निका (nikA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“जुड गतौ”@} 2 ‘तवर्गपञ्चमान्तमेके पठन्ति।
दृश्यते च ‘दृष्टिर्यो विश्वे मरुतो जुनन्ति’ इति’ इति माधवीयधातुवृत्तौ।
जोडकः-डिका, जोडकः-डिका, जुजोडिषकः-जुजुडिषकः-षिका, जोजुडकः-डिका
जोडिता-त्री जोडयिता-त्री, जुजोडिषिता-जुजुडिषिता-त्री, जोजुडिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि तौदादिकगुफधातुवत् 3 बोध्यानि।
निका
क्षीरस्वामिसम्मतनकारान्तपाठेऽपि-- जोनकः-निका, जोनकः-निका, जुजोनिषकः-जुजुनिषकः-षिका, जोजुनकः- जोनिता-त्री, जोनयिता-त्री, जुजोनिषिता-जुजुनिषिता-त्री, जोजुनिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि गुफघातुवद् 4 ऊह्यानि।
जुडन्- 5 न्ती-ती।
6
01 (६०९)
02 (६-तुदादिः-१३२६। सक। सेट्। पर।)
03 (४१२)
04 (४१२)
05 [[B। ‘पीयूषोभितहेमकुम्भविशुभद्वक्षोजशुम्भत्तमा दृब्धस्रग्धरचृत्तकैश्यविधितां शोभां जुडन्त्योऽजुनन्।’ धा। का। २। ७५।]]
06 [पृष्ठम्०५७८+ २४]
1 {@“तनु श्रद्धोपकरणयोः”@} 2 आधृषीयः।
‘श्रद्धोपकरणार्थस्य तनेस्तनति तानयेत्।’ 3 इति देवः।
‘उपसर्गाच्च दैर्घ्ये’ 4 इति पठ्यते।
अत्र चकारो भिन्नक्रमः।
उपसर्गात् परो यस्तनुधातुः सः दैर्ध्ये च, चकारात् श्रद्धोपकरणयोश्च णिचं विकल्पेन लभते इत्यर्थः।
अनुपसृष्टात्तु श्रद्धोपकरणयोरेव णिज्विकल्पः।
तानकः-निका, अवतानकः-निका, तितानयिषकः-षिका, तानकः-वितानकः- निका, तितनिषकः-षिका, तितांसकः-तितंसकः-सिका, तंतनकः-तन्तनकः, निका
तानयिता-अवतानयिता-त्री, तितानयिषिता-त्री, तनिता-वितनिता-त्री, तितनि- षिता-तितांसिता-तितंसिता-त्री, तंतनिता-तन्तनिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककालयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
‘आधृषाद्वा’ 6 इति णिचो वैकल्पिकत्वेन शुद्धाद्धातोः 7 सन्नन्तात्, यङन्ताच्च पूर्वोक्ततनुधातुवत् 8 रूपाणि ज्ञेयानि।
9 वितनन् 10 तनन्।
11 नितान्तम्।
01 (७००)
02 (१०-चुरादिः-१८४१। स। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १२७)
04 (ग। सू। चुरादौ)
05 (१७५)
06 (ग। सू। चुरादौ)
07 [पृष्ठम्०६४६+ २८]
08 (६९९)
09 [[आ। ‘आपन् खेदमरिं तनन् जनहितं चिक्रीड गोपैर्हरिः तूर्योत्थो वितनन् ध्वनिर्दिवमगाद् दूतो यथा वादितः।।’ धा। का। ३। ५१।]]
10 [[१। णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि--’ (१-३-७८) इति परस्मैपदम् शता।]]
11 [[२। क्तप्रत्यये, ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति दीर्घे च रूपमेवम्।]]
1 {@“मनु अवबोधने”@} 2 ‘स्तम्भे मानयते, ज्ञाने मन्यते मनुते पदम्।।’ 3 इति देवः।
‘--बोधने इति मैत्रेयः।’ इति मा।
धा।
वृत्तिटीका।
मानकः-निका, मानकः-निका, 4 मिमनिषकः-षिका, मम्मनकः-मंमनकः- निका
मनिता-त्री, मानयिता-त्री, मिमनिषिता-त्री, मम्मनिता-मंमनिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि दैवादिकमन्यतिवत् 5 ज्ञेयानि।
क्विपि 6 हरिमत्-हरिमतौ-हरिमतः
7 मतः-तम्-तवान्, 8 मनितम्-तः-तवान्, 9 मनित्वा-मत्वा, 10 मेनका, 11 अभिमत्य, 12 मन्तिः, 13 मन्वानः इतीमानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण संभवन्तीति विशेषः।
14
01 (१२१९)
02 (८-तनादिः-१४७१। सक। सेट्। आत्म।)
03 (श्लो। १२५)
04 [[१। अस्य धातोः सेट्त्वात् सनि रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्। शुद्धात् तृजादिषु च एवमेव ऊह्यम्।]]
05 (१२१७)
