| YouTube Channel

निदाघः (nidAghaH)

 
Apte
English
निदाघः [nidāghḥ], [नि-दह् आधारे घञ् न्यङ्क्वादि कुत्वम्]
Heat, warmth
आर्द्राङ्गुलीदलमनङ्गनिदाघतप्तः
The hot season, summer (the months of ज्येष्ठ and आषाढ)
निदाघमिहिर- ज्वालाशतैः
Bv.*
 1.16
निदाघकालः समुपागतः प्रिये
Ṛs.*
 1.1
Pt.*
 1.14
Ku.*
 7.84.
Sweat, perspiration. प्रस्नापया- मास मुखं निदाघः
Ki.*
 17.8.
The internal heat
स्त्रियो निदाघं शमयन्ति कामिनाम्
Ṛs.*
 1.4.
The water of perspiration.
Comp.
 -करः the sun. -कालः summer. -धामन् the sun
निदाघधामानमिवाधिदीधितम्
Śi.*
 1.24. -वार्षिक
a.
 (months) belonging to the hot and rainy season
निदाघवार्षिकौ मासौ लोकं घर्मांशुभिर्यथा
Mb.
 * 7.3.1. -सिन्धुः a river in hot season (nearly dry).
Apte 1890
English
निदाघः [नि-दह्-आधारे घञ् न्यंक्वादि कुत्वं] 1 Heat, warmth.
2 The hot season, summer (the months of ज्येष्ठ and आषाढ)
निदाघमिहिरज्वालाशतैः Bv. 1. 16
निदाघकालः समुपागतः प्रिये Rs. 1. 1
Pt. 1. 104
Ku. 7. 84.
3 Sweat, perspiration.
4 The water of perspiration.
Comp.
करः the sun.
कालः summer.
सिंधुः a river in hot season, (nearly dry).
Apte Hindi
Hindi
निदाघः
पुं*
 - नितरां दह्यते अत्र- नि + दह् + घङ
"ताप, गर्मी"
निदाघः
पुं*
 - नितरां दह्यते अत्र- नि + दह् + घङ
"ग्रीष्म ऋतु, गर्मी का मौसम"
निदाघः
पुं*
 - नितरां दह्यते अत्र- नि + दह् + घङ
"स्वेद, पसीना"
निदाघः
पुं*
 - "नि+दह्+घञ्, कुत्वम्"
आन्तरिक गर्मी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 निदाघः
noun
पुलस्त्यमुनेः पुत्रः।
"विष्णुपुराणे निदाघस्य वर्णनं प्राप्यते।"
Synonyms:
 स्वेदः, घर्मः, निदाघः
noun
श्रमेण उष्णतया वा आगतम् अङ्गजलम्।
"कर्मकरः स्वेदेन परिक्लिन्नः।"
Synonyms:
 ग्रीष्मः, ग्रीष्मकालः, ग्रीष्मसमयः, निदाघकालः, निदाघः, उष्णकालः, उष्णः, उष्णकः, उष्मः, उष्मा, तपः, तपाः
noun
उष्णस्य समयः।
"ग्रीष्मे तृष्णा वर्धते।"
Synonyms:
 उष्णता, दाहः, तिग्मम्, तैग्म्यम्, औष्ण्यम्, उष्मा, निदाघः, चण्डता
noun
विद्युत् तथा च अग्नेः उत्पन्ना शक्तिः यस्याः प्रभावात् कानिचन घनानि वस्तूनि अभिविलीयन्ते अथवा द्रवाः बाष्पीभवन्ति तथा च मानवादिपशवः दाहम् अनुभवन्ति।
"उष्णतया हस्तम् अदहत्।"
Synonyms:
 आतपः, तापः, अभितापः, उपतापः, उष्णता, औष्ण्यम्, उष्मः, औष्म्यम्, निदाघः, चण्डता, तिग्मता, तैग्म्यम्, तिग्मम्
noun
उष्मस्य भावः।
"ग्रीष्मे आतपः वर्धते।"
Synonyms:
 निदाघः
noun
एकः पुरुषः ।
"निदाघस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निदाघः,
पुं,
 (नितरां दह्यतेऽत्र अनेन वा । नि +दह + घञ् । न्यङ्क्वादित्वात् कुत्वम् ।) ग्रीष्म-कालः । (यथा, रघुः । १० । ८३ ।“ते प्रजानां प्रजानाथास्तेजसा प्रश्रयेण च ।मनो जह्रुर्निदाघान्ते श्यामाभ्रा दिवसा इव ॥
”)उष्णः । घर्म्मः । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥
(यथा, रघुः । १२ । ३२ ।“रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा ।अभिपेदे निदाघार्त्ता व्यालीव मलयद्रुमम् ॥
”)निदाघे वर्णनीयानि यथा । पाटलपुष्पम् १ग्नल्लिकापुष्पम् २ तापः ३ सरः ४ पथिकशोषः ५वायुः ६ सेकः ७ शक्तुः ८ प्रपा ९ स्त्री १० मृग-तृष्णा ११ आम्रादिफलपाकः १२ । इति कवि-कल्पलता ॥
(“ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रुक्षा अति-मात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाःसूर्य्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्या-ल्लघुत्वाद्वैशद्याच्च वायोः सञ्चयमापादयन्तिस सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौक्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातवर्षेरितो वाति-कान् व्यार्धान् जनयति ॥
” इति सुश्रुते सूत्र-स्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
“निदाघोपचितञ्चैव प्रकुप्यन्तं समीरणम् ।निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधिकोविदः ।नदीजलं रुक्षमुष्णमुदमन्थं तथातपम् ॥
व्यायामञ्च दिवास्वप्नं व्यवायञ्चात्र वर्ज्जयेत् ॥
”इति चोत्तरतन्त्रे चतुःषष्टितमेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥
)