| YouTube Channel

निदर्शना (nidarzanA)

 
Monier Williams Cologne
English
नि-°दर्शना
f.
 a partic. form of a simile or comparison (e.g.
Ragh.
 i, 2),
Kpr.
Sāh.
&c.
Apte Hindi
Hindi
निदर्शना
स्त्री*
 - -
अलंकारशास्त्र में एक अलंकार
Shabdartha Kaustubha
Kannada
निदर्शना
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರದ ಒಂದು ಭೇದ/ನಿದರ್ಶನಾಲಂಕಾರ
विस्तारः - > ಸಮಾನವಾದ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಅಭೇದಾರೋಪವು ನಿದರ್ಶನಾಲಂಕಾರವಾಗುವುದು. "वाक्यार्थयोः सदृशयोरैक्यारोपो निदर्शना"
L R Vaidya
English
nidarSanA {% f. %} A figure of speech (in rhetoric)
there is much difference of opinion as to its character
Mammata defines it thus- निदर्शना । अभवन्वस्तुसंबंध उपमापरिकल्पकः K.Pr.x.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निदर्शना,
स्त्री,
 (निदर्शयतीति । नि + दृश् + णिच्+ ल्युः । टाप् ।) काव्यालङ्कारविशेषः । तस्यलक्षणम् ।“अर्थान्तरप्रवृत्तेन किञ्चित्तत्सदृशं फलम् ।सदसत्त्वान्निदर्श्येत यदि सा स्यान्निदर्शना ॥
”उदाहरणं यथा, दण्डी ।“उदयन्नेव सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियम् ।विभावयितुमृद्धीनां फलं मुहृदनुग्रहम् ॥
”(यथा च साहित्यदर्पणे । १० । ७० ।“सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वापि कुत्रचित् ।यत्र विम्बानुविम्बत्वं वोधयेत् सा निदर्शना ॥
अत्र सम्भवद्बस्तुसम्बन्धनिदर्शना । यथा, --‘कोऽत्र भूमिबलये जनान् मुधातापयन् मुचिरमेति सम्पदम् ।वेदयन्निति दिनेन भानुभा-नाममाद चरमाचलं ततः ॥
’अत्र रवेरीदृशार्थवेदनक्रियायां कर्त्तृत्वेनान्वयःसम्भतत्येव देदृशायंजाओअबसनर्त्गरमाचसप्राप्ति-रूपधर्म्मवत्त्वात् । स च रवेरस्ताचलगमनस्यपरतापिनां विपत्प्राप्तेश्च विम्बप्रतिविम्बभावंबोधयति । असम्भवद्वस्तुसम्बन्धनिदर्शना त्वेक-वाक्यानेकवाक्यगतत्वेन द्विविधा । तत्रैकवाक्यगायथा, --‘कलयति कुवलयमाला-ललितं कुटिलः कटाक्षविज्ञेपः ।अधरः किसलयलीला-माननमस्याः कलानिधेर्व्विलासम् ॥
’अत्रान्यस्य धर्म्मं कथमन्यो वहत्विति कटाक्ष-विक्षेपादीनां कुवलयमालादिगतललितादीनांकलनमसम्भवत् तल्ललितादिसदृशं ललितादिक-मवगमयत् कटाक्षविक्षेपादेः कुवलयमालादेश्चविम्बप्रतिविम्बभावं बोधयति । यथा वा ।‘प्रयाणे तव राजेन्द्र ! मुक्ता वैरीमृगीदृशाम् ।राजहंसगतिः पद्भ्यामाननेन शशिद्युतिः ॥
’अत्र पादाभ्यामसम्बद्धराजहंसगतेस्त्यागो-ऽनुपपन्न इति तयोस्तत्सम्बन्धः कल्प्यते । सचासम्भवन् राजहंसगतिमिव गतिं बोधयति ।अनेकवाक्यगा यथा, --‘इदं किलाव्याजमनोहरं वपु-स्तपः क्षमं साधयितुं य इच्छति ।ध्रुवं स नीनोत्पलपत्रधारयाशमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति ॥
’अत्र यत्तच्छब्दनिर्द्दिष्टवाक्यार्थयोरभेदेनान्वयो-ऽनुपपद्यमानस्तादृशवपुषस्तपः क्षमत्वसाधनेच्छानीलोत्पलपत्रधारया शमीलताछेदनेच्छेवेतिविम्बप्रतिविम्बभावे पर्य्यवस्यति । यथा वा ।‘जन्मेदं बन्ध्यतां नीतं भवभोगोपलिप्सया ।काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्म्मया ॥
’अत्र भवभोगलोभेन जन्मनो व्यर्थतानयनंकाचमूल्येन चिन्तामणिविक्रय इवेति पर्य्यव-सानम् । एवम् ।‘क्व सूर्य्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः ।तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥
’अत्र मन्मत्या सूर्य्यवंशवर्णनमुडुपेन सागर-तरणमिवेति पर्य्यवसानम् । इयं क्वचिदुपमेय-वृत्तस्योपमानेऽसम्भवेऽपि भवति । यथा, --‘योऽनुभूतः कुरङ्गाक्ष्यास्तस्या मधुरिमाधरे ।समास्वादि स मृद्वीकारसे रसविशारदैः ॥
’अत्र प्रकृतस्याधरस्य मधुरिमधर्म्मस्य द्राक्षा-रसेऽसम्भवात् । पूर्व्ववत् साम्ये पर्य्यवसानम् ।मालारूपापि यथा मम ।‘क्षिपसि शुकं वृषदंशकवदनेमृगमर्पयसि मृगादनरदने ।वितरसि तुरगं महिषविषाणेनिदधच्चेतो भोगविताने ॥
’इह विम्बप्रतिविम्बताक्षेपं विना वाक्यार्थापर्य्य-वसानम् । दृष्टान्ते तु पर्य्यवसितेन वाक्यार्थेनसामर्थ्याद्विम्बप्रतिविम्बताप्रत्यायनम् । नापीय-मर्थापत्तिस्तत्र ‘हारोऽयं हरिणाक्षीणाम् ।’इत्यादौ सादृश्यपर्य्यवसानाभावात् ॥
)