धातुः: जागृ
मूलधातुः: जागृ
धात्वर्थः: निद्राक्षये
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: जागर्ति
अनुबन्धादिविशेषः: ऋकारान्तः


धातुः: द्राह्
मूलधातुः: द्राहृ
धात्वर्थः: निद्राक्षये
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: द्राहते


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

जागृ  (अर्थः)  निद्राक्षये
(जागर्ति, जागृतः जागर्ति, जागर्षि, जागर्मि, जागृवः जागराञ्चकार) "उषविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम्'' इति पक्षे आम्प्रत्ययः आमभावे, (जजागार, जजागरतुः, जजागरुः, जजागरिथ, जजागरथुः, जजागर  जजागर, जजागार, जजागरिव ) "जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु'' इति विचिण्णल्डिभ्योऽन्यस्मिन् वृद्धिविषये वृद्धिनिषेधविषये च गुणः "अविचिण्णल्ङित्सु'' इत्यस्य पर्युदासत्वात् उत्तमे णलि णित्त्वाभावपक्षे "सार्वधातुकार्धधातुकयोः'' इति गुणो भवत्येव प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि "अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा' इति "जाग्र'' इति प्राप्तस्य गुणस्यैवायं निषेध इत्यदोषः एवं च लङ्यपि ( अजागरुः ) इति "जुसि च'' इति गुणो भवति लडादीनां तसादेरपित्सार्वधातुकत्वेन ङित्त्वात् तत्र च पर्युदासात् " जाग्र'' इति गुणो न भवति (जागरिता जागरिष्यति जागर्तु,जागरितात्, जागृतां, जाग्रतु जागृहि, जागराणि अजागः, अगागृताम्, अजागरुः अजागः, अजागरम्, अजागृव, ) तिप्सिपोर्गुणरपरत्वयोः हल्ड्यादिलोपः ( जागृयात्, जागृयातां, जागृयुः, जागृयाः, जागृयां, जागृयाव ) आशिषि (जागर्यात्, जागर्यास्ताम् ) इत्यादि कित्त्वाद्गुणः अयं पूर्वविप्रतिषेधेन रिङं बाधते एवं जागर्यत इत्यादौ यक्यपिरिङं बाधित्वा गुणो भवति तथा च कातन्त्रसूत्राणि जागर्तेः कारिते यणाशिषोर्ये परोक्षायामगुणे' इति, कारितो हेतुमण्णिच् यणिति यगुच्यते, आशीरित्याशीर्लिङ्, अनयोर्यकारादौ, परोक्षा लिट् तत्रापिद्वचने गुण इत्यर्थः ( अजागरीत्, अजागरिष्टाम्, अजागरिषुः, अजागरीः, अजागरिषम्, ) "ह्म्यन्तक्षण'' इत्यादिना सिचि वृद्धेर्निषेधः (जिजागरिषति ) "सनि ग्रहगुहोश्च'' इतीण्णिषेधस्तत्रेकाच इत्युवर्तनादिह न भवति ( जागरयति ) अत्र गुणे कृते "अत उपधायाः'' इति वृद्धिः "अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिर्निष्ठितस्य'' इति न भवति यद्वा गुणविधानसामर्थ्यादेव न भविष्यति एवं च चिण्णलोः प्रतिषेधोऽर्थवान् अन्यथा (अजागारि, जजागार) इत्यत्र गुणे कृते पुनर्वृद्धिर्भविष्यतीति किं गुणनिषेधेन णौ चङि ( अजजागरत् ) "सन्वल्लघुनि'' इतीत्वं येन नाव्यवधानन्यायेन एकवर्णेन व्यवधान एव भवति, न पुनरनेकेनेति इह न भवति यत्तु "अत्स्मृदृत्वरः'' इतीत्वापवादेनात्ववचनेनानेकव्यवधानेऽपीत्वं भवतीति ज्ञापनं तत् तुल्यजातीयस्य ज्ञापनमितिनीत्यासंयुक्तविषयमेवेति अचिक्षणत् इत्यादावेव प्रवर्तते यत्तु कातन्त्रे मतान्तरेणोक्तम् इत्वदीर्घंयोः अजीजागरत् इति भवतीति, तदप्येवं प्रत्युक्तम् वृत्तिकारात्रेयवर्धमानादिभिरप्येतद्दूषितम् ( जागरूकः ) "जागरूकः'' इत्यूकप्रत्ययः आत्रेयस्तु "जागरूक'' इति सूत्रं पठित्वा निपातनमाह ( जागरितः जागरितवान् जागरित्वा ) "श्र्युकः किति'' इत्यत्र "एकाच'' इत्यनुवृत्तेरिण्णिषेधो न भवति (जागरः) घञ् ( जागर्या, जागरा ) "जागर्तेरकारो वा'' इति भावे पक्षे शप्रत्यये यकि गुणः अन्यथा त्वकारे गुणः ( जागृविः ) "जॄशॄस्तॄजागृभ्यः क्विन्'' इति क्विन्प्रत्ययः "जाग्र'' इति गुणोऽवीति पर्युदासान्न भवति "जाग्रोऽवि'' इत्यत्र वृत्तौ केचिदिकारमुच्चारणार्थं वर्णयन्ति तेन क्वसावपि वकारादौ गुणो न भवति "जागृवांसो अनुग्मन्' इत्युक्तम् आत्रेयस्तु "तथा च सति शसि जजागरुष इति स्यात्' इतिवृत्त्युक्तमिदं मतं दूषयित्वा "असंयोगाल्लिट्कित्'' इति क्वसोः कित्त्वे सिद्धे पुनस्तत्करणात् प्रतिषेधविषयारब्धस्यापि गुणस्य निषेध इति जजागुष इति भवतिव्यम्'' इत्याह कैयटेऽपि क्वसो भाषाविषयत्ववादिनां कित्त्वसामर्थ्यादगुणत्वमुक्तम् अत्र वर्धमानः "क्वसावगुणत्वमेवाहुः जजागृवानिति' इत्याह "जाग्रोऽवि'' इतीकारस्योच्चारणार्थत्वेऽवि क्वौ वकारलोपे वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणनिषेधात् वकारादेरभावादवीति पर्युदासाभावात् "जाग्र'' इति गुणे जागरिति भवतीत्येके अन्ये तु वर्णस्य प्राधान्याश्रयणेऽयं प्रत्ययलक्षणाभावो न तु गुणाभाव इति, यथा अतृणेडित्यत्र हलादौ पिति सार्वधातुके विधीयमानेमागमः प्रत्ययलक्षणेन भवति, तथाऽत्राप्यवीति पर्युदासेन भवितव्यमिति अगुणत्वे तुकि जागृदिति भवतीत्याहुः 62

