निरुक्त (nirukta)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 निरुक्त mfn.
   (-क्तः-क्ता-क्तं)
	 1. Said,  described.
	 2. Obscure,  obsolete.
	 n.
 
(-क्तं)
	 1. One of the Vedāngas or works considered as supple-
mentary to and connected with the Vedas,  forming a part of
the scriptural or sacred science: glossarial explanation of obscure
terms especially those occurring in the Vedas.
	 2. Explanation
of the concord or disagreement of letters,  &c.
	 3. Separation
or analysis of a derivative or compound word.
	 4. The name of the
Yāskās commentary on the Nighantus.
	 5. Loud,  Distinct.
 E.
  निर्
negative or affirmative prefix,  उक्त spoken,  said.

Capeller Eng

English

 निरुक्त a.
  uttered,  pronounced,  declared as (2 nom.
  ), 
explained,  distinctly said or enjoined
 n.
  explanation,  etymological
interpretation,  T. of a work.

Yates

English

 निरु_क्त (क्तं) 1.
n.
  A glossary of the
Vedas
 derivation. 
a. Said
 ob-
scure
 obsolete.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   निरुक्त  nirukta  adj.
   explained  
   निरुक्त  nirukta  adj.
   interpreted i.e. become manifest   
   निरुक्त  nirukta  adj.
   containing the name of a god  
   निरुक्त  nirukta  adj.
   loud   
   निरुक्त  nirukta  adj.
   declared for  
   निरुक्त  nirukta  adj.
   explicitly mentioned or enjoined   
   निरुक्त  nirukta  adj.
   pronounced  
   निरुक्त  nirukta  adj.
   defined   
   निरुक्त  nirukta  adj.
   expressed  
   निरुक्त  nirukta  adj.
   uttered   
   निरुक्त  nirukta  adj.
   distinct  
   निरुक्त  nirukta  adj.
   fulfilled   
   निरुक्त  nirukta  adj.
   accomplished  
   निरुक्त  nirukta  n.
   explanation or etymological interpretation of a word     
            

Wilson

English

 निरुक्त
mfn.
   (-क्तः-क्ता-क्तं)
1 Said,  described.
2 Obscure,  obsolete.
n.
  (-क्तं)
1 One of the Vedāṅgas or works considered as supplementary to and
connected with the Vedas,  forming part of scriptural or sacred science:
glossarial explanation of obscure terms,  especially those occurring in the
Vedas.
2 Explanation of the concord or disagreement of letters,  &c.
3 Separation or analysis of a derivative or compound word.
E.
  निर् negative or affirmative prefix,  उक्त spoken,  said.

Apte

English

निरुक्त [nirukta],  a.
 

Expressed,  pronounced,  explained,  defined.

Loud,  distinct.

Enjoined,  decided
 पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः Bhāg.*
  7.14.34.

Interpreted,  accomplished (as a word)
 proved from शब्दप्रमाण (as शब्दैकगम्य)
 वेदांश्च वेद्यं तु विधिं च कृत्स्नमथो निरुक्तं परमार्थतां च Mb.
 *  12.245.3.

क्तम् Explanation,  derivation,  etymological interpretation.  स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हदयमिति Ch. Up.*
   8.3.3
 महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारत- मुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ Mb.
 *  1.1.274.

N.
  of one of the six Vedāṅgas,  that which contains glossarial explanation of obscure words,  especially those occurring in the Vedas
 नाम च धातुजमाह निरुक्ते Nir.

N.
  of a celebrated commentary on the Nighaṇṭus by Yāska.  Comp.
   -कारः N.
  of the sage Yāska.  -जः one of the twelve kinds of sons allowed by the old Hindu law (=  क्षेत्रजः q. v. )
 आत्मा पुत्रश्च विज्ञेयस्तस्यानन्त- रजश्च यः । निरुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा ॥ Mb.
 *  13.49.3.-वृत्तिः N.
  of a com.  on Yāska's निरुक्त by Durgāchārya. 

Apte 1890

English

 निरुक्त a. 1 Expressed,  pronounced,  explained,  defined. 
2 Loud,  distinct. 
क्तं 1 Explanation,  derivation,  etymological interpretation. 
2 N. of one of the six Vedāṅgas,  that which contains glossarial explanation of obscure words,  especially those occurring in the Vedas
 नाम च धातुजमाह निरुक्ते Nir. 
3 N. of a celebrated commentary on the Nighaṇṭus by Yāska. 
Comp. 
कारः N. of the sage Yāska. 
जः one of the twelve kinds of sons allowed by the old Hindu law (= क्षेत्रज q. v.). 

