 

 निर्णयः 1 Removing,  removal. 
2 Complete ascertainment,  decision,  affirmation,  determination,  settlement
 संदेहनिर्णयो जातः Ś. 1. 28
 Ms. 8. 301,  409
 9. 250,  Y. 2. 10
 हृदयं निर्णयमेव धावति Ki. 2. 29. 
3 Deduction,  inference,  conclusion,  demonstration (in logic). 
4 Discussion,  investigation,  consideration. 
5 Sentence,  verdict,  judgment
 सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णयाभ्युपगमो दोषाय M. 1. 
6 Application of a conclusive argument. 
7 (In Rhet.) Narration of events. 
Comp. 
पादः a sentence,  decree,  verdict (in law). 

Monier Williams Cologne

English

 निर्णय a &c.
   See निर्-णी.

 निर्-°णय b m.
  taking off,  removing,  Mn.
  
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 complete ascertainment,  decision,  determination,  settlement,  ib.

 (in logic) deduction,  inference,  conclusion,  demonstration

 application of a conclusive argument

 (in law) sentence,  verdict (cf.   -पाद below)

 (in rhet.) narration of events,  Sāh.
 

 discussion,  consideration (=  विचार),  L.
 

Monier Williams 1872

English

 निर्णय निर्-णय। See under निर्-णी below.

 निर्-णय,  अस्,  m. removing,  removal
 deciding, 
rendering certain,  complete ascertainment,  decision, 
certainty,  determination,  proof,  affirmation,  precise
definition,  settlement
 (in logic) deduction,  inference, 
conclusion,  demonstration
 application of a conclu-
sive argument
 (in law) sentence,  verdict
 (in rhe-
toric) narration of events
 discussion,  consideration, 
investigation.
—निर्णय-कमलाकर (°ल-आक्°),  अस्, 
m. ‘a lotus-bed of conclusions, ’ N. of a Mīmāṃsā work.
—निर्णय-दर्पण,  अम्,  n. ‘mirror of certainty, ’
N. of a Vedānta work.
—निर्णय-दीप,  ‘lamp of
certainty, ’ N. of a work mentioned in the Śūdra-
dharma-tattva by Kamalākara-bhaṭṭa.
—निर्णय-
दीपिका,  f.,  N. of a work written about the middle
of the seventeenth century.
—निर्णय-पाद,  अस्, 
m. a sentence,  decree,  verdict in law.
—निर्णय-
सिन्धु,  N. of a Mīmāṃsā work by Kamalākara-
bhaṭṭa
 (also read निर्णेय-सिन्धु।)
—निर्णया-
मृत (°य-अम्°),  अम्,  n. ‘nectar of certainty, ’ N.
of a work.

Macdonell

English

 निर्णय nir-ṇaya,  m.
  removal
 complete 🞄ascertainment
 settlement,  decision,  judgment,  🞄sentence: -upamā,  f.
  comparison based 🞄on an inference
 -ṇāma,  m.
  contortion,  sinuosity.

Benfey

English

 निर्णय निर्णय,  i. e. निस्-नी + अ,  m.
 
 1. Removal,  Man.  12,  112.
 2. Deci-
sion,  MBh. 13,  7535.

Apte Hindi

Hindi

निर्णय
वि* - निर्+नी+अच्
"दूरीकरण,  हटाना"

निर्णय
वि* - निर्+नी+अच्
"पूर्ण निश्चय,  फैसला,  प्रकथन,  निर्धारण स्थितीकरण"

निर्णय
वि* - निर्+नी+अच्
"घटना,  अटकल,  उपसंहार,  प्रदशंन"

निर्णय
वि* - निर्+नी+अच्
"विचारविमर्श,  गवेषणा,  विचारण"

निर्णय
वि* - निर्+नी+अच्
"किसी विचारपति द्वारा किसी विवाद के विषय में स्थिर किया गया मत,  व्यवस्था,  फैसला"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

