| YouTube Channel

नासारोगः (nAsArogaH)

 
अमरकोशः
Sanskrit
Word: नासारोगः
Root: नासारोगः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ cold
⇒ catarrh
Shloka(s):
2|6|51|2 ► क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|51|2 ⇢ प्रतिश्यायः (प्रतिश्याय) (पुं)
➠ 2|6|51|2 ⇢ पीनसः (पीनस) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ रोगः
जातिः ➡ अवस्था
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नासारोगः,
पुं,
 (नासाया रोगः ।) नासिका-व्याधिः । “अथ नासारोगाधिकारः । तत्र नासा-रोगाणां नामानि संख्याञ्चाह ।आदौ च पीनसः प्रोक्तः पूतिनस्यस्ततः परम् ।नासापाकोऽत्र गणितः पूयशोणितमेव च ॥
क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तिः प्रतीनाहः परिस्रवः ।नासाशोषः प्रतिश्यायाः पञ्च सप्तार्व्वुदानि च ॥
चत्वार्य्यर्शांसि चत्वारः शोथाश्चत्वारितानि च ।रक्तपित्तानि नासायां चतुस्त्रिंशद्गदाः स्मृताः ॥
तेषु पीनसस्य लक्षणमाह ।आनह्यते शुष्यति यस्य नासाप्रक्लेदमायाति च धूप्यते च ।न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तु-र्ज्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन ॥
आनह्यते श्वासंशोषितकफेनावध्यते अवरुद्धतइति यावत् । प्रक्लेदं आर्द्रताम् । धूप्यते सन्ता-प्यते । गन्धरसान् गन्धान् सुरभीनसुरभींश्च नवेत्ति । नासाया आनद्धत्वं तत्र हेतुः । तथारसान् मधुरादींश्च न वेत्ति । नासारोगा-रम्भकदोषेण रसनाया अपि दुष्टेः । व्यवस्येत्जानीयात् । अपीनसपीनसौ द्बावपि शब्दौस्तः ॥
* ॥
अनुक्तसंग्रहार्थमाह ।तञ्चानिलश्लेष्मभवं विकारंब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ।तं विकारं पीनसं प्रतिश्यायसमानलिङ्गं वात-श्लेष्मकप्रतिश्यायतुल्यलक्षणम् ॥
पूतिनस्यमाह ।दोषैर्व्विदग्धैर्गलतालुमूलेसन्दूषितो यस्य समीरणस्तु ।निरेति पूतिर्म्मुखनासिकाभ्यांतं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ॥
दोषैः पित्तकफरक्तैः । अत्र रक्तस्यापि दोषत्वंदोषसाहचर्य्यात् । विदग्धैर्द्वुष्टैः । संदूषितःपूतिभावं नीतः । पूतिनस्यं नासायां भवो नस्योवायुः पूतिर्नस्यो यत्र स पूतिनस्यस्तम् ॥
* ॥
नासापाकमाह ।घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्य्यात्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः ।तं नासिकापाकमिति व्यवस्येत्विक्लेदकोथावथवापि यत्र ॥
विक्लेद आर्द्रता । कोथः पूतिभावः ॥
* ॥
पूयरक्तमाह ।दोषैर्व्विदग्धैरथवापि जन्तो-र्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः ।नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रंतं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ॥
क्षवथुमाह ।घ्राणाश्रिते मर्म्मणि संप्रदुष्टोयस्यानिलो नासिकया निरेतिकफानुजातो बहुशोऽतिशब्द-स्तं रोगमाहुः क्षवथुं गदज्ञाः ॥
घ्राणाश्रिते मर्म्मणि शृङ्गाटके ॥
* ॥
दोषजं क्षवथुमभिधायागन्तुजं क्षवथुमाह ।तीक्ष्णोपयोगाद्तिजिघ्रतो वाभावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्बा ।सूत्रादिभिर्व्वा तरुणास्थिमर्म्म-ण्युद्धर्वितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ॥
तीक्ष्णोपयोगात् राजिकादिभक्षणात् । अर्क-निरीक्षणात् सूर्य्यदर्शनात् तेन कफविलेपनात् ।तरुणास्थि नासावंशास्थि । मर्म्मणि शृङ्गाटके ।द्वन्द्रेनैकत्वम् । अन्यः आगन्तुजः ॥
* ॥
