| YouTube Channel

निमित्तिन् (nimittin)

 
Apte
English
निमित्तिन् [nimittin],
a.
 Having a cause, influenced by (some cause or ground).
Apte 1890
English
निमित्तिन् a. Having a cause, influenced by (some cause or ground).
Monier Williams Cologne
English
निमित्तिन्
mfn.
 operated on or influenced by a cause, having a cause or reason,
TPrāt.
 , Sch.
Pāṇ.
 , Sch. (cf. निमित्त-न्° above).
Monier Williams 1872
English
निमित्तिन्, ई, इनी, इ, operated on or influenced by
a cause, having a cause or reason.
Abhyankara Grammar
English
निमित्तिन् an affix or an augment or a substitute taking place on account of certain formal causes or nimi- ttas
cf. निर्ज्ञातार्थो निमित्तमनिर्ज्ञातार्थो निमित्ती, इह च प्रत्ययोऽनिर्ज्ञातः प्रकृत्युपपदो- पाधयो निर्ज्ञाताः M. BSh. on III. l . l Vart. 2.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
निमित्तिन्
त्रि०
 निमित्तवस्त्यस्य इनि । निमित्तयुक्ते १ कार्येप्रा० वि० उक्ते २ बधकर्त्तृभेदे च यथा “कर्त्ता च पञ्चविधःकर्त्ता प्रयोजकोऽनुमन्ता अनुग्राहकोनिमित्ती चेति” ।निमित्तिनमाह विष्णुः “अन्यायेन गृहीतस्वो न्याय-मर्थयते तु यः । यसुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्म-घातकम्” तल्लक्षणं प्रो० वि० उक्तं “उद्देश्यत्वे सतिहन्तुर्मन्यूत्पादको निमित्तो” इति मन्यूत्पादने निमि-त्तमाह तत्रैव वृद्धशा० “गोभूहिरण्यहरणे स्त्रीसम्ब-न्धकृतेऽपि च । यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्म-धातकम्” वृहस्मतिः “ज्ञातिमित्रकलत्रार्थं सुहृत्क्ष-त्रार्थमेव च । यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तभाहुर्ब्रह्मघा-तकम् । गोभूहिरण्यहरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ।यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मथातकम् । गुर्वर्थंपितृमात्रर्थमात्मार्थमथ वा पुनः । यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणां-स्तमाहुर्ब्रह्मथातकम्” षट्त्रिंशन्मतमिति कृत्वा पठितम्“आक्रोशितस्ताद्धितो वा धनैर्बा परिपीडितः । यमु-द्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तगाहुर्ब्रह्मघातकम्” सत्रोद्दि-श्येति सर्वत्र कीर्त्तनात् उद्देशाभावे निमित्ततामा-त्रेण वधित्वं नास्ति अर्थादिहरणाक्रोशनताड-नादीनां मन्युकारणानामुपात्तत्वादेतेषाभभावे धनाद्यर्थंवृक्षारोहणादिना ये म्रियन्ते (यदि मह्यं घनं नदास्यसि तदा वृक्षारोहणेन मरिष्यामीतिं) तत्रकीर्त्तनमात्रेण निमित्तबधो नास्ति तथा चपठन्ति “अमम्बेन यः फश्चित् द्विजः प्राणान् परि-त्यजेत् । तणैष तद्भवेत् पाषं न तु यं परिकी-र्त्तयेत्” अयम्बन्धेगेति वाक्कृतादिसकलापराधसम्ब-न्धामावपरं यच्च “सम्बन्धेन विना देव! शुष्कवादेनकोपितः” इति भविष्यपुराणवचनं वार्षिकप्रायश्चित्त-विधायकं तत् वाक्कृतेतरापराधसम्बन्धाभावपरं “शुष्क-वादेन कोपितः” इत्यभिधानात् । एवं यत्राक्रोशनादौपश्चात्कृते नापराधः तत्रापि न बधः यथा वृहस्पतिः“आष्युष्टस्त यदाक्रोशँस्ताडितः प्रतिताडवम् । हत्वा-ततायिनञ्चैव नापराधी भवेन्नरः” । शास्त्रविहितताड-मादौ कृते यत्र पुत्रशिष्यादिर्म्रियते तत्रापि बधो ना-ख्येव तथा भविष्यपुराणे “पुत्रः शिष्यस्तथा भार्य्याशासितश्चेद्विनश्यति । न शास्ता तत्र दोषेण लिप्यतेदेवसत्तम! । अशास्त्रीयताडनादौ भवत्येव यथा मनुः ।“पुत्रः शिष्यस्तथा भार्य्या दासी दासस्तु पञ्चमः । प्राप्ताप-राधास्ताह्याः स्यूरज्ज्वा वेणुदलेन वा । अधस्तान्नुप्रहर्त्तव्यं नोत्तमाङ्गे कदाचन । अतोऽन्थथा तु प्रहरँ-श्चौरस्याप्नोति किल्यिषम्” । एवञ्च विहितदण्डाचरणेशास्त्रीयकरग्रहणे क्रियमाणे यदि म्रियते तदापिवधो नास्त्येव दण्डादिशास्त्रविरोधान्निषेधाप्रवृत्तेः ।वधनिमित्तिनस्तु प्रायश्चित्तं तत्रोक्तं यथा“निमित्तिनस्तु वचनात् त्रैवार्षिकं सम्बन्धे, असम्बन्धेवार्षिकं यथा भविष्ये “ससम्बन्ध यदा विप्रो हत्वात्मानंमृतो गुह! । निर्गुणः सहसा क्रोधादुमृहक्षेत्रादितोविभो! । त्रैवार्षिकं व्रतं कुर्य्यात् ब्रह्मचर्व्यञ्चरन् वने” ।सम्बन्धशब्दोऽत्र धनसम्बन्धपरः । ताडनादिना तिर-स्कारेऽपि त्रैवार्षिकमाह सएव “तिरस्कतो यदा विप्रोनिर्गुणो म्रियतेऽनच! । सनिमित्तं यदा विप्रस्तदेदंशुद्धवे चरेद । त्रैवार्षिकं ब्रह्मचर्य्यं कृत्वा शुध्येतविप्रहा” । षनताडनादिसम्बन्धाभावे वाक्कलहमात्रेणमृते वार्षिकमाह सएव “यसुद्दिश्य द्विजो हन्यात्ब्राह्मणं स्वयमेव हि । आत्मानं सहसा क्रोधात्तस्यकिन्नुभवेदिदम् । सम्बन्धेन विना देव! शुष्कवादेन को-पितः । केशस्मश्रुनखादीनां कृत्वा वै वपनं गुह! ।ब्रह्मचर्य्यञ्चरन् वीर! वर्षेणैकेन शुध्यति” एतत्त्रितय-कारणाभावेऽर्थलोभादिना मृते प्रायश्चित्ताभाव इतिप्रागुक्तम्” प्रा० चि० ।