निर्णय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಶ್ಚಯ/ತೀರ್ಮಾನ/ನಿರ್ಧಾರ
निष्पत्तिः - > निर्+णीञ्(प्रापणे) "अच्" (३-३-५६)
प्रयोगाः - > "अवितृप्ततया तथापि मे हृदयं निर्णयमेव धावति",  "भव हृदय साभिलाषं सम्प्रति सन्देहनिर्णयो जातः"
उल्लेखाः - > किरा० २-२९,  शाकु० १-२४
निर्णय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ನ್ಯಾಯಮತದಲ್ಲಿ) ಸಂಶಯವಿರೋಧಿಯಾದ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕಜ್ಞಾನ
निर्णय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಮರ್ಶಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ
निर्णय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಮೀಮಾಂಸಕ ಮತದಲ್ಲಿ) ಐದು ವಿಧ ಅಧಿಕರಣಾಂಗಗಳಲ್ಲೊಂದು
विस्तारः - > विषयः,  विशयः,  पूर्वपक्षः,  उत्तरः,  निर्णयः ಇವು ಐದು ಅಧಿಕರಣಾಂಗಗಳು.
निर्णय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನ್ಯಾಯಾಸ್ಥಾನದ ತೀರ್ಪು/ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯು ಕೊಡುವ ಸತ್ಯ ತೀರ್ಮಾನ
प्रयोगाः - > "सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णयाभ्युपगमो दोषाय"
उल्लेखाः - > माल० १

L R Vaidya

English

 nirRaya {% m. %} 1. Removing,  removal
complete ascertainment,  decision,  determination,  settlement,  M.xii.112
deduction,  inference,  demonstration (in logic)
discussion,  investigation
sentence,  verdict (in law).

Bopp

Latin

 निर्णय m. (r. नी praef. निस् s. अ) inquisitio,  investigatio, 
exploratio. MR. 294. 6. HIT. 72. 4.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 निर्णय in dh. See Ācāranirṇaya,  Kālanirṇaya,  etc. by
Gopāla.

 निर्णय belonging to the Śāṅkhāyanaśrautasūtra. B.
1,  192.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
निर्णयो निश्चयोऽन्तः संप्रधारणा समर्थनम् ।
-wordlist-
 
निर्णय (पुं),  निश्चय (पुं),  अन्त (पुं),  सम्प्रधारणा (स्त्री),  समर्थन (क्ली)