द्राहृँ द्राहृ (अर्थः)  निद्राक्षये
(द्राहते निक्षेपइति केचित् यङ्लुकि "दादेर्धातोर्घः'' इति झलि पदान्ते चेति हस्य घकारे "झषस्तथोः'' इति धत्वे जश्त्वे च (दाद्राग्धि दाद्राग्धः) इत्यादि सिपि भष्भावेन दकारस्य धकारः "खरिच'' इति धकारस्य चर्त्वे सिपः तकारस्य षत्वे (दाध्राक्षि) लङि हल्ङ्यादिना तिप्सिपोर्लोपः, भष्भावजश्त्वचर्त्वेषु (अदाध्राक् ) 637

जागृ निद्राक्षये 
- जागर्ति । जागृतः । जाग्रति । जागर्य्यते । जागृयात् । जागर्य्यात् । जजागार । जागराञ्चकार । जजागरतुः । जागराञ्चक्रतुः । जागरिता । अजागरीत् । अजागः । जागरयति । जाग्रत्, जाग्रतौ  जागरितः । जागरः । जागरूकः । जागर्य्या । जागरा ।। 63 ।।

द्राहृँ द्राहृ  निद्राक्षये 
- द्राहते । अदद्राहत् ।। 647 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“जागृ निद्राक्षये”@} <a href="#foot_krm02">2</a> जक्षित्यादिः। </li> <li>घातोरस्यानेकाच्त्वात् ‘धातोरेकाच--’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति विहितो यङ् न भवति। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> जागरकः-रिका, <a href="#foot_krm05">5</a> जागरकः-रिकाः, <a href="#foot_krm06">6</a> जिजागरिषकः-षिका;</li> <li> -- <a href="#foot_krm07">7</a> जागरिता-त्री, जागरयिता-त्री, जिजागरिषिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> जाग्रत् <a href="#foot_krm09">9</a> -ती, <a href="#foot_krm10">10</a> जागरयन्-न्ती, जिजागरिषन्-न्ती;</li> <li> <a href="#foot_krm11">11</a> जागरिष्यन्-न्ती-ती, जागरयिष्यन्-न्ती-ती, जिजागरिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> जागः-जागरौ-जागरः, जागृत्-जागृतौ-जागृतः;</li> <li> जागरितम्-तः, जागरितः, जिजागरिषितः-तवान्;</li> <li> जागरः, <a href="#foot_krm13">13</a> साधुजागरी, <a href="#foot_krm14">14</a> जागरूकः <a href="#foot_krm15">15</a>, <a href="#foot_krm16">16</a> जजागर्वान्-जजागृवान्, <a href="#foot_krm17">17</a> जजाग्राणः, जजागरणः, जिजागरिषुः;</li> <li> जागरितव्यम्, जागरयितव्यम्, जिजागरिषितव्यम्;</li> <li> जागरणीयम्, जागरणीयम्, जिजागरिषणीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm18">18</a> जागर्यम्, जागर्यम्, जिजागरिष्यम्;</li> <li> ईषज्जागरः-दुर्जागरः-सुजागरः;</li> <li> -- <a href="#foot_krm19">19</a> जागर्यमाणः, जागर्यमाणः, जिजागरिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm20">20</a> जागरः, जागरः, जिजागरिषः;</li> <li> जागरितुम्, जागरयितुम्, जिजागरिषितुम्;</li> <li> जागरणम्, जागरणम्, जिजागरिषणम्;</li> <li> <a href="#foot_krm21">21</a> जागर्या-जागरा, जागरणा, जिजागरिषा;</li> <li> जागरित्वा, जागरयित्वा, जिजागरिषित्वा;</li> <li> सञ्जागर्य, <a href="#foot_krm22">22</a> सञ्जागरय्य, सञ्जिजागरिष्य;</li> <li> जागरम् २, जागरित्वा २, जागरम् २, जागरयित्वा २, जिजागरिषम् २;</li> <li> जिजागरिषित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm23">23</a> इति क्विन्प्तत्ययः। </li> <li>जागर्तीति जागृविः = अग्निः, राजा च। </li> <li>अत्र क्विनि इकारः प्रयोगघटकः। </li> <li>न तु उच्चारणार्थः।]] जागृविः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५९८)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०७२। अक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (३-१-२२)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। ‘जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु’ (७-३-८५) इति वृद्ध्यपवादो गुणः। एवं घञन्ते णमुलन्ते च गुण एव।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। वृद्ध्यपवादे ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५) इति गुणे कृते, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिरपि न भवति;\n\n गुणविधानसामर्थ्यात्। अत एव चिण्णल्प्रतिषेधः सार्थकः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वेऽपि, ‘जाग्रोऽविचिण्--’ (७-३-८५) इति प्रतिषेधविषयत्वाद् गुणो भवति। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। अस्य धातोरुदात्तत्वात् ‘आर्धधातुकस्येड् वलादेः’ (७-२-३५) इतीडागमः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[५। शतरि, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो विकरणप्रत्ययस्य लुका अपहारे, शतुः ङित्त्वेन गुणाभावे, ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यणि, ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुमभावे च रूपम्। ‘जक्षित्यादयः षट्’ (६-१-६) इत्यभ्यस्तसंज्ञा भवति।