Monier Williams Cologne

English

 निर्-उक्त mfn.
   (√ वच्) uttered,  pronounced,  expressed,  explained,  defined,  Br.
 
 Up.
  
 MBh.
   &c.
  

 declared for (nom.  ),  MBh.
  

 explicitly mentioned or enjoined,  ĀśvGṛ.
 

 containing the name of a god (as a verse),  ŚāṅkhBr.
  

 distinct,  loud (opp.  to उपांशु),  ŚBr.
  

 interpreted i.e. become manifest,  fulfilled,  accomplished (as a word),  MBh.
   ix,  1316

 निर्-उक्त n.
  explanation or etymological interpretation of a word,  ChUp.
    viii,  3,  3
 MBh.
   i,  266 &c.
  

 N.
  of sev. works.,  esp.
   of a Comm.  on the Nighaṇṭus by Yāska.

Monier Williams 1872

English

 निरुक्त निर्-उक्त,  अस्,  आ,  अम् (fr. rt. वच् with
निस्),  uttered,  pronounced,  expressed,  explained,  de-
fined
 loud,  distinct
 (अम्),  n. explanation or ety-
mological interpretation of a word
 N. of one of the
six Vedāṅgas or works considered as connected with
the Vedas
 glossarial explanation of obscure terms, 
(especially those occurring in the Vedas)
 N. of a
well-known commentary on the Nighaṇṭus by Yāska
[cf. नैरुक्त,  नैरुक्तिक।]
—निरुक्त-कार,  अस्, 
m. ‘Nirukta-composer, ’ N. or epithet of a com-
mentator on Kāli-dāsa's Megha-dūta.
—निरुक्त-
कृत्,  त्,  m. epithet of a pupil of Śāka-pūrṇi.
—नि-
रुक्त-ज,  अस्,  m.,  N. of a class of sons enumerated
in Mahā-bh. Anuśāsana-p. 2615.
—निरुक्त-परि-
शिष्ट,  अम्,  n.,  N. of a work supplementary to the
Nirukta.
—निरुक्त-वत्,  आन्,  m. ‘possessing the Ni-
rukta,  author of the Nirukta, ’ an epithet of Yāska.
—निरुक्त-वृत्ति,  इस्,  f. ‘commentary on the Ni-
rukta, ’ N. of a commentary on Yāska's Nirukta by
Durgācārya.

Macdonell

English

 निरुक्त nir-ukta,  pp. √ vac
 n.
  explanation
 🞄etymological interpretation
 esp. T. of Yāskaʼs 🞄commentary on the Nighaṇṭus
 -ukti,  f.
  🞄etymological explanation
 -uñchana,  n.
  = 🞄nī-rājana
 -uttara,  a.
  having no superior
 🞄unable to give an answer
 -utsava,  a.
  devoid 🞄of festivals
 -utsāha,  a.
  destitute of energy,  🞄unenterprising,  spiritless: -tā,  f.
  cowardice
 🞄-utsuka,  a.
  unconcerned
 having no desire 🞄for (prati)
 -utseka,  m.
  modesty
 a.
  unpretentious,  🞄modest
 -udara,  a.
  trunkless
 -uddeśam,  ad. without making any statement
 🞄udyama,  a.
  avoiding exertion,  indolent
 🞄-udyoga,  a.
  id.
 -udvigna,  pp. untroubled,  🞄unagitated: -manas,  a.
  having oneʼs mind 🞄undisturbed
 -udvega,  a.
  free from agitation,  🞄calm
 -unmāda,  a.
  free from arrogance
 🞄-upakārin,  a.
  unable to render a service
 🞄-upakriya,  a.
  rendering no service
 -upadrava,  a.
  unassailed by mischances or calamities,  🞄prosperous,  faring well
 free from danger,  🞄sage: -tā,  f.
  security
 -upadhi,  a.
  free from 🞄guile,  honest
 blameless
 -upapatti,  a.
  unsuitable
 🞄-upapada,  a.
  unaccompanied by a 🞄secondary word
 -upaplava,  a.
  undisturbed,  🞄uninterrupted
 -upabhoga,  a.
  not enjoying
 🞄-upama,  a.
  having no equal
 -upayoga,  a.
  🞄useless
 -upākhya,  a.
  indescribable: -tva,  🞄n.  abst. ɴ.
 -upāya,  a.
  futile
 -uṣṇa-tā,  f.
  🞄coldness: -ṃ nī,  make cold,  kill
 -uṣṇīṣa,  🞄a.  turbanless,  bareheaded.