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 निर्णयः,  पुं,
   (निर्णयनमिति । निर् + नी + “एरच् ।”३ । ३ । ५६ । इति भावे अच् ।) अवधार-णम् । तत्पर्य्यायः । निश्चयः २ । इत्यमरः ।१ । ५ । ३ ॥
 निर्णयनम् ३ निचयः ४ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 (यथा,  मनुः । १२ । २ ।“स तानुवाच धर्म्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः ।अस्य सर्व्वस्य शृणुत कर्म्मयोगस्य निर्णयम् ॥
”)विचारः । तत्पर्य्यायः । तर्कः २ गुञ्जा ३ चर्च्चा ४ ।इति यिकाण्डशेषः ॥
 विरोधपरिहारः । इतिमिताक्षरा ॥
 चतुष्पादव्यवहारान्तर्गतशेषपादः ।फय्सला इति आरवीयभाषा ॥
 डिक्री इतिइङ्गरेजीयभाषा ॥
 तद्बिवरणं यथा । “अथनिर्णयः । तत्र नारदः ।यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयीभवेत् ।अन्धथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः ॥
स्वयमभ्युपपन्नोऽपि स्वचर्य्यावसितोऽपि सन् ।क्रियावसन्नोऽप्यर्हेत परं सभ्यावधारणम् ॥
सभ्यैरवधृतः पश्चात् राज्ञा शास्यः स शास्त्रतः ॥
’यस्य वादिनः प्रतिवादिनो वा साक्षिण इत्युप-लक्षणम् । साक्षिलिखितभुक्तिशपथानां मध्ये-ऽन्यतमप्रमाणं यस्य प्रतिज्ञायाः सत्यत्वप्रति-पादकं स एव जयी अन्यथा पराजित इतिप्रत्येतव्यम् । स्वयमभ्युपपन्नः आत्मनैवाङ्गीकृत-स्वपराजयः । स्वचर्य्यावसितः कम्पस्वेदवैवर्ण्या-दिना पराजितत्वेनावधृतः । क्रियावसन्नःसाक्षादिना प्राप्तपराजयः । परमनन्तरम् ।सभ्यावधारणं सभासदां मिलितानामयं परा-जितः इति निर्णयं अर्हेत । स शास्त्रविधिनाशास्यः ॥
 * ॥
 निर्णयस्य फलमाह बृहस्पतिः ।‘प्रतिज्ञाभावनाद्वादी प्राड्विवाकादिपूजनात् ।जयपत्रस्य चादानात् जयी लोके निगद्यते ॥
’जयपत्रस्य लेखनप्रकारमाह स एव ।‘यद्वृत्तं व्यवहारेषु पूर्व्वपक्षोत्तरादिकम् ।क्रियावधारणोपेतं जयपत्रेऽखिलं लिखेत् ॥
पूर्व्वोत्तरक्रियायुक्तं निर्णयान्तं यदा नृपः ।प्रदद्याज्जयिने पत्रं जयप्रत्रं तदुप्यते ॥
’कात्यायनः ।‘अर्थिप्रत्यर्थिवाक्यानि प्रतिसाक्षिवचस्तथा ।निर्णयश्च तथा तस्य यथा चावधृतं स्वयम् ॥
एतद्यथाक्षरं लेख्यं यथापूर्व्वं निवेशयेत् ।सभासदश्च ये तत्र घर्म्मशास्त्रविदस्तथा ॥
’तवश्च भारोत्तरे क्रिया च पत्रसाक्षादिकंनिर्णयो जयपराजयावधारणं निर्णयकालाव-स्थितमध्यस्थाश्च इत्यादिकं सर्व्वं लेखनीयं निरू-पणस्य सन्यक्त्वप्रदर्शनार्थम् । तथाहि भाषो-त्रलेस्वनं हेत्वन्तरेण पुनर्न्यायप्रत्यवस्थान-निषेधार्थम् । बहि न गृहीतमिति मिथ्योत्तरेणपराजितस्य पुनः परिशोधितं मयेति प्रत्यव-स्थानं सम्भवति । प्रमाणलेखनन्तु पुनः प्रमाणा-न्तरोपन्यासनिरासार्थम् । तदाह कात्यायनः ।‘क्रियां बलवतीं त्यक्त्वा दुर्ब्बलां योऽवलम्बते ।स जयेऽवधृते सभ्यैः पुनस्तां नाप्नुयात् क्रियाम् ॥
निर्णीते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् ।लिखितं साक्षिणो वापि पूर्व्वमावेदितं न चेत् ॥