भ्रंशथुमाह ।प्रभ्रंशते नासिकया तु यस्यसान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु ।प्राक् सञ्चितो मूर्द्धनि पित्ततप्तेतं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति ॥
दीप्तिमाह ।घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तुविनिःसरेत् धूम इवेह वायुः ।नासाप्रदीप्तेव च यस्य जन्तो-र्व्याधिन्तु दीप्तिं तमुदाहरन्ति ॥
प्रदीप्तेव प्रज्वलितेव ॥
* ॥
प्रतीनाहमाह ।उच्छ्वासमार्गन्तु कफः सवातोरुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् ॥
सावमाह ।घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्व्वादोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ॥
नासाशोषमाह ।घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेनपित्तेन गाढं परिशोषिते च ।कृच्छ्राच्छ्वसित्यूर्द्ध्वमधश्च जन्तु-र्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ॥
प्रतिश्यायमाह । तस्य निदानं द्विविधम् । एकंसद्योजनकं तद्बल वत्त्वेन चयं नापेक्षते । यतउक्तम् ।न केवलं चयं प्राप्य दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् ।अन्यदापि हि कुप्यन्ति हेतुबाहुल्यतोरणात् ॥
हेतूनां बाहुल्येन त्वराकरणात् । अपरं चयादि-क्रमेण जनकम् । चयादिक्रमो यथा । निदा-नात् सञ्चयः सञ्चयात् प्रकोपः प्रकोपात् प्रसरःप्रसरात् स्थानसंश्रयः । ततो व्यक्तिः । ततो भेदइति ॥
* ॥
तत्र प्रतिश्यायस्य सद्योजनक-निदानपूर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।संधारणा जीर्णरजोऽति भावात्क्रोधर्त्तुवैषम्यशिरोऽभितापैः ।संजागरातिस्वपनाम्बुशीता-वश्यायकैर्म्मैथुनवास्पसेकैः ॥
संस्यातदोषैः शिरसि प्रवृद्धोवायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ।सन्धारणा मूत्रपुरीषधारणा । रजो धूलिः ।तच्च नासाप्रविष्टं हेतुः । ऋतुवैषम्यं ऋतुचर्य्या-विपरीताचरणम् । शिरोऽभितापः शिरसो-ऽभितापो येन धूमादिना सः । अवश्याय-स्तुषारः । वास्पसेको रोदनम् । संस्त्यानदोषैःशिरसि संहतकफैः ॥
* ॥
चयादिक्रमजनक-निदानपूर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।चयं गता मूर्द्धनि मारुतादयःपृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् ।प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणै-स्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति ह ॥
पूर्व्वरूपमाह ।क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽभिपूर्णतास्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता ।उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधानृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ॥
शिरसोऽभिपूर्णता शिरसो भारेणेव व्याप्तिः ।अपरे पृथग्विधाः घ्राणधूमायनतालुविदारण-नासामुखस्रावादयो विदेहोक्ता बोद्धव्याः ॥
* ॥
वातिकस्य प्रतिश्यायस्य लक्षणमाह ।आनद्धापिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी ।गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ॥
क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरश्यमेव च ।भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ॥
आनद्धास्तब्धा । अपिहिता न पिहिता । अत-एव तनुस्रावप्रसेकिनी ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके ।कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्माभिपीडितः ।नासया तु सधूमाग्निं वमतीव स मानवः ॥
सपीतकः ईषत्पीतकः ॥
* ॥
श्लैष्मिकमाह ॥