06 [[२। ‘गमः क्वौ’ (६-४-४०) इत्यत्र ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ इति वचनात् क्विपि अनुनासिकलोपे, ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुकि च रूपमेवम्।]]
07 [[३। निष्ठायाम्, ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इति अनुनासिकलोपे रूपमेवम्।]]
08 [[४। निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निषेधस्यानित्यत्वादिट्। तदनित्यत्वे च, ‘कृती छेदने’ (तु। से। पर।) इतीदित्करणं लिङ्गम्। अन्यथा, ‘सेऽसिचि--’ (७-२-५७) इति वेट्कत्वात् सिद्धे किं तेन?’ इति अमख्याख्यायाम् (१-१०७) प्रतिपादितत्वात् मनितम् इत्यपि साधुरिति ज्ञेयम्। तथा-- ‘बुद्धं बुधितं मनितम्’ इत्यमरः। ‘एवमेव स्वामी’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
09 [[५। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे मनित्वा। इडभावपक्षे, अनुनासिकलोपे मत्वा इति रूपद्वयं बोध्यम्।]]
10 [[६। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। ‘नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-१२०) इति वचनात् एत्वे रूपमेवम्। “--‘मेनका’ इत्यपि भाषायां न प्राप्नोति। यदि तु इष्यते पृषोदरादित्वाद्भविष्यति। … ‘आशिषि चोपसंख्यानम्’ (वा। ७-३-४५) इति इत्वाभावः।” इति प्रकृतसूत्रभाष्ये (६-४-१२०) कैयटे प्रतिपादितम्।]]
11 [[७। ल्यपि, ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यस्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणाद् अत्र नान्तानिटां नित्यम् अनुनासिकलोपः। तेन अभिमत्य इत्येकमेव रूपम्।]]
12 [[८। तनोत्यादित्वात् क्तिचि ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोप- निषेधे रूपमेवम्।]]
13 [[आ। ‘कंसस्तृणीकृतरिपुः घृणिमान् वताप्तिं मन्वान एकमथ मञ्चमलञ्चकार।।’ धा। का। ३। ४।]]
14 [पृष्ठम्१००३+ २८]
1 {@“मान पूजायाम्”@} 2 3 ‘मानेर्जिज्ञासायाम्’ इति 4 वचनात् पूजितविचारे धातोरस्य नित्यसन्नन्तत्वम्।
न तु इच्छार्थकः सन्।
‘नित्यसन्नन्तत्वसाधनाच्च धातोः पृथक् प्रयोगाभावात् पूजाद्यर्थपाठो व्यर्थः’ इति हरदत्तादयः।
स्वार्थसन्नन्तात् क्रमेण ण्यन्तस्म, इच्छासन्नन्तस्य च प्रयोगः प्रदर्शित इति ज्ञेयम्।]] ‘पूजायां मानयेत् मानेत् यौ, मीमांसेत तङ्सनोः।’ 5 इति देवः।
6 मीमांसकः-सिका, मीमांस्दकः-सिका, मीमांसयिषकः-षिका, 7 मानकः- निका
मीमांसिता-त्री, मीमांसयिता-त्री, मीमांसयिषिता-त्री, मान- यिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकदीदांसतिवत् 8 ज्ञेयानि।
अस्यात्मनेपदित्वात् शानजेव, न शतेति विशेषः।
9 माता।
10
01 (१२४४)
02 (१-भ्वादिः-९७२। सक। सेट्। आत्म।)
03 [[[अ]
04 (काशिका ३-१-६)
05 (श्लो। १२६)
06 [[२। ‘मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य’ (३-१-६) इति स्वार्थे सन्। अभ्यासकार्येषु प्रवृत्तेषु दीर्घश्चाभ्यासस्य भवति। एवमेवोत्तरत्र सर्वत्रापि ज्ञेयम्।]]
07 [[३। ‘अवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति’ (भाष्यम् ३-१-६) इति वचनात् स्वार्थसन्नन्तादेवास्यात्मनेपदत्वम्, अर्थान्तरे तु चुरादिपाठ उन्नेयः। तदानीं ‘शेषात् कर्तरि--’ (१-३-७८) इति परस्मैपदम्। स्वार्थसन्नपि अर्थान्तरे न भवति इत्यतः मानकः-निका, मानयिता-त्री, मानयन्-न्ती इत्यादीनि रूपाण्यूह्यानि।]]
08 (८३२)
09 [[४। ‘नप्तृनेष्टृ--’ (द। उ। २-३) इत्यादिना तृन्तृचोः प्रत्यययोः नकारलोपे च रूपमेवम्। माता = जननी।]]
10 [पृष्ठम्१०१८+ २८]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.