यथा पक्वेषु धान्येषु निष्फलाः प्रावृषो गुणाः ।निर्णीतव्यवहाराणां प्रमाणमफलन्तथा ॥
’निर्णयोत्तरकृन्यमाह मनुः ।‘अर्थे त्वमन्यमानन्तु कारणेन विभावितम् ।दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशञ्च शक्तितः ॥
’अमन्यमानं अपलपन्तम् । कारणेन साक्ष्यादि-प्रमाणेन । याज्ञवल्क्यः ।‘ज्ञात्वापराधं देशञ्च कालं बलमयापि वा ।वयः कर्म्म च वित्तञ्च दण्डं दण्ड्येषु दापयेत् ॥
’ * ॥
मनुः ।‘तीरितं चानुशिष्टञ्च यत्र क्वचन सम्भवेत् ।कृतं तद्धर्म्मतो विद्यात् न तद्भूयो निवर्त्तयेत् ॥
’अनुशिष्टं साक्ष्यादिनिर्णीतम् । अतएव तीरितंप्राड्विवाकादिभिः समापितम् । तद्बिवादपदंपुननं निवर्त्तयेदित्यर्थः ॥
 यत्र तु तीरितानुशिष्ट-योरप्यधर्म्मकृतत्वम्मत्वा पराजयी पुनर्द्विगुण-दण्डमङ्गीकृत्य प्रत्यवतिष्ठते तत्र पुनर्न्यायदर्शन-माह नारदः ।‘तीरितं चानुशिष्टञ्च यो मन्येत विधर्म्मतः ।द्विगुणं दण्डमादाय तत् कार्य्यं पुनरुद्धरेत् ॥
’असद्बिचारे तु विचारान्तरमाह स एव ।‘असाक्षिकन्तु यद्दृष्टं विमार्गेण च तीरितम् ।असम्मतमतैर्द्दृष्टं पुनर्द्दर्शनमर्हति ॥
’असाक्षिकमित्यप्रमाणोपलक्षणम् ॥
 * ॥
याज्ञवल्क्यः ।‘दुर्द्दृष्टांस्तु पुनर्द्दृष्ट्वा व्यवहारान् नृपेण तु ।सभ्याः सजयिनो दण्ड्या विवादाद्द्विगुणं दमम् ॥
साक्षिसभ्यावसव्नागां दूषणे दर्शनं पुनः ।स्वचर्य्यावसितानान्तु नास्ति पौनर्भवो विधिः ॥
’साक्षिवचनेन सभ्यावधारितेन च प्राप्तावसादानांदोवदर्शने पुनर्न्यायदर्शनम् । स्वव्यापारेण विरुद्ध-भाषादिना प्राप्तावसादानान्तु नास्ति पुनर्न्यायः ॥
बृहस्पतिरपि ।‘पलायनानुत्तरत्वादन्यपक्षाश्रयेण च ।हीनस्य गृह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्य च ॥
’मनुः ।‘बलाद्दत्तं बलाद्भुक्तं बलाद्वा लिखितञ्च यत् ।सर्व्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीत् ॥
’याज्ञवल्क्यः ।‘बलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान्निवर्त्तयेत् ।स्त्रीनक्तमन्तरागारबहिर्ग्रामकृतांस्तथा ॥
मत्तोन्मत्तार्त्तव्यसनिबालभीतादियोजितः ।असम्बन्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥
’उपाधिश्छलमिति शूलपाणिः । उपाधिर्भयादि-रिति विज्ञानेश्वरः । तन्मते भीतादियोजितःइत्युक्तवचनेनन पौनरुक्तम् । बहिर्ग्रामः बहि-र्द्देशः । मत्तो मद्यादिना । उन्मत्तो वाता-दिना । व्यसनी द्यूताद्यासक्तः । असम्बन्धो वादि-तन्नियुक्तव्यतिरिक्त उदासीनः । आदिपदाद-स्वतन्धदासपुत्त्रादेर्ग्रहणम् । तथा च नारदः ।‘स्वतन्त्रोऽपि हि यत्कार्य्यं कुर्य्याच्चाप्रकृतिं गतः ।तदप्यकृतमेवाहुरस्वातन्त्र्यस्य हेतुतः ॥
कामक्रोधाभिभूता ये भयव्यसनपीडिताः ।रागद्वेषपरीताश्च ज्ञेयास्त्वप्रकृतिं गताः ॥
तथा दासकृतं कार्य्यमकृतं परिचक्षते ।अन्यत्र स्वामिसन्देशान्न दासः प्रभुरातनः ॥