Apte Hindi

Hindi

निरुक्त
वि* - निर्+वच्+क्त
"अभिहित,  उच्चरित,  अभिव्यक्त,  परिभाषित"

निरुक्त
वि* - निर्+वच्+क्त
"उच्चस्वर से बोला हुआ,  स्पष्ट"

निरुक्तम्
नपुं*
   - -
"व्याख्या,  निर्वचन,  व्युत्पत्तिसहित व्याख्या"

निरुक्तम्
नपुं*
   - -
"छः वेदांगों में से एक जिसमें अप्रचलित शब्दों की व्याख्या की गई है,  विशेषकर वैदिक शब्दों की - "

निरुक्तम्
नपुं*
   - -
यास्क द्वारा निघण्टु पर किया गया भाष्य

Shabdartha Kaustubha

Kannada

निरुक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪದಗಳ ಅವಯವಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದು
निष्पत्तिः - > निर्+वच(परिभाषणे) भावे "क्तः" (३-३-११४)
व्युत्पत्तिः - > निः निश्चयेन उक्तम्,  निरुच्यते अनेनेति वा
निरुक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈದಿಕ ಪದಗಳ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳುವ ಒಂದು ಗ್ರಂಥ
विस्तारः - > ನಿರುಕ್ತವು ಆರು ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ವೇದಪುರುಷನ ಶ್ರೋತ್ರರೂಪವಾದುದು. "ज्योतिषामयनं चक्षुः निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते" पा०शि० ४१. ನಿರುಕ್ತವು ಯಾಸ್ಕಮುನಿ ಪ್ರಣೀತವಾದುದು.

L R Vaidya

English

 nirukta {% (I) a. (f. क्ता) %} 1. Explained,  defined
 2. loud,  distinct.

 nirukta {% (II) n. %} 1. Explanation,  etymological interpretation
 2. name of one of the six Vedāngas,  viz.,  that which contains glossarial explanation of obscure Vedic words
 3. name of Yāska’s commentary on the Nighaṇṭus.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 निरुक्त a C. on the Naighaṇṭuka,  by Yāska. Jones 411.
IO. 770. 1296. 1378 1751. 1752. 1979. W. p. 16.
17. Oxf. 384^a. 385. 396^b. Paris (D 136). L. 908.
1300. K. 8. Kh. 59. B. 1,  204. 206. Ben. 2.
3. 5. Bik. 132. 133. Haug 30. Rādh 1. NW.
4. 16. Oudh III,  6. 8. XIII,  32. NP. II,  8. VIII,  4.
Burnell 2^b. Bh. 6. P. 4. Bhk. 8. Oppert 6748.
7071. 8189. II,  535. 4345. 4684. 6945. 7432. Rice
28. W. 1503. 1504. Peters. 1,  116. 2,  167. 171.
3,  385.
		C. Oppert II,  4310. 5751. 7433. Peters. 2,  168.
		C. by Ugra. Paris (D 136^a). Ben. 1. 2. NW.
16. Proceed. ASB. 1869,  140.
		C. by Durga. IO. 206. 357. 358. Oxf. 361^a.
384^b. 392^b. 396^b. B. 1,  206. NP. VI,  8.
Burnell 3^a. P. 4. Poona II,  149--157.
Oppert II,  9467. BP. 258.
		C. by Skandasvāmin. K. 8. Quoted by Deva-
rāja p. 4. 83.
		Niruktabhāṣyavyākhyā. B. 1,  206.

 निरुक्त by Yāska. Cs. 506 (pūrvārdha). 507 (pūrvārdha).
508 (uttarārdha). 509 (13 and 14). 510 (inc.). 513.
Hz. 419. Peters. 4,  2. Stein 38.
		C. by Durga. Cs. 511 (pūrvārdha). 512 (7). 514.
517 (7). Lund II. Rgb. 46 (inc.). Stein 38.
39 (inc.).

