| YouTube Channel

निकषः (nikaSaH)

 
Apte 1890
English
निकषः(सः) 1 A touch-stone, whet-stone
निकषे हेमरेखेव R. 17. 46
Mv. 1. 4.
2 (Fig.) Anything serving as a touch-stone, a test
नन्वेष दर्पनिकषस्तव चंद्रकेतुः U. 5. 10
आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः Mk. 1. 48
Dk. 1
K. 44.
3 A streak or line of gold made on a touch-stone
कनकनिकषरुचिशुचिवसनेन श्वसिति म सा परिजनहसनेन Gīt. 7
कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी V. 4. 1
5. 19.
Comp.
उपलः,
ग्रावन् m.
पाषाणः a touch-stone, whetstone
तत्प्रेमहेमनिकषोपलतां तनोति Gīt. 11
तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपद् H. 1. 210 2. 80.
Apte Hindi
Hindi
निकषः
पुं*
 - "नि + कष् + घ, अच् वा"
"कसौटी, निकष-प्रस्तर"
निकषः
पुं*
 - "नि + कष् + घ, अच् वा"
"कसौटी का काम देने वाली कोई वस्तु, परीक्षण"
निकषः
पुं*
 - "नि + कष् + घ, अच् वा"
कसौटी पर बनी सोने की रेखा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 निकषः, शाणः, शानः, कसः, आकषः, कषः, निकसः, हेमलः
noun
प्रस्तरभेदः येन स्वर्णादीनां गुणाः ज्ञायते
"स्वर्णकारः निकषेन सुवर्णपरीक्षा करोति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
निकषः,
पुं,
 (निकषति पिनष्टि स्वर्णादिकं यत्रेति ।नि + कष + “गोचरसञ्चरेति ।” ३ । ३ । ११९ ।इति चकारात् घः ।) शाणः । इत्यमरः ।२ । १० । ३२ ॥
कष्टिपातर इति भाषा)(यथा, रघुः । १७ । ४६ ।“निकषे हेमरेखेव श्रीरासीदनपायिनी ॥
”) ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कष हिंसायाम्”@} 2 काषकः-षिका, काषकः-षिका, चिकषिषकः-षिका, चाकषकः-षिका
कषिता-त्री, काषयिता-त्री, चिकषिषिता-त्री, चाकषिता-त्री
कषन्-न्ती, काषयन्-न्ती, चिकषिषन्-न्ती
-- कषिष्यन्-न्ती-ती, काषयिष्यन्-न्ती-ती, चिकषिषिष्यन्-न्ती-ती
काषयमाणः, काषयिष्यमाणः, चाकष्यमाणः, चाकषिष्यमाणः
कट्-कड्-कषौ-कषः
-- -- -- 3 कष्टम् 4 -ष्टः-ष्टवान् कषितम्-तः-तवान् काषितः-तम्, चिकषिषितः, चाकषितः-तवान्
कषः, 5 सत्कषः, 6 सर्वङ्कषः, कूलङ्कषः, कूलङ्कषा 7 8 अभ्रङ्कषो 9 करीषङ्कषा 10, 11 पत्काषी, 12 विकाषी, काषः, चिकषिषुः, चिकाषयिषुः, चाकषः
13 कषितव्यम्, काषयितव्यम्, चिकषिषितव्यम्, चाकषितव्यम्
कषणीयम्, काषणीयम्, चिकषिषणीयम्, चाकषणीयम्
काष्यम्, काष्यम्, चिकषिष्यम्, चाकष्यम्
ईषत्कषः-दुष्कषः-सुकषः
-- -- कष्यमाणः, काष्यमाणः, चिकषिष्यमाणः, चाकष्यमाणः
काषः, 14 निकषः, आकषः, काषः, चिकषिषः, चाकषः
कषितुम्, काषयितुम्, चिकषिषितुम्, चाकषितुम्
कष्टिः, काषणा, चिकषिषा, चिकाषयिषा, चाकषा
कषणम्, काषणम्, चिकषिषणम्, चाकषणम्
कषित्वा, काषयित्वा, चिकषिषित्वा, चाकषित्वा
प्रकष्य, प्रकाष्य, प्रचिकषिष्य, प्रचाकष्य
काषम् २, कषित्वा २, 15 निमूलकाषं 16 17 समूलकाषं 18 काषम् २, काषयित्वा २, चिकषिषम् २, चिकषिषित्वा २, चाकषम् २
चाकषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६८६। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। ‘कृच्छ्रगहनयोः कषः’ (७-२-२२) इति असह्ये दुष्प्रापे च अर्थविशेषे निष्ठायाम- निट्। अन्यत्र ‘कषित’ इति।]]
04
=>
 [[आ। ‘कष्टं विनर्दतः क्रूरान् शस्त्रघुष्टकरान् कपिः।।’ भ। का। ९-१८।]]
05
=>
 [[B। ‘सुकर्मणः क्ष्माविबुधान् हविर्दुघाः तथाऽर्जुंनीः गाः स्म निहन्ति सत्कषम्।’ वा। वि। ३। ४६।]]
06
=>
 [[२। ‘सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः’ (३-२-४२) इति खच्। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्।]]
07
=>
 [नदी, ]
08
=>
 [[C। ‘सर्वङ्कषयशश्शाखं रामकल्पतरुं कपिः। आदायाभ्रङ्कषं प्रायान्मलयं फलशालिनम्।।’ भ। का। ६-१०३।]]
09
=>
 [वायुः, ]
10
=>
 [वात्या]
11
=>
 [[३। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः। ‘हिमकाषि--’ (६-३-५४) इति पद्भावः।]]
12
=>
 [[४। ‘वौ कषलस--’ (३-२-१४३) इति घिनुण् ताच्छीलिकः।]]
13
=>
 [पृष्ठम्०१७५+ २६]
14
=>
 [[१। ‘गोचरसंचर--’ (३-३-११९) इति सूत्रे अनुक्तसमुच्चयार्थकचकारात् अन्यत्रापि संज्ञायां अधिकरणे घः।]]
15
=>
 [[२। ‘निमूलसमूलयोः कषः’ (३-४-३४) इति णमुल्। उपपदसमासः। ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति णमुलन्तात् परत्र पूर्वप्रयुक्तधातोरेवानुप्रयोगः।]]
16
=>
 [कषति]
17
=>
 [[आ। ‘समूलकाषं चकषू रुदन्तः रामान्तिकं बृंहितमन्युवेगाः।’ भ। का। ३-४९।]]
18
=>
 [कषति]