| YouTube Channel

निरुक्ति (nirukti)

 
शब्दसागरः
English
निरुक्ति
f.
 (-क्तिः) The Vedanga or portion of the scriptural science,
which explains obscure and obsolete terms.
2. Explanation of
words.
3. An artificial explanation of the derivation of a word
(In
rhetoric). see the last.
E.
 निर्, and उक्ति saying, or निर् + वच-क्तिन् ।
Capeller Eng
English
निरुक्ति
f.
 =
prec.
n.
Yates
English
निरु_क्ति (क्तिः) 2.
f.
 Idem.
Spoken Sanskrit
English
निरुक्ति nirukti
f.
 communication of an event that has taken place
निरुक्ति nirukti
f.
 artificial explanation or derivation of a word
निरुक्ति nirukti
f.
 etymological interpretation of a word
Wilson
English
निरुक्ति
f.
 (-क्तिः)
1 The Vedāṅga or portion of scriptural science, which explains obscure
and obsolete terms.
2 Explanation of words: see the last.
E.
 निर्, and उक्ति saying.
Apte
English
निरुक्तिः [niruktiḥ],
f.
Derivation, etymological interpretation of words
जरत्कारुनिरुक्तिं त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
Mb.
 * 1.4.2.
(In
Rhet.
 ) An artificial explanation of the derivation of a word
thus defined: निरुक्तिर्योगतो नाम्नामन्यार्थत्व- प्रकल्पनम् । ईदृशैश्चरितैर्जाने सत्यं दोषाकरो भवान् ॥
Chandr.*
 5.168 (where दोषाकरः is equal to दोषाणामाकरः).
(In drama. ) communication of an event that has taken place.
N.
 of Yāska's commentary on the Nighaṇṭus.
Apte 1890
English
निरुक्तिः f. 1 Derivation, etymological interpretation of words.
2 (In Rhet.) An artificial explanation of the derivation of a word
thus defined:
निरुक्तिर्योगतो नाम्नामन्यार्थत्वप्रकल्पनं । ईदृशैश्चरितैर्जाने सत्यं दोषाकरो भवान् ॥ Chandr. 5. 168 (where दोषाकरः is equal to दोषाणामाकरः).
3 N. of Yāska's commentary on the Nighaṇṭus.
Monier Williams Cologne
English
निर्-उक्ति
f.
 etymological interpretation of a word,
MBh.
BhP.
(in rhet.) an artificial explanation or derivation of a word,
Kuval.
(in dram. ) communication of an event that has taken place,
Sāh.
N.
 of Yāska's Comm. on the Nighaṇṭus
of a Comm. on the Tarka-saṃgraha
&c.
Monier Williams 1872
English
निर्-उक्ति, इस्, f. explanation, etymological inter-
pretation of words
(in rhetoric) an artificial or
poetical explanation of the derivation of a word (e. g.
deriving दोषा-कर, ‘the moon, ’ from दोषा +
आकर instead of दोषा + कर)
= निर्-उक्त, Yāska's
commentary on the Nighaṇṭus.
Benfey
English
निरुक्ति निरुक्ति, i. e. निस्-वच् + ती,
f.
1. Interpretation, Bhāg. P. 5, 11, 3.
2. Etymological explanation, MBh. 1,
1656.
Apte Hindi
Hindi
निरुक्तिः
स्त्री*
 - निर्+वच्+क्तिन्
"व्युत्पत्ति, शब्दों की व्युत्पत्तिसहित व्याख्या"
निरुक्तिः
स्त्री*
 - निर्+वच्+क्तिन्
एक काव्यालंकार जिसमें शब्द की व्युत्पत्ति की मनमानी व्याख्या की जाय
Shabdartha Kaustubha
Kannada
निरुक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ವಚನ/ಪದಗಳ ಅವಯವಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದು
निष्पत्तिः - > निर्+वच (परिभाषणे) "क्तिन्" (३-३-९४)
प्रयोगाः - > "तदङ्गभोगावलिगायनीनां मध्ये निरुक्तिक्रमकुण्ठितानाम्"
उल्लेखाः - > नैष० १०-१०६
निरुक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಯವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾಮಪದಗಳಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು
विस्तारः - > ಇದು ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರದ ಒಂದೆ ಭೇದ. "निरुक्तिर्योगतो नाम्नामन्यार्थत्वप्रकल्पनम्" चन्द्रा० उदा:-"ईदृशैश्चरितैर्जाने सत्यं दोषाकरो भवान्"
L R Vaidya
English
nirukti {% f. %} 1. Etymological interpretation of words
2. an artificial explanation or the derivation of a word (in rhetoric).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
निरुक्ति a C. on the Tarkasaṃgraha by Jagannātha Śāstrin.
Rice 112.
--by Paṭṭābhirāma.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
nirukti, f. = Skt. id., Pali nirutti, explanation, not necessarily etymological, of the meaning of a word or text
one of the four pratisaṃvid(ā), q.v.
other cases: nānābhinirhāra-nirdeśa-vividha-hetu-kāraṇa-nidarśanārambaṇa-nirukty-upāyakauśalyair SP 〔41.2, 12〕
〔71.7〕
nānānirukti-nirdeśābhilāpanirdeśanair 〔39.11〕
nānāniruktīhi ca kāraṇehi 〔45.5〕 (vs), by various explanations and reasons
nirukti dharmāṇa bahū prajānati 〔238.1〕 (vs), he knows many explanations of the dharmas
nirukti-rutebhir Gv 〔231.3〕 (vs).
Sanskrit Tibetan
Tibetan
nges pa
१) अवश्यम् २) अवसाय ३) अवसीयते ४) अवसीयमान ५) एकान्त ६) ऐकान्तिक ७) ध्रुब ८) नियत ९) नियतत्व १०) नियति ११) नियम १२) नियमित १३) नियामक १४) निरुक्ति १५) निश्चय १६) निश्चयन १७) निश्चित १८) निश्चिन्वत् १९) निश्चीधते २०) निस् ° २१) नूनम् २२) विनिश्चित २३) संप्रधार्यते २४)
nges pa'i tshig
१) निरुक्ति २) सुनिरुक्त
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
निरुक्ति स्त्री निर् + वच--क्तिन् । १ निर्वचने प्रकृतिप्रत्ययाद्य-वयवार्थकथनद्वारा समुदितार्थबोधने “किं कारणं जरत्-कारोर्नामैतत् प्रथितं भुवि । जरत्कारुनिरुक्तिं त्वं यथा-वत् वक्तुमर्हसि” सौतिरुषाच “जरेति क्षयमाहुर्वैदारणं कारुसंज्ञितम् । शरीरं कारु तस्यासीत्तत्सधीमाञ्छनैः शनैः । क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यतउच्यते । जरत्कारुरिति ब्रह्मन्! वासुकेर्भगिनी तथा”भा० आ० ४० अ० । ३९९ पृ० अलङ्कारशब्दोक्ते २ अलङ्कारभेदे
Capeller
German
निरुक्ति
f.
 dass.
Stchoupak
French
निर्-उक्ति-
f.
 interprétation étymologique
titre du commentaire de
Yāska (v. °उक्त-)
d'un commentaire du Tarkasaṃgraha.