 निरुक्त by Yāska. AK 62 (inc. 8--12). 61 (13). AS
p. 92 (both Pūrvārdha). p. 93 (Uttarārdha). Lz. 37.
38 (both 7--12). 39 (fragments of 7--12). Peters.
5,  24 (Uttarārdha). 25 (Uttarārdha).
		C. Peters. 6,  28 (Uttarārdha).
		C. by Durga. AS p. 93 (2 MSS.,  the second inc.).

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 (nirukta = Skt.,  explained,  in: likhāpayen naraḥ kaścit su-niruktaṃ ca pustake SP 〔342.5〕 (vs),  a man shall cause (this sūtra) to be written and well explained (commented upon) in a book
 Burnouf and Kern strangely renferme,  have it well put together.)

Lanman

English

 nír-ukta,  a. spoken out
 loud
 clear
as n. explanation
 etymological interpretation
of a word
 esp. Nirukta,  title of a
commentary to the nighaṇṭavas or Vedic
Glossary. [√vac + nis.]

Abhyankara Grammar

English

निरुक्त  name of a class of works which were composed to explain the collections of Vedic words by means of proposing derivations of those words from roots as would suit the sense. The Nirukta works are looked upon as supplementary to grammar works and there must have been a good many works of  this kind in ancient times as shown by references to the writers of these viz. Upamanyu,  Sakatay- ana, Sakapuni, Sakapurti and others,  but,  out of them only one work composed by Yaska has survived
 the word,  hence has been applied by scholars to the Nirukta of Yaska which is believed to have been written in the seventh or the eighth century B. C. i. e. a century or two before Panini. The Nirukta works were looked upon as subsidi- ary to the study of the Vedas along with works on phonetics ( शिक्षा ),  rituals ( कल्प ),  grammar (व्याकरण) prosody (छन्दस्) and astro- nomy(ज्योतिष)and a mention of them is found made in the Chandogyo- panisad. As many of the derivati- ons in the Nirukta appear to be forced and fanciful,  it is doubtful whether the Nirukta works could be called scientific treatises. The work of Yaska,  however,  has got its own importance and place among works subsidiary to the Veda,  being a very old work of that kind and quoted by later commentators. There were some glosses and commentary works written upon Yaska's Nirukta out of which the one by Durgacarya is a scholarly one.It is doubtful whe- ther Durgacarya is the same as Durgasimha,  who wrote a Vrtti or gloss on the Katantra Vyakar- ana. The word निरुक्त is found in the Pratisakhya works in the sense of 'explained' and not in the sense of derived
 cf. R. Pr. XV 6
 V.Pr. IV. 19,  195.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 निरुक्त 2. a) am Ende eines adj. Komp. f. आ,  Bhāg. P. 12,  6,  58.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khong du chud par bya ba
१) अनुगच्छत २) अभिसमय ३) निरुक्त ४) प्रतिपत्तव्य ५) प्रतिपत्ति ६) प्रतिपादन ७) प्रतिपादयितव्य ८) प्रतीति ९) विबोध

nges tshig
निपात / निरुक्त

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ २५० ॥
षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता ।
-wordlist-
 
वेदाङ्ग (क्ली),  षडङ्गी (स्त्री),  शिक्षा (स्त्री),  कल्प (पुं),  व्याकरण (क्ली),  छन्दस् (क्ली),  ज्योतिस् (क्ली),  निरुक्त (क्ली),  धर्मशास्त्र (क्ली),  स्मृति (स्त्री),  धर्मसंहिता (स्त्री)

--source--
 
प्रस्तावस्तु प्रकरणं निरुक्तं पदभञ्जनम् ॥ २५४ ॥
-wordlist-
 
प्रस्ताव (पुं),  प्रकरण (क्ली),  निरुक्त (क्ली),  पदभञ्जन (क्ली)

Mahabharata

English

*nirukta (the etymological work of Yāska): XII,  7372,  †8944,  13232
 XIII,  4108.