पुत्त्रेण च कृतं कार्य्यं यत् स्यादच्छन्दतः पितुः ।तदप्यकृतमेवाहुर्दासपुत्त्रौ च तौ समौ ॥
’एतच्च कुटुम्बभरणातिरिक्तविषयम् ।‘कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं यमाचरेत् ॥
स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान्न विचालयेत् ॥
’इति मनुवचनात् ।कुटुम्बमवश्यं भरणीयम् । अध्यधीनः परतन्त्रःपुत्त्रदासादिः । व्यवहारमृणादिकम् । ज्यायान्स्वतन्त्रः । न विचालयेत् अनुमन्येतेत्यर्थः । तथाच नारदः ।‘स्वातन्त्र्यन्तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठं गुणवयःकृतम् ।अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्व्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः ॥
अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्य आचार्य्यस्य स्वतन्त्रता ।अस्वतन्त्राः स्त्रियः सर्व्वाः पुत्त्रा दासाः परि-ग्रहाः ॥
स्वतन्त्रस्तत्र तु गृही यस्य तत् स्यात् क्रमागतम् ।गर्भस्थैः सदृशो ज्ञेयः अष्टमाद्बत्सराच्छिशुः ॥
बाल आषोडशाद्बर्षात् पौगण्डोऽपि निगद्यते ।परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्त्र पितरावृते ॥
त्रीवतोर्न स्वतन्त्रः स्याज्जरयापि समन्वितः ।तयोरपि पिता श्रेयान् बीजप्राधान्यदर्शनात् ॥
अभावे बीजिनो माता तदभावे च पूर्व्वजः ॥
’परिग्रहाः अनुजीविप्रभृतयः । तथा च वृह-स्पतिः ।‘पितृव्यभ्रातृपुत्त्रस्त्रीदासशिष्यानुजीविभिः ।यद्गृहीतं कुटुम्बार्थे तद्गृही दातुमर्हति ॥
’कात्यायनः ।‘कुटुम्बार्थमशक्तौ तु गृहीतं व्याधितेऽथवा ।उपप्लवनिमित्तञ्च विद्यादापत्कृतन्तु तत् ॥
कन्यावैवाहिकञ्चैव प्रेतकार्य्ये च यत् कृतम् ।एतत् सर्व्वं प्रदातव्यं कुटुम्बेन कृतं प्रभोः ॥
’प्रभोरिति कर्त्तरि षष्ठी तेन प्रभुणा दातव्य-मिति रत्नाकरः ॥
 बृहस्पतिः ।‘यः स्वामिना नियुक्तोऽपि धनाय व्ययपालने ।कुषीदकृषिबाणिज्ये निसृष्टार्थस्तु सम्मतः ॥
प्रमाणं तत्कृतं सर्व्वं लाभालाभव्ययोदयम् ।स्वदेशे वा विदेशे वा स्वामी तन्न दिसंवदेत् ॥
’सम्मतस्तस्य स्वामिन इत्यर्थः ।” इति व्यवहार-तत्त्वम् ॥
 अधिकरणविशेषः । यथा,  --“विषयी विषयश्चैव पूर्व्वपक्षस्तथोत्तरम् ।निर्णयश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽद्यकरणं स्मृतम् ॥
”इति स्मृतिमीमांसा ॥
न्यायमते तदभावाप्रकारकत्वे सति तत्प्रकारक-ज्ञानम् । यथा । वह्निमान् पर्व्वत इत्यादि-बोधः । इति भाषापरिच्छेदः ॥
 तद्धर्म्मावच्छिन्न-प्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपितपक्षतावच्छेदका-वच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानम् । इति जग-दीशः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 निर्णय पु०