घ्राणात् कफकृते श्वेतः कफः शीतः स्रवेद्बहुः ।शुक्लावभासः सूनाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ॥
गलताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरतिपीडितः ॥
* ॥
सान्निपातिकमाह ।भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्मात् सन्निवर्त्तते ।संपक्वो वाप्यपक्वो वा स सर्व्वप्रभवः स्मृतः ॥
अत्र यद्यपि दोषत्रयलिङ्गानि नोक्तानि तथापितानि ज्ञेयानि त्रिदोषजत्वात् । अयमसाध्यः ।अतएवाह ।नृणां दुष्टः प्रतिश्यायः सर्व्वजश्च न सिध्यति ॥
दुष्टप्रतिश्यायलिङ्गमाह ।प्रक्लिद्यति मुहुर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ।पुनरानह्यते वापि पुनर्विव्रियते तथा ॥
निःश्वासो वाति दुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ।एवं दुष्टं प्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् ॥
आनह्यते विबद्धा भवति । विव्रियत अविवद्धास्यात् । क्लेदशोषविवन्धा नैककालं भवन्तिकिन्तु यदा यदा यद्यत् दोषाधिक्यं भवति तदातदा तत्तद्दोषकृतः स स बोद्धव्यः इति नविरोधः । कृच्छ्रसाधनं असाध्यं कष्टसाध्यञ्च ॥
* ॥
रक्तजमाह ।रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्त्तते ।पित्तप्रतिश्यायकृतैर्लिङ्गैश्चापि समन्वितः ॥
ताम्राक्षश्च भवेत् जन्तुरुरोघातप्रपीडितः ।दुर्गन्धोच्छ्वासवक्त्रश्च गन्धानपि न वेत्ति सः ॥
ऊरोघातप्रपीडितः ऊरोघातेनेव प्रपीडितः ॥
अप्रतीकारेण कालान्तरे सर्व्व एव प्रतिश्यायाअसाध्या भवन्तीत्याह ।सर्व्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः ।दुष्टतां यान्ति कालेन तदासाध्या भवन्ति हि ॥
प्रतिश्यायेषु कृमयोऽपि भवन्तीत्याह ।मूर्च्छन्ति कृमयश्चात्र श्वेताः स्निग्धास्तथाणवः ।कृमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनात्र लक्षणम् ॥
अत्र एषु प्रतिश्यायेषु कफस्य प्राधान्यात्सर्व्वेषु प्रतिश्यायेषु कफजा एव कृमयो भव-न्तीति ॥
* ॥
श्वेताः स्निग्धाश्च वृद्धाः प्रति-श्याया अपरानपि विकारान् कुर्व्वन्ति तानाह ।वाधिर्य्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांञ्च नयनामयान् ।शोषाग्निमान्द्यकासांश्च वृद्धाः कुर्व्वन्ति पीनसम् ॥
घोरांश्च नयनामयान् इति वचनेऽप्यान्ध्यग्रहणंविशेषार्थम् । अघ्रत्वं न जिघ्रतीत्यघ्रस्त्रस्य भावःअघ्रत्वम् ॥
* ॥
चतुस्त्रिंशत्संख्यापूरणायाह ।अर्व्वुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्व्विधम् ।चतुर्व्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ॥
अर्व्वुदानि सप्त वातपित्तकफसन्निपातरक्तमांस-मेदोजानि । शोथाश्चत्वारो वातपित्तश्लेष्मसन्नि-पातजाः । अर्शांसि चत्वारि वातपित्तश्लेष्मसन्नि-पातजानि । रक्तपित्तानि चत्वारि वातपित्त-श्लेष्मसन्निपातजानि । एतानि यथोक्तलिङ्गानिघ्राणेऽपि सम्भवन्ति ॥
* ॥
चिकित्साभेदात्पीनसस्यामस्य लक्षणमाह ।शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुस्वरः ।क्षामः ष्ठीवति चाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ॥
नासास्रावस्तनुस्वरः क्षाम इत्यन्वयः ॥
* ॥
अथ पक्वस्य पीनसस्य लक्षणमाह ।आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति ।स्वरवर्णविशुद्धिश्च पक्वपीनसलक्षणम् ॥
आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा आमलिङ्गैः शिरोगुरु-त्वादिभिर्युक्तः पश्चात् घनः निविडः अथचखेषु नासारन्ध्रेषु निमज्जति सक्तो भवति ।वर्णविशुद्धिः श्लेष्मणः प्रकृतिवर्णता ॥
* ॥
अथ नासारोगाणां चिकित्सा ।सर्व्वेषु सर्व्वकालं पीनसरोगेषु जातमात्रेषु ।मरिचं गुडेन दध्ना भुञ्जीत नरः सुखं लभते ॥
१ ॥
कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी ।एषां चूर्णं कषायं वा दद्यादार्द्रकजै रसैः ॥
पीनसे स्वरभेदे च नासास्रावे हलीमके ।सन्निपाते कफे वाते कासे श्वासे च शस्यते ॥
२ ॥
कलिङ्गहिङ्गुमरिचलाक्षास्वरसकट्फलैः ।कुष्ठोग्राशिग्रुजन्तुघ्नैरवपीडः प्रशस्यते ॥
पीनसादिषु ॥
३ ॥
व्योषचित्रकतालीशतिन्तिडीकाम्लवेतसम् ।सचव्याजाजितुल्यांशमेलात्वक्पत्रपादिकम् ॥
व्योषादिकमिदं चूर्णं पुराणगुडमिश्रितम् ।पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम् ॥
इति व्योषादिवटी ॥
४ ॥
व्याघ्रीदन्तीवचाशिग्रुसुरसाव्योपसिन्धुजैः ।सिद्धं तैलं नसि क्षिप्तं पूतिनस्यगदापहम् ॥
इति व्याघ्रीतैलम् ॥
५ ॥
शिग्रुसिंहीनिकुम्भानां बीजैः सव्योषसैन्धवैः ।विल्वपत्ररसैः सिद्धं तैलं स्यात् पूतिनस्यनुत् ॥
निकुम्भा दन्ती । पूतिनस्यनुत् नस्यात् । इतिशिग्रुतैलम् ॥
६ ॥
घृतगुग्गुलुमिश्रस्य सिक्थकस्य प्रयत्नतः ।धूमं क्षवथुरोगघ्नं भ्रंशथुघ्नञ्च निर्द्दिशेत् ॥
७ ॥
शुण्ठीकुष्ठकणाविल्वद्राक्षाकल्ककषायवत् ।तैलं पक्वमथाज्यं वा न स्यात् क्षवथुनाशनम् ॥
८ ॥
नस्यं हितं निम्बरसाञ्जनाभ्यांदीप्ते शिरःस्वेदनमल्पशस्तु ।नस्ये कृते क्षीरजलावसेकान्शंसन्ति भुञ्जीत च मुद्गयूषैः ॥
* ॥
नासास्रावे घ्राणयोश्चूर्णमुक्तंनाड्या देयं ये च पीडाश्च पथ्याः ।तीक्ष्णा धूमा देवदार्व्वग्निकाभ्यांमांसं त्वाजं पथ्यमत्रादिशन्ति ॥
१० ॥
प्रतिश्यायेषु सर्व्वेषु गृहं वातविवर्ज्जितम् ।वस्त्रण वारुणोत्थेन शिरसो वेष्टनं हितम् ॥
११ ॥
विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गुगुग्गुलुः समनःशिला ।वचैतच्चूर्णमाघ्रातं प्रतिश्यायं विनाशयेत् ॥
१२ ॥
घृततैलसमायुक्तं शक्तुधूमं पिबेन्नरः ।सधूमः स्यात्प्रतिश्यायकासहिक्काहरः परः ॥
१३ ॥
प्रतिश्यायेषु सर्व्वेषु शीतलं परमौषधम् ।प्रतिश्याये पिबेद्धूमं सर्व्वगन्धसमायुतम् ॥
१४ ॥
चातुर्यातकचर्णं वा घ्रेयं वा कृष्णजीरकम् ।कृष्णजीरकमत्र कलौजी ॥
१५ ॥
पुटपक्वं जयापत्रं तैलसैन्धवसंयुतम् ।प्रतिश्यायेषु सर्व्वेषु शीलितं परमौषधम् ॥
जयात्र विजया भङ्गेति यावत् । शिलितंभुक्तम् ॥
१६ ॥
पिप्पल्यः शिग्रुबीजानि विडङ्गमरिचानि च ।अवपीडः प्रशस्तोऽयं प्रतिश्यायनिवारणे ॥
१७ ॥
शिरसोऽभ्यञ्जनैः स्वेदैर्नस्यैर्म्मन्दोष्णभोजनैः ।वमनैर्घृतपानैश्च नान्यथा समुपाचरेत् ॥
१८ ॥
कृमिघ्ना ये क्रमाः प्रोक्तास्तान् वै कृमिषु योज-येत् ।लावणानि कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ॥
१९ ॥
रक्तपित्तानि शोथाश्च तथार्शांस्यर्व्वुदानि च ।नासिकायां स्युरेतेषां स्वं स्वं कुर्य्यात् चिकित्-सितम् ॥
गृहधूमकणादारुक्षीरनक्ताह्वसैन्धवैः ।सिद्धं शिखरिबीजैश्च तैलं नासार्शसां हितम् ॥
”इति भावप्रकाशे मध्यखण्डे चतुर्थभागः ॥
(अथातो नासारोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यामः ।“अवश्यायानिलरजो भाष्यातिस्वप्नजागरैः ।नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा ॥
अत्यम्बुपानरमणच्छर्द्दिवाष्पग्रहादिभिः ।क्रुद्धा वातोल्वणा दोषा नासायां स्त्यानतांगताः ॥
जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्द्धमानं क्षयप्रदम् ।तत्र वातात् प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः ॥
घ्राणोपरोधनिस्तोददन्तