| YouTube Channel

निधिः (nidhiH)

 
Apte
English
निधिः [nidhiḥ], [नि-धा-आधारे कि]
Abode, receptacle, reservoir
जल˚, तोय˚, तपोनिधि
&c.
A store-house, treasury.
A treasure, store, hoard (for the nine treasures of Kubera, see नवनिधि).
The ocean.
An epithet of Viṣṇu.
A man endowed with many good qualities.
the science of chronology
Ch.
Up.*
 7.2.1.
Comp.
 -ईशः, नाथः an epithet of Kubera
Bhāg.*
 1.5.56. -वादः the art of finding treasure. -वासः the town of Newāsā on the Pravarā river in the Ahmednagar District
Cf. निधिवासकर-परमा- नन्द-प्रकाशितायां... संहितायां ......। Colophon of Śiva. B.2.
Apte 1890
English
निधिः [नि-धा-आधारे कि] 1 Abode, receptacle, reservoir
जल°, तोय°, तपोनिधि &c.
2 A store-house, treasury.
3 A treasure, store, hoard, (for the nine treasures of Kubera, see नवनिधि).
4 The ocean.
5 An epithet of Viṣṇu.
6 A man endowed with many good qualities.
Comp.
ईशः,
नाथः an epithet of Kubera.
Apte Hindi
Hindi
निधिः
पुं*
 - नि + धा + कि
"घर, आधार, आशय"
निधिः
पुं*
 - नि + धा + कि
"भंडारगृह, कोषागार"
निधिः
पुं*
 - नि + धा + कि
"खज़ाना, भंडार, संचय"
निधिः
पुं*
 - नि + धा + कि
समुद्र
निधिः
पुं*
 - नि + धा + कि
विष्णु का विशेषण
निधिः
पुं*
 - नि + धा + कि
सद्गुणसंपन्न व्यक्ति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 निधिः, कोशः
noun
महार्हाणां अथवा दुर्लभानां वस्तूनां सञ्चयः।
"तस्य गृहे पुरातनानां मुद्राणाम् अलङ्काराणा च निधिः अस्ति। "
Synonyms:
 निधिः
noun
कार्यार्थे सङ्गृहीतं धनम्।
"ग्रामीणक्षेत्रस्य विकासस्य निधेः दुरुपयोगः कृतः।"
Synonyms:
 कोशः, कोषः, निधिः
noun
सञ्चितं धनम् ज्ञानादयः वा।
"कोशस्य व्ययः उचिते स्थाने कर्तव्यः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: निधिः
Root: निधि
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ सामान्यनिधिः
Meaning(s):
⇒ Treasure
Shloka(s):
1|2|60|1 ► निधानं गूढकोशो ना निधिः शेवधिरस्त्रियाम्। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|60|1 ⇢ निधानम् (निधान) (नपुं) ⇒ Treasure ⇒ सामान्यनिधिः
➠ 1|2|60|1 ⇢ गूढकोशः (गूढकोश) (पुं) ⇒ Treasure ⇒ सामान्यनिधिः
➠ 1|2|60|1 ⇢ निधिः (निधि) (पुं) ⇒ Treasure ⇒ सामान्यनिधिः
➠ 1|2|60|1 ⇢ शेवधिः (शेवधि) (पुं) ⇒ Treasure ⇒ सामान्यनिधिः
➠ 1|2|60|1 ⇢ शेवधि (शेवधि) (नपुं) ⇒ Treasure ⇒ सामान्यनिधिः
Related word(s):
अन्यसंबन्धाः ➡ कुबेरः
उपाधि ➡ धनम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ शङ्खः1
Tamil
Tamil
நிதி4: : வீடு, வசிக்குமிடம், இருப்பிடம், கஜானா, கடல், விஷ்ணு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निधिः,
पुं,
 (निधीयतेऽत्रेति । नि + धा + किः ।)नलिकानामगन्धद्रव्यम् । समुद्रः । इति राज-निर्घण्टः ॥
(यथा, देवीभागवते । ३ । २२ । १० ।“कन्यां सुकेशीं निधिकन्यकासमांमेने तदात्मानमनुत्तमञ्च ॥
”)जीवकौषधिः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
आधारः ।यथा । गुणनिधिः । जलनिधिः । इत्यादयः ॥
चिरप्रनष्टस्वामिकभूजातधनविशेषः । इतिप्राञ्चः ॥
अज्ञातस्वामिकचिरनिखातस्वर्णादि ।यथा । अधुना भूमौ चिरनिखातस्य सुवर्णा-देर्निधिशब्दवाच्यस्याधिगमे विधिमाह ।“राजा लब्ध्वा निधिं दद्यात् द्बिजेभ्योऽर्द्धं द्बिजःपुनः ।विद्वानशेषमादद्यात् सर्व्वस्यासौ प्रभुर्यतः ॥
इतरेण निधौ लब्धे राजा षष्टांशमाहरेत् ।अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्तं दण्डमेव च ॥
”“उक्तलक्षणं निधिं राजा लब्धार्द्धं ब्राह्मणेभ्योदत्त्वा शेषं कोषे निवेशयेत् । ब्राह्मणस्तु विद्बान्श्रुताध्ययनसम्पन्नः सदाचारो यदि निधिं लभेततदा सर्व्वमेव गृह्णीयात् । यस्मादसौ सर्व्वस्यजगतः प्रभुः । इतरेण तु राजविद्बद्ब्राह्मण-व्यतिरिक्तेनाविद्वद्ब्राह्मणक्षत्त्रियादिना निधौलब्धे राजा षष्ठांशमधिगन्त्रे दत्त्वा शेषं निधिंस्वयमाहरेत् । यथाह वशिष्ठः । अप्रज्ञायमानंवित्तं योऽधिगच्छेत् राजा तद्धरेदधिगन्त्रे षष्ठ-मांशं प्रदद्यात् इति । गौतमोऽपि निध्यधिगमोराजधनं न ब्राह्मणस्याभिरुपस्याब्रह्मणोऽप्या-ख्याता षष्ठं अंशं लभेतेत्येक इति । अनिवेदितइति कर्त्तरि निष्ठा । अनिवेदितश्चासौ विज्ञा-तश्च राजा इत्यनिवेदितविज्ञातः । यः कश्चि-न्निधिं लब्ध्वा राज्ञे न निवेदितवान् विज्ञातश्चराजा स सर्व्वं निधिं दाप्यो रण्ड्यश्च शक्त्यपेक्षया ।अथ निधेरपि स्वाम्यागत्यरूपसङ्ख्यादिभिः स्वत्वंभावयति तदा तस्मै राजा निधिं दत्त्वा षष्ठंद्वादशं वांशं स्वयमाहरेत् । यथाह मनुः ।“ममायमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ।तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशमेव वेति ॥
अंशविकल्पस्तु वर्णकालाद्यपेक्षया वेदितव्यः ।”इति मिताक्षरायां व्यवहाराध्यायः ॥
कुवेरस्य नवधा रत्नविशेषः । तत्पर्य्यायः ।शेवधिः २ । इत्यमरः । १ । १ । ७४ ॥
सेवधिः ३ ।इति भरतः ॥
तद्भेदा यथा, --“पद्मोऽस्त्रियां महापद्मः शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च वर्च्चोऽपि निधयो नव ॥
”इति हारावली ॥
मार्कण्डेयपुराणे तु वर्च्च इति हित्वा अष्टावेवउक्ताः । इति भरतः ॥
* ॥