  निर् + नी--भावे अच् । १ निश्चये तदमावाग्राहिणितद्ग्राहिणि ज्ञाने । सन्देहे यथा भावाभावौद्वावेव विषयतया भासेते नैवं निश्चये किन्तु तत्र एकविधएवावभासते । निश्चयत्वं च न जातिः प्रत्यक्षत्वादिनालाङ्कुर्व्यात् किन्तु विषरिताविशेष इत्याकरे स्थितम् ।२ विरोधप रहारे मीमांसोक्ते पञ्चावयवन्यायमध्ये ३ च-रमावयवे न्यायोक्ते सन्दिह्य पक्षप्रतिपक्षयोः ४ सा-धनबाधनाभ्यामर्थावधारणे स च गौतमोक्तेषु षोडशसुपदार्थेषु पदार्थभेदः तल्लक्षणादिकं गौ० सू० मा० उक्तं यथा“विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्याषर्थावधारणं निर्णयः” सू०“स्थापना साधनं,  प्रतिषेध उपालम्भः,  तौ साधनोपा-लम्भौ पक्षपतिपक्षाश्रितौ व्यतिषक्तावनुबन्धेन प्रवर्त्तमानौषक्षपतिपक्षावित्युच्यते,  तयोरन्थतरस्य निवृत्तिरेकतर-स्यावस्थानम् अवश्यम्भावि,  यस्यावस्थानं तस्यावधारणंनिर्णयः । नेदं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं सम्भवतीतिएको हि प्रतिज्ञातमर्थं हेतुतः स्थापयति प्रतिषिद्धंचोद्धरतीति द्वितीयेन स्थापनाहेतुः प्रतिषिध्यतेतस्यैव प्रतिषेघहेतुवोद्ध्रियते स निवर्त्तते तस्य नि-वृत्तौ योऽवतिष्ठते तेनार्थवधारणं निर्णय इति उभा-भ्यामेवार्थावधारणनित्याह । यथा युक्त्या एकस्य सम्भ-वो द्वितीयस्वासम्भवः तावेतौ सम्भवासम्भवौ विमर्शं सहनिवर्त्तयतः,  उभयसम्भवे उभयासम्भवे त्वनिवृत्तो विमर्शइति । विमृश्येति विमर्शं कृत्वा,  सोऽयं विमर्शः पक्ष-प्रतिपक्षाभावद्योत्यं न्थायं प्रवर्त्तयतीत्युपादीयते इति ।एतच्च विरुद्धयोरेकधर्मिस्थयोर्नोदव्यं यत्र तु धर्मिसामान्य-मतौ विरुद्धौ धर्मौ हेतुतः सम्भवतः तत्र समुच्चयहेतुतो-ऽर्थस्य तत्त्वामावोपपत्तेः,  यथा क्रियावद्द्रव्यमिति सक्ष-णवचने यस्य द्रव्यस्य क्रियायोगो हेतुतः सम्भवति तत्क्रियावत् यस्य न सपावति तदतियमिति,  एकधर्मिस्थ-योश्च विरुद्धयोर्युगपङ्गाविनोः कालविकल्पः यथा तदेवद्रव्यं क्रियायुक्तं क्रियावत् अनुत्पन्नोपरतक्रियं पुनरक्रि-यमिति । न चायं निर्णये नियमो विमृश्यैव पक्षप्रति-पक्षाभ्यामर्थावधराणं निर्णय इति किन्त्विन्द्रयार्थसन्नि-कर्षोत्पन्नप्रत्यक्षेऽर्थावधारणं निर्णय इति । परीक्षाविषयेतु विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः शास्त्रेवादे च विमर्शवर्जम्” । मीमांसकोक्तस्याधिकरणस्यावय-वाश्च “विषयोऽविषयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चेति सिद्धान्तः शास्त्रेऽधिकरखणं स्मृतम्” इत्युक्ताः ।“तत्र निर्णयः सिद्धान्तसिद्धविचार्य्यवाक्यतात्पर्य्यावधार-णम्” तत्त्वकौ० ।

Capeller

German

 निर्णय m.
  Wegschaffung,  Beseitigung,  Entscheidung, 
Bestimmung
 Urteil,  Urteilsspruch
(j.).

Burnouf

French

 निर्णय निर्णय m.
  (नी) recherche
 exploration
examen
		 discussion
		 déduction. 
निर्णयन n.
  mms.

Stchoupak

French

 निर्-णय-
 m.
  fait d'emmener,  d'emporter 
 décision,  parole décisive, 
verdict,  sentence.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.