| YouTube Channel

निदानं (nidAnaM)

 
Apte 1890
English
निदानं 1 A band, rope, halter.
2 A rope for tying up a calf.
3 A primary cause, the first or essential cause
निदिनमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः R. 3. 1
अथवा बलमारंभो निदानं क्षयसंपदः Śi. 2. 94.
4 A cause in general
मुंच मयि मानमनिदानं Gīt. 5.
5 (In medicine) Inquiry into the causes of a disease, pathology.
6 Diagnosis of a disease.
7 End, termination.
8 Purity, purification, correctness.
9 Claiming the reward of penitential acts.
Comp.
स्थानं one of the departments of medical science.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निदानं,
क्ली,
 (नि निश्चयं दीयतेऽनेनेति । नि +दा + करणे ल्युट् ।) आदिकारणम् । इत्य-मरः । १ । ४ । २८ ॥
(यथा, रघुः । ३ । १ ।“निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य सन्ततेःसुदक्षिणा दोर्हृदलक्षणं दधौ ॥
”)कारणम् । वत्सदामादि । (यथा, ऋग्वेदे ।६ । ३२ । २ ।“उदुश्रियाणामसृजन्निदानम् ॥
”नि + दो छेदे + भावे ल्युट् ।) कारणक्षयः ।इति मेदिनी । ने, ८३ ॥
(नि + दै प शोधने + भावेल्युट् ।) शुद्धिः । तपःफलयाचनम् । अवसा-नम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । १५० ॥
रोग-निर्णयः । इति विश्वः ॥
तत्पर्य्यायः । रोग-लक्षणम् २ आदानम् ३ रोगहेतुः ४ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
* ॥
“निदानं पूर्व्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा ।सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः ।निदानमाहुः पर्य्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥
”इति माधवकरः ॥
(“सेति कर्त्तव्यताको रोगोत्पादकहेतुर्निदानम् ।”इति रुग्विनिश्चयव्याख्याने विजयेनोक्तम् ॥
“इह खलु हेतुर्निमित्तमायतनं कर्त्ता कारणंप्रत्ययः समुत्थानं निदानमित्यनर्थान्तरम् । तत्त्रि-विधं असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परि-णामश्चेत्यतस्त्रिविधविकल्पा व्याधयः प्रादुर्भव-न्त्याग्नेयसौम्यवायव्याः ।” इति निदानस्थानेप्रथमेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥
पैलमुनिकृत-चिकित्साग्रन्थविशेषः । यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । १ ।१६ । २१ ।“पैलो निदानं करथस्तन्त्रं सर्व्वधरं परम् ।द्वैधनिर्णयतन्त्रञ्च चकार कुम्भसम्भवः ॥
”)