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[आ। ‘तं जाग्रतं दीनदरिद्रपोषे चकासतं शासतमप्रशान्तान्।’ धा। का। २५। २।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[६। ण्यन्तात्, ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति नित्यं परस्मैपदमेव तेन शानज् न।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [पृष्ठम्०५६५+ २७]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[१। क्विपि, ‘जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु’ (७-३-८५) इत्यत्र ‘वि’ शब्देन, औणादिक- क्विन्प्रत्ययस्यैव ग्रहणमिति पक्षेऽत्र गुणो भवत्येव। तदानीं गुणे, विसर्गे च ‘जागः’ इति रूपम्। ‘वि’ शब्दघटकेकारस्योच्चारणार्थत्वेन वकारादिप्रत्यये गुणनिषेधो यदीष्यते--तदानीं प्रकृते गुणाभावे, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमे जागृत् इति रूपम्। न च ‘वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्’ (परिभाषा-२१) इति प्रत्ययलक्षणनिषेधः शङ्क्यः;\n\n तस्य वर्णप्राधान्यविषयत्वात्, अत्र च ‘अतृणेट्’ इत्यत्रेव प्रत्ययप्राधान्यात्। ‘एवं क्विप्यपि वादित्वात् अगुणे ह्रस्वतस्तुकि। जागृत् स्यात्;\n\n गुणपक्षे तु रेफान्तं जागरित्यपि।।’ इति प्र। स।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[२। ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिः, गुणः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[३। ‘जागुरूकः’ (३-२-१६५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु ऊकप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[आ। ‘पथिकोऽपररात्रजागरूकः प्रबभाषे गिरमीदृशीं प्रसङ्गात्।।’ चम्पूभारते २। ५६।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[४। छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद्भाषायामिति पक्षे, अस्माद्धातोः लिडादेशे क्वसुप्रत्यये द्वित्वे, ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधे, ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५ इत्यत्र क्विन् एव ग्रहणमित्यभ्युपगमे जजागर्वान् इति रूपम्। वकारादिप्रत्यये गुणनिषेधपक्षे जजागृवान् इति रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[५। ‘लिटः कानज् वा’ (३-२-१०६) इति कानच्। प्रयोगाल्लोकेऽपीति प्र। कौमुदी ‘जाग्रः कानचि गुणो वा’ इति केचित्।’ इति च। तेन रूपद्वयम्।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[६। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यति गुणे रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[७। ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५) इति विहितो गुणः ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति प्राप्तं रिङादेशं पूर्वविप्रतिषेधाद् बाधते।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [पृष्ठम्०५६६+ २७]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[१। ‘जागर्तेरकारो वा’ (वा। ३-३-१००) इति स्त्रियां भावादौ क्तिन्नपवादः शप्रत्ययः। शस्य सार्वधातुकत्वात् ‘सार्वधातुके यक्’ (३-१-६७) इति यकि, पूर्वविप्रतिषेधेन रिङादेशं बाधित्वा गुणे अदन्तत्वेन टापि रूपम्। पक्षे, अकार- प्रत्यये टापि जागरा इति रूपम्। ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति क्तिन् तु ‘अनेकाज्भ्यो धातुभ्यो न’ इति ‘आद्यन्तवदेकस्मिन्’ (१-१-२१) इत्यत्र कैयटे स्पष्टम्।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[२। ण्यन्ताल्ल्यपि गुणे ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[३। ‘जॄशॄस्तॄजागृभ्यः क्विन्’ [द। उ। १-२४]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“द्राहृ निद्राक्षये”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘निक्षेपे’ इति क्षीरस्वामिप्रभृतयः। </li> <li>द्राहकः-हिका, द्राहकः-हिका, दिद्राहिषकः-षिका, दाद्राहकः-हिका;</li> <li> द्राहमानः, द्राहयमाणः, दिद्राहिषमाणः, दाद्राह्यमाणः, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि द्राखतिवत्, <a href="#foot_krm03">3</a> ज्ञेयानि। </li> <li>क्विपि, <a href="#foot_krm04">4</a> प्रद्राक्-प्रद्राग्, इति, रूपमिति विशेषः। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> द्राहितः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (८८२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-६४६। अक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (८७९)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। ‘दादेर्धातोर्घः’ (८-२-३२) इति घत्वे जश्त्वचर्त्वयोश्च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[B। ‘द्राहितः शुभपथप्रकाशने सस्वजेऽथ तमनूह्यवैभवः।’ धा। का। १। ८२।]]</li></ul>

जागृ (जा꣡गृ꣡ निद्राक्षये - अदादिः - सेट्)
ल्युट् = जागरणम्
अनीयर् = जागरणीयः - जागरणीया
ण्वुल् = जागरकः - जागरिका
तुमुँन् = जागरितुम्
तव्य = जागरितव्यः - जागरितव्या
तृच् = जागरिता - जागरित्री
क्त्वा = जागरित्वा
ल्यप् = प्रजागर्य
क्तवतुँ = जागरितवान् - जागरितवती
क्त = जागरितः - जागरिता
शतृँ = जाग्रत् / जाग्रद् - जाग्रती

द्राह् (द्रा꣡हृँ॒ निद्राक्षये निक्षेप इत्येके - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = द्राहणम्
अनीयर् = द्राहणीयः - द्राहणीया
ण्वुल् = द्राहकः - द्राहिका
तुमुँन् = द्राहितुम्
तव्य = द्राहितव्यः - द्राहितव्या
तृच् = द्राहिता - द्राहित्री
क्त्वा = द्राहित्वा
ल्यप् = प्रद्राह्य
क्तवतुँ = द्राहितवान् - द्राहितवती
क्त = द्राहितः - द्राहिता
शानच् = द्राहमाणः - द्राहमाणा

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

जागृ निद्राक्षये
- सेट्  जागार्ति, जाग्रतः, जाग्रति बुधाः  रिङ् शयग्लिङ्क्षु (7428) इति प्राप्ते जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु (7385) इति गुणः-जागर्यते  उषविद-जागुरन्यतरस्याम् (तु0 3138) इत्याम् वा-जागरांचकार, जजागार  णलुत्तमो वा (7191) णित्-जजागार, जजागर  ह्म्यन्तक्षण (725) इति वृद्धिर्नास्ति-अजागरीत्  जागर्तेरकारो वा (33101 वा0) जागरा, जागर्या  जागुरूकः (32165)-जागरूकः  जृशॄस्तॄजागृभ्यः क्विन् (उ0 454)-जागृविः  59

द्राहृँ द्राहृ निक्षेपे
- द्राहते  द्राह्यम्  द्राहृ निद्राक्षये इति दुर्गः  637

जागृ - निद्राक्षये (अदा०पर० अक० से०) जागर्ति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಎಚ್ಚರ ಹೊಂದು /ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಏಳು

निद्राक्षये (nidrAkSaye)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)