Vedic Reference

English

 Nirukta,  ‘explanation’ of a word or passage,  is found in the
Chāndogya Upaniṣad (viii. 3,  3),  but does not appear as the
name of a work before the later Upaniṣads. It is,  however, 
probable that Yāska's Nirukta is not later than the rise of
Buddhism. Cf. Nirvacana.
Cf. Weber,  Indische Studien,  1,  13, 
17
 3,  260 et seq.
 Indian Literature,  25, 
26,  41,  42,  etc.
 Macdonell,  Sanskrit
Literature,  269,  270
 Keith,  Aitareya
Āraṇyaka,  24,  25
 Roth,  Nirukta,  xv.
et seq.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 निरुक्तं,  क्ली,
   (निर्निश्चयेन उक्तम् ।) वेदवेदाङ्ग-शास्त्रविशेषः । यथा,  --“शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषन्तथा ।छन्दश्चेति षडङ्गानि वेदानां वैदिका विदुः ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
(तथाहि,  --“वर्णागमो वर्णविपर्य्ययश्चद्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ ।धातोस्तदर्थातिशयेन योग-स्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥
”यदुक्तं देवराजयज्वना निर्व्वचने,  तद्यथा,  --“अत उक्ताध्ययनविधेरुक्तच्छन्दःप्रविभागस्योक्त-विनियोगस्योपलक्षितकर्म्माङ्गभूतकालस्योपद-र्शितलक्षणस्यैतैरङ्गैर्वेदस्यार्थपरिज्ञानविषये नि-रुक्तं नामेदमङ्गमारभ्यते । प्रधानञ्चेदमितरेभ्यो-ऽङ्गेभ्यः सर्व्वशास्त्रेभ्यश्चार्थपरिज्ञानाभिनिवेशात् ।अर्थो हि प्रधानम् । तद्गुणः शब्दः । स चेतरेषुव्याकरणादिषु चिन्त्यते । कल्पे खल्वपि विनि-योगश्चिन्त्यते । स च पुनरर्थाभिधानवशेन मन्त्रा-णाम् । यो यमर्थमभिधानेन संस्कर्त्तुं समर्थो मन्त्रःस तत्र विनियुज्यते । तदुक्तं अर्थाभिधान-संयोगान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यात् इति । न चनिरुक्तादृतेऽन्यदङ्गमन्यद्वा बाह्यं शास्त्रमस्तितात्पर्येण यदशेषान् शब्दान् निर्ब्रूयात् । यदपिच क्वचित् क्वचिदन्यशास्त्रे शब्दनिर्व्वचनम् ।अतएव तदित्युपलक्ष्यम् । यथा शब्दलक्षणपरि-ज्ञानं सर्व्वशास्त्रेषु व्याकरणात् एवं शब्दार्थनिर्व्व-चनपरिज्ञानं निरुक्तात् । वस्तुमात्रमेव हि इत-रेषु शास्त्रेषु स्वाभिमतबुद्धिविषयमेव किञ्चि-च्चिन्त्यते ब्राह्मणमपि च विध्यर्थवादरूपमशेष-मन्त्रार्थशेषभूतमेव । मन्त्रब्राह्मणार्थपरिज्ञानबद्ध-श्चाध्यात्माधिदैवाधिभूतपरिज्ञानद्बारेण धर्म्मार्थ-काममोक्षाख्योऽखिलपुरुषार्थः । न चानिरुक्तोमन्त्रार्थो व्याख्यातव्य इति । तस्मादर्थपरिज्ञाना-भिनिवेशादिदमेव प्रधानमित्युपपन्नम् । अथा-स्यैवमखिलपुरुषार्थोपकारवृत्तिसमर्थस्य संग्रहः ।तद्यथा,  --नामाख्यातोपसर्गनिपातलक्षणम् । भावविकार-लक्षणम् । नामान्याख्यातजानि सर्व्वाणि चयथोपन्यस्य पक्षप्रतिपक्षतो विचार्यावधारणम् ।सर्व्वाण्याख्यातजानि कानिचिदेवानेक-धातु-जान्यपीति मन्त्राणामर्थवत्त्वानर्थवत्त्वे विचार्य्यशास्त्रारम्भप्रयोजनद्बारेणार्थवत्तावधारणम् ।पदविभागपरिज्ञानप्रतिज्ञानबोधावलम्बिप्रदर्श-नाय आदिमध्यान्तानेकदैवतलिङ्गसङ्कटेषु मन्त्रेषुयाज्ञिकपरिज्ञानद्वारेण देवतापरिज्ञानप्रतिज्ञा ।अर्थज्ञप्रशंसा । अनर्थज्ञावधारणम् । वेदवेदाङ्ग-व्यूहः । सप्रयोजननिघण्टुसमाम्नायविरचनम् ।प्रकरणत्रयविभागेन नैघण्टुकप्रधानदेवताभि-धानप्रविभागलक्षणम् । निर्व्वचनलक्षणद्वारेणशब्दवृत्तिविषयोपदेशः । अर्थप्राधान्यात् लोपो-पधाविकारवर्णलोपविपर्ययोपदेशेन सामर्थ्योप-प्रदर्शनायादिमध्यान्तलोपोपधाविकारवर्णलोप-विपययाद्यन्तवर्णव्यापत्तिवर्णोपजनोदाहरण-चिन्ता । अन्तस्थान्तर्द्धातुनिमित्तेन सम्प्रसार्या-सम्प्रसार्योभयप्रकृतिधातुनिर्व्वचनोपदेशः । भा-षिकप्रायोवृत्तिभ्यो नैगमशब्दार्थप्रसिद्धिः । नैग-मप्रायोवृत्तिभ्यो भाषिकशब्दार्थप्रसिद्धिः । देश-व्यवस्थया शब्दरूपव्यपदेशः । तद्धितसमासनाम-निर्व्वचनलक्षणम् । शिष्यलक्षणम् । विशेषेणव्याख्यया तत्त्वपर्यायभेदसङ्ख्यासन्दिग्धोदाहरणा-न्निर्व्वचनव्यवस्थया नामाख्यातोपसर्गनिपातानांविभागेन नैघण्टुकप्रकरणानुक्रमणम् । अने-कार्थानवगतसंस्कारानुक्रमणम् । परोक्षकृता-ध्यात्मिकमन्त्रलक्षणम् । स्तुत्याशीःशपथाभि-शापाभिख्यापरिदेवनानिन्दाप्रशंसादिभिर्मन्त्रा-भिव्यक्तिहेतूपदेशः । निदानपरिज्ञानव्याख्या-पनायानादिष्टदेवतोपपरीक्षणायाध्यात्मोपदेश-प्रकृतिभूमत्वम् । इतरेतरजन्मत्वम् । स्थानत्रय-भेदतः तिसृणामेकैकस्या माहाभाग्यकृतोऽनेक-नामधेयप्रतिलम्भः । पृथगभिधानन्तूत्पत्तिसम्ब-न्धाद्बा । देवतानामाकारचिन्तनम् । भक्तिसाह-चर्यसंस्तवकर्म्मसूक्तभाक्त्वहविर्भाक्त्वव्यञ्जनभाक्त्वानि ।पृथिव्यन्तरिक्षद्युस्थानदेवतानामभिधेयाभिधान-व्युत्पत्तिप्राधान्यश्रुत्युदाहरणम् । तन्निर्व्वचन-विचारोपपत्यवधारणानुक्रमेण व्याख्याय दैवत-प्रकरणनिर्णयः । विद्यापारप्राप्त्युपायोपदेशः ।मन्त्रार्थनिर्व्वचनद्वारेण देवताभिधाननिर्व्वचनफलंदेवताताद्भाव्यम् । इत्येष समासतो निरुक्त-शास्त्रचिन्ताविषयः ॥
” * ॥
“वर्णागमो वर्णविपर्य्ययश्च इत्यादिना निश्चये-नोक्तं निरुक्तम् ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥
पदभञ्जनम् । यथा,  --“प्रस्तावस्तु प्रकरणं निरुक्तं पदभञ्जनम् ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
कथिते,  त्रि । यथा । “निरुक्ता प्रकृतिर्द्वेधा ।”इति जगदीशः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 निरुक्त न०
  निर्--वच--भावे क्त । १ निर्वचने पदानामव-वयवार्थाः सम्भाविता निःशेषेण निश्चयेन उच्यन्वे यत्रआधारे बा० क्त । पदानामवयवार्थनिर्वएनरतिपादकेयास्कादिप्रणीते २ ग्रन्थभेदे तदेतत् ऋग्वेदभाष्योपक्रमेउक्तं यथा“पञ्चध्यायरूपकाण्डत्रयात्मके एतस्मिन् ग्रन्थे परनि-रपेक्षितया पदार्थस्योक्तत्वात्तस्य ग्रन्थस्य निरुक्तत्वम् ।तद्व्याख्यानं च “समाम्नायः समाम्नातः” इत्यारभ्य “तस्या-स्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवत्यनुभवति” इत्यन्तैर्द्वादशभिरध्यायै-र्यास्को निर्ममे । तदपि निरुक्तमित्युच्यते एकैकस्य पदस्यसम्भाविता अवयवार्थास्तत्र निःशेषेणोच्यन्त इति व्यु-त्पत्तेः । तथा हि “चत्वारि पदजातानि नामाख्यातेचोपस्वर्गनिपाताश्चेति” प्रतिज्ञाय “उच्चावचेष्वर्थेषु निपत-न्तीति” निपातस्वरूपं निरुच्यैवमुदाहृतम् “नेति प्रति-षेघार्थीयो भाषायामुभयमन्वव्यायम् “नेन्द्रं देवममंसतेति”प्रतिषेधार्थीय इति । “दुर्मदासो न सुरायाम्” इत्युप-मार्थीयः इति च । तच्च लोके केवलप्रतिषेधार्थकस्यापिनकारस्य वेदे प्रतिषेधोपमालेक्षेणार्थोदाहरणमस्मिन्ग्रन्थेऽवगम्यते । एवं ग्रन्थकारेणोक्तास्तत्तत्पदनिर्वचन-विशेषास्तत्तन्मन्त्रव्याख्यानावसरे एवास्माभिरुदाहरिष्यन्ते ।म च निर्वचनानां निर्मूलत्वं शङ्कनीयम् एतद्व्युत्पत्त्यर्थ-मेव ब्राह्मणेषु पदनिर्वचनानां केषाञ्चिदुक्तत्वात् । “तदा-हुतीवामाहुतित्वमिति” “तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्रम् इत्याच-अते” इति “यदप्रथयत्तत् पृथिव्याः पृथिवीत्वमिति च” ।ग्रन्थकारोऽपि तत्र तत्र स्वीक्तनिर्बचनमूलभूतब्राह्मणा-न्युदाहरिष्यति केषाञ्चिन्निर्ववचानागां व्याकरण-वलेन सिद्धावपि न सर्वेषां सिद्धिरस्ति । अतएव अन्थ-कार आह “तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कात्र्स्न्यंस्वार्थसाधकं चेति” । तस्माद्वेदार्थावबोधायोपयुक्तंनिरुक्तम्” । तत्र निर्वचने पदसाधनप्रकारश्च “वर्णागमोवर्णविपर्यवश्चेत्यादिनोक्तो निपातशब्दे दृश्यः । “शिक्षा-मल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति” मुण्ड-कोप० “छन्दः पादौ तु नेदस्य हस्तौ कल्पोऽध पठ्यते ।ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा घ्राणंतु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् साङ्ग-मधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते” तस्यैतत् निरुक्तंहृद्ययमिति हृदयम्” छा० उप० । हेमचन्द्रे तु पदभञ्जनंनिरुक्तमित्युक्तं तेनावयवार्थज्ञापनार्थं तत्तद्घटकपदस्यविभागकरणमेव निरुक्तमिति तदर्थः । ३ नियोगेनउक्ते ४ नियुक्ते च निरुक्तजशब्दे दृश्यम् ।

Capeller

German

 निरुक्त (s. वच्) n.
  Deutung,  etymologische
Erklärung
 T. eines Werkes.

Burnouf

French

 निरुक्त निरुक्त a. (pp. de वच्) inusité,  qu'on ne dit
plus. -- S. n.
  [un des Vedāṅgas] commentaire sur les termes obscurs
du Veda.
निरुक्ति f.
  mms.
		 Explication de ce qu'il peut y avoir d'obscur
dans la Loi,  Bd.

Stchoupak

French

 निर्-उक्त-
 a. v. prononcé,  énoncé,  exprimé,  expliqué,  déclaré tel
(nom. ) 
 réalisé,  manifesté 
 nt. interprétation not. étymologique 
 titre
de divers ouvrages dont le commentaire des Nighaṇṭu par Yāska.
°कार- m.
  n.
  d'un commentateur du Meghadūta 
 n.
  de Yāska.
°ग- m.
  n.
  de Brahma.
°ज- m.
  une des 12 catégories de fils reconnues par les anciennes lois.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.