तल्लक्षणं यथा, --“पद्मिनी नाम या विद्या लक्ष्मीस्तस्याधिदेवता ।तदाधाराश्च निधयस्तान्मे निगदतः शृणु ॥
तत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ ।मुकुन्दनीलौ नन्दश्च शङ्खश्चैवाष्टमो निधिः ॥
सत्यामृद्ध्यां भवन्त्येते सद्भिः सह भवन्त्यमी ।एते ह्यष्टौ समाख्याता निधयस्तव क्रोष्टुके ! ॥
एभिरालोकितं चित्तं मनुष्यस्य महामते ! ।यादृक् स्वरूपं भवति तन्मे निगदतः शृणु ॥
पद्मो नाम निधिः पूर्व्वः स यस्य भवति द्विज ! ।स तस्य तत्सुतानाञ्च तत्प्रौत्त्राणाञ्च नान्यगः ॥
दाक्षिण्यसारः पुरुषस्तेन चाधिष्ठितो भवेत् ।सत्त्वाधारो महाभागो यतोऽसौ सात्त्विकोनिधिः ॥
सुवर्णरौप्यताम्रादिधातूनाञ्च परिग्रहम् ।करोत्यतितरां सोऽथ तेषाञ्च क्रयविक्रयम् ॥
करोति च यथा यज्ञान् यज्विनाञ्च प्रयच्छति ।सम्पादयति कामांश्च सर्व्वानेव यथाक्रमम् ॥
सभादेवनिकेतांश्च स कारयति तन्मनाः । * ।सत्त्वाधारो निधिश्चान्यो महापद्म इति श्रुतः ॥
सत्त्वप्रधानो भवति तेन चाधिष्ठितो नरः ।करोति पद्मरागादिरत्नानाञ्च परिग्रहम् ॥
समौक्तिकप्रबालानां तेषाञ्च क्रयविक्रयम् ।ददाति योगशीलेभ्यस्तेषामावसथांस्तथा ॥
स कारयति तच्छीलः स्वयमेव च जायते ।तत्प्रसूतास्तथाशीलाः पुत्त्रपौत्त्रक्रमेण च ॥
पूर्व्वर्द्धिमात्रः सप्तासौ पुरुषांश्च न मुञ्चति ।महापद्मस्तु विप्राणां यज्ञे समुपजायते ॥
* ॥
तामसो मकरो नाम निधिस्तेनावलोकितः ।पुरुषोऽथ तमःप्रायः सुशीलोऽपि हि जायते ॥
बाणखड्गर्ष्टिधनुषां चर्म्मणाञ्च परिग्रहम् ।दंशनानाञ्च कुरुते याति मैत्रीञ्च राजभिः ॥
ददाति शौर्य्यवृत्तीनां भूभुजां ये च तत्प्रियाः ।क्रयविक्रयञ्च शस्त्राणां नान्यत्र प्रीतिमेति च ॥
एकस्यैव भवत्येष नरस्य न सुतानुगः ।द्रव्यार्थं दस्युतो नाशं संग्रामे वापि संव्रजेत् ॥
* ॥
कच्छपाख्यो निधिर्योऽन्यो नरस्तेनाभिवीक्षितः ।तमःप्रधानो भवति यतोऽसौ तामसो निधिः ॥
व्यवहारा न शिष्टैश्च पण्यजातं करोति च ।कर्म्मान्तानखिलांश्चैव न विश्वसिति कस्यचित् ॥
समस्तानि यथाङ्गानि निगृह्यान्ते हि कच्छपः ।तथावष्टभ्य रत्नानि तिष्ठत्याकुलमानसः ॥
न ददाति न वा भुङ्क्ते तद्विनाशभयाकुलः ।निधानमुर्व्यां कुरुते निधिः सोऽप्येकपुरुषः ॥
* ॥
रजोगुणमयश्चान्यो मुकुन्दो नाम यो निधिः ।नरोऽवलोकितस्तेन तद्गुणो भवति द्विज ! ॥
वीणावेणुमृदङ्गादिगीतवाद्यपरिग्रहम् ।करोति वाद्यतां वित्तं नृत्यताञ्च प्रयच्छति ॥
वन्दिमागधसूतानां विटानां लास्यपाठिनाम् ।ददात्यहर्निशं भोगान् भुङ्क्ते तैस्तु समं द्बिज ! ॥
कुलटासु रतिश्चास्य भवत्यन्यैश्च तद्बिधैः ।प्रयाति सङ्गमेकञ्च स निधिर्भजते नरम् ॥
* ॥
रजःसत्त्वमयश्चान्यो नन्दो नाम महानिधिः ।उपैति स्तम्भमधिकं नरस्तेनावलोकितः ॥
समस्तधातुरत्नानां पण्यवाद्यादिकस्य च ।प्रतिग्रहं करोत्येष तथैव क्रयविक्रयम् ॥
आधारः स्वजनानाञ्च आगताभ्यागतस्य च ।सहते नावमानोक्तिं स्वल्पामपि महामुने ! ॥
स्तूयमानश्च महतीं प्रीतिं वध्नाति यच्छति ।यं यमिच्छति वै कामं मृदुत्वमुपयाति च ॥
बह्व्यो भार्य्या भवन्त्यस्य सूतिमत्योऽतिशोभनाः ।सन्ततौ सप्त च नरान्निधिर्नन्दोऽनुवर्त्तते ॥
प्रबर्द्धमानोऽनु नरमष्टभागेन सत्तम ! ।दीर्घायुष्यञ्च सर्व्वेषां पुरुषाणां प्रयच्छति ॥
बन्धूनामेव भ्रमणं ये च दूरादुपागताः ।तेषां करोति वै नन्दः परलोके न चादृतः ॥
* ॥
भवत्यस्य न च स्नेहः सहवासिषु जायते ।पूर्व्वमित्रेषु शैथिल्यं प्रीतिमन्यैः करोति च ॥
तथैव सत्त्वरजसी यो बिभर्त्ति महानिधिः ।स नीलसंज्ञस्तत्सङ्गी नरस्तच्छीलभाग्भवेत् ॥
वस्त्रकार्पासधान्यादिफलपुष्पपरिग्रहम् ।मुक्ताविद्रुमशङ्खानां शुक्त्यादीनां महामुने ! ॥
काष्ठादीनां करोत्येष यच्चान्यज्जलसम्भवम् ।क्रयविक्रयमप्येषां नान्यत्र रमते मनः ॥
तडागान् पुष्करिण्यश्च तथारामान् करोति च ।बन्धञ्च सरितां वृक्षांस्तथा रोपयते नरः ॥
अनुलेपनपुष्पादिभोगभुक् वापि जायते ।त्रिपौरुषश्चापि निधिर्नीलो नामेति विश्रुतः ॥
रजस्तमोमयश्चान्यः शङ्खसंज्ञो हि यो निधिः ।तेनापि नीयते विप्र ! तद्गुणत्वं निधीश्वरः ॥
एकस्यैव भवत्येष नरं नान्यमुपैति च ।यस्य शङ्खो निधिस्तस्य स्वरूपं क्रोष्टुके ! शृणु ॥
एक एवात्मना सृष्टमन्नं भुङ्क्ते तथाम्बरम् ।कदन्नभुक् परिजनो न च शोभनवस्त्रभृत् ॥
न ददाति सुहृद्भार्य्यासुतपौत्त्रस्नुषादिषु ।स्वपोषणपरः शङ्खी नरो भवति सर्व्वदा ॥
इत्येते निधयः ख्याता नराणामर्थदेवताः ॥
मिश्रावलोकिनो मिश्रस्वभावफलदायिनः ।यथाख्यातः स्वभावस्तु भवत्येकविलोकनात् ।सर्व्वेषामाधिपत्ये च श्रीरेषां द्विज पद्मिनी ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे ६८ अध्याये निधिलक्षणम् ॥
(पौरववंशीयनृपविशेषः । अयं हि दण्डपाणेःपुत्त्रः । मत्स्यपुराणादिमते निरामित्रनाम्नाविख्यातः । ५० । ८७ ॥
यथा, राजावल्यां प्रथम-परिच्छेदे ।“बुभुजे पृथिवीमेनां दण्डपाणिर्महाबलः ।राजासने ततः सोऽपि स्थापयित्वा निधिं सुतम् ॥
स्मरन्नारायणं देवं तपसे स वनं ययौ ।निघिस्तु विधिवद्राज्यं चकार नीतिपण्डितः ॥
”विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । १७ ।“सर्व्वः शर्व्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ॥
”“प्रलयकालेऽस्मिन् सर्व्वं निधीयते इति निधिः ।”इति तद्भाष्ये शङ्करः ॥
महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ४३ ।“श्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः ॥
”)