नियमः (niyamaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

नियमः [niyamḥ],  1 Restraining,  checking.

Taming,  subduing.

Confining,  preventing.

A restraint,  check
 वाचि नियमः U.*
  2.2
 अधर्मानियमः Ms.*
  8.122.

Restriction,  limitation
 Mb.
 *  14.13.11.

A rule or precept,  law (in general),  usage
 नायमेकान्ततो नियमः Ś. B.

Regularity
 कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम् Ratn.*
  1.2.

Certainty,  ascertainment.

An agreement,  promise,  vow,  engagement.

Necessity,  obligation. 

Any voluntary or self-imposed religious observance (dependent on external conditions)
 [The earliest explanation of this expression is the one found in the ŚB. on MS.*  4.2.24. cf.
   को$यं नियमः । अनियतस्य नियतता । प्रयोगाङ्गतया सर्वे देशाः प्राप्नुवन्ति,  न तु समच्चयेन । यदा समो न तदा विषमः । यदा विषमो न तदा समः । स एष समः प्राप्तश्चाप्राप्तश्च । यदा न प्राप्तः स पक्षो विधिं प्रयोजयति. This is very nicely stated in the Vārttika'नियमः पाक्षिके सति']
 R.*
  1.94
 Ki.*
  5.4
 (see Malli. on Śi.*
  13.23).

Any minor observance or lesser vow,  a duty prescribed to be done,  but which is not so obligatory as a यम q. v.  शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दशा ॥ Atri.

Penance,  devotion,  religious austerities
 नियमविघ्न- कारिणी Ś.*
  1
 R.*
  15.74.

(In Mīm.  phil.
 ) A rule or precept which lays down or specifies something which,  in the absence of that rule,  would be optional
 विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति.

(In Yoga phil.
 ) Restraint of the mind,  the second of the 8 principal steps of meditation in Yoga
 दशैते नियमाः प्रोक्ता योगशास्त्र- विशारदैः Tantrasāra. 

(In Rhet.
 ) A poetical commonp lace or convention,  as the description of the cuckoo in spring,  peacocks in the rains &c.
 

Defining,  definition. 

Keeping down,  lowering (as the voice).

Keeping secret
 मन्त्रस्य नियमं कुर्याः Mb.
 *  5. 141.2.

Effort (यत्न)
 यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मिन्निवर्तने Mb.
 *  2.46.2. (नियमेन as a rule,  invariably). Comp.
   -उपमा a simile which expressly states that something can be compared only with something else. -धर्मः a law prescribing restraints. -निष्ठा rigid observance of prescribed rites. -पत्रम् a written agreement. -विधिः a religious rite,  daily ritual
 नियमविधिजलानां बर्हिषां चोप- नेत्री Ku.*
  1.6. -स्थ a.
  observing penance
 Ku.*
  5.13.-स्थितिः f.
  steady observance of religious obligations,  asceticism.  -हेतुः a regulating cause.

Apte 1890

English

 नियमः 1 Restraining,  checking. 
2 Taming,  subduing. 
3 Confining,  preventing. 
4 A restraint,  check
 वाचि नियमः U. 2. 2
 Ms. 8. 122. 
5 Restriction,  limitation. 
6 A rule or precept,  law (in general),  usage
 नायमेकांततो नियमः Ś. B. 
7 Regularity
 Ratn. 1. 20. 
8 Certainty,  ascertainment. 
9 An agreement,  promise,  vow,  engagement. 
10 Necessity,  obligation. 
11 Any voluntary or self-imposed religious observance (dependent on external conditions)
 R. 1. 94
 Ki. 5. 40
 (see Malli. on Śi. 13. 23). 
12 Any minor observance or lesser vow,  a duty prescribed to be done,  but which is not so obligatory as a यम q. v.
 शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दश ॥ Atri. 
13 Penance,  devotion,  religious austerities
 नियमविघ्नकारिणी Ś. 1
 R. 15. 74. 
14 (In Mīm. phil.) A rule or precept which lays down or specifies some thing which,  in the absence of that rule,  would be optional
 विधिरत्यंतमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति. 
15 (In Yoga phil.) Restraint of the mind,  the second of the 8 principal steps of meditation in yoga. 
16 (In Rhet.) A poetical common-place or convention,  as the description of the cuckoo in spring,  peacocks in the rains &c. 
17 Defining,  definition. 
18 Keeping down,  lowering (as the voice). (नियमेन as a rule,  invariably). 
Comp. 
निष्ठा rigid observance of prescribed rites. 
पत्रं a written agreement. 
विधिः a religious rite,  daily ritual
 Ku. 1. 60. 
स्थ a. observing penance
 Ku. 5. 13. 
स्थितिः f. steady observance of religious obligations,  asceticism. 

Apte Hindi

Hindi

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"नियंत्रण,  रोक"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"सधाना,  वशीभूत करना"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"सीमित करना,  रोक लगाना"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"निग्रह,  निरोध"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"सीमाबंधन,  हदबंदी"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"नियम या विधि कानून,  प्रचलन"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
नियमितता

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"निश्चितता,  निश्चय"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"संविदा,  प्रतिज्ञा,  व्रत,  वादा"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"आवश्यकता,  अनिवार्यता"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
कोई ऐच्छिक या स्वेच्छा से गृहीत धार्मिक अनुष्ठान

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"कोई छोटा अनुष्ठान या छोटा व्रत,  विहित कर्तव्य जो यम की भांति अनिवार्य न हो।"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"तपस्या,  भक्ति,  धार्मिक साधना"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"इस प्रकार का नियम या विधि जिसमें उस बात का विधान किया जाता है,  जो,  यदि यह नियम न होता तो ऐच्छिक होती।"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"मन का निग्रह,  योग में समाधि के आठ मुख्य अंगों में दूसरा"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"कविसमय,  जैसा कि वसंत ऋतु में कोयल का वर्णन,  वर्षा ऋतु में मोरों का वर्णन"

नियमः
पुं*
  - नि+यम्+अप्
गुप्त रखना

नियमः
पुं*
  - -
प्रयत्न

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  नियमः,  सिद्धान्तः,  ऋतम्,  धर्म,  नियमनम्
noun
 
किमपि कार्यं कर्तुं निर्धारिताः निर्देशाः।
 "संविद् इत्यपि एकः नियमः एव।"

Synonyms:
  समयः,  संविद्,  अभिसन्धिः,  अभिसंधिः,  नियमः,  सङ्केतः
noun
 
प्रागेव प्रतिज्ञातं प्रतिपादितं वा।
 "गतसप्ताहे तेन अमेरिका-भारतयोः वाणिज्य-सम्बन्धविषये यः समयः प्रतिपादितः सः सत्यम् अभवत्।"

Synonyms:
  नियमः,  शासनम्,  व्यवस्था
noun
 
काश्चित् निश्चिताः कृताः पद्धतयः।
 "कामपि संस्थां देशं वा प्रचालयितुं केचन नियमाः निर्मीयन्ते।"

Synonyms:
  नियमः,  दण्डः,  विधिः
noun
 
दण्डविधाने वर्तमानाः विविधाः नियमाः
 "भारतीयदण्डविधानस्य नियमेन भ्रूणहत्या निषिद्धा"

Synonyms:
  प्रतिज्ञा,  प्रतिज्ञानम्,  समयः,  संश्रवः,  प्रतिश्रवः,  वचनम्,  संविद्,  संवित्,  नियमः,  संगरः,  सङगरः,  सङ्केतः,  अभिसंधा,  अभिसन्धा,  अभ्युपगमः,  स्वीकारः,  उररीकारः,  अंगीकारः,  अङ्गीकारः,  परिपणनं,  समाधिः,  आगूः,  आश्रवः,  सन्धा,  श्रवः
noun
 
कञ्चित् दृढतापूर्वकं कथनं यत् इदं कार्यम् अहम् अवश्यं करिष्यामि अथवा कदापि न करिष्यामि इति।
 "आधुनिके काले अल्पीयाः जनाः प्रतिज्ञां पूरयन्ति।"

Synonyms:
  नियमः
noun
 
योगस्य अष्टाङ्गेषु एकं यस्मिन् शौचं सन्तोषः तपः स्वाध्यायः ईश्वरप्रणिधानम् एते सन्ति।
 "साधुः नियमम् आचरति।"

Synonyms:
  कर्तव्यम्,  धर्मः,  स्वधर्मः,  कर्तव्यता,  कार्यम्,  कृत्यम्,  क्रिया,  नियमः,  यमः,  व्रतम्,  धुरा,  तपः
noun
 
यत् अवश्यं करणीयम्।
 "देशसेवा इति अस्माकं परमं कर्तव्यम्।"

Synonyms:
  संयमः,  संयामः,  वियामः,  वियमः,  यामः,  यमः,  संयमनम्,  नियमः,  आत्मनियंत्रणम्,  आत्मनिग्रहः
noun
 
चित्तादिवृत्तीनाम् नियंत्रणम्।
 "संयमात् आरोग्यस्य रक्षणम्।"

Synonyms:
  नीतिः,  नयः,  व्यवस्था,  नियमः,  विधिः
noun
 
नियमपूर्वकाचरणस्य बोधकं विधानम्।
 "नीतिः देशम् उत्कर्षं नयति।"

Synonyms:
  समयः,  नियमः,  संस्कारः,  अङ्गीकारः,  उपगमः,  अभ्युपगमः,  सङ्केतः,  संवादः,  व्यवस्था,  संविद्,  प्रतिज्ञानम्
noun
 
कार्यसिद्ध्यर्थं कार्यसमाविष्टानां घटकानां साम्मुख्यम्।
 "उभयोः पक्षयोः अयं समयः यत् ते परस्पराधिकाराणाम् उल्लङ्घनं न करिष्यन्ति।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नियमः,  पुं,
   (नियमनमिति । नि + यम + “यमःसमुपनिविषु च ।” ३ । ३ । ६३ । इति अप् ।)शौचं सन्तोषः तपः स्वाध्यायः ईश्वरप्रणिधानञ्च ।इति वेदान्तसारः ॥
 प्रतिज्ञा । अङ्गीकार इतियावत् । व्रतम् । तच्चोपवासादि । अनित्यमागन्तु-साधनं कर्म्म । इत्यमरः । २ । ७ । ३८ ॥
 (सङ्कल्पः ।यथा,  देवीभागवते । ३ । २६ । २५ ।“नियमं प्रथमं कृत्वा पश्चात् पूजां समाचरेत् ॥
”बन्धनम् । यथा,  मनुः । ८ । १२२ ।“धर्म्मस्याव्यभिचारार्थमधर्म्मनियमाय च ॥
”)मन्त्रणा । निश्चयः । इति मेदिनी । मे,  ४६ ॥
 * ॥
“नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्यमाभ्यन्तरं द्बिधा ।शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चेन्द्रियनिग्रहः ॥
स्नानमौनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहः ।तपः क्रोधो गुरौ भक्तिः शौचञ्च नियमाः स्मृताः ॥
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम् ।सन्तोषस्तपसां जप्यं वासुदेवार्च्चनं दमः ॥
”इति गरुडपुराणम् ॥
“ब्रह्मचर्य्यमहिंसाञ्च सत्यास्तेयापरिग्रहान् ।सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वं मनो नयन् ॥
स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियतात्मवान् ।कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः ।एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्त्तिताः ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥
 * ॥
“तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् ।सिद्धान्तश्रवणञ्चैव ह्नीर्म्मतिश्च जपो हुतम् ।दशैते नियमाः प्रोक्ता योगशास्त्रविशारदैः ॥
”इति तन्त्रसारे (हठयोगप्रदीपिकायाञ्च । १ ।१७ ॥
 कवितानियमाः । यथा,  --“वर्णयेन्न सदप्येतन्नियमोऽथ प्रदर्श्यते ।भूर्ज्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥
सामान्यवर्णने शौल्क्यं छत्राम्भःपुष्पवाससाम् ।कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥
रक्तत्वं रत्नबन्धूकविद्याम्भोजविषस्वताम् ।तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥
वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्यञ्च वर्णयेत् ।नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥
कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः ।पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखाद्रिषु ॥
चन्द्रेशशैलयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ।दानवासुरदत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥
बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता ।भानवा मौलितो वर्ण्या देवाश्चरणतः पुनः ॥
”इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके वर्ण्यस्थिति-र्नाम तृतीयं कुसुमम् ॥
 (विष्णुः । यथा,  महा-भारते । १३ । १४९ । ३० ।“अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥
”महादेवः । यथा,  तत्रैव तस्य सहस्रनाम-कीर्त्तने । १३ । १७ । ३५ ।“पवित्रश्च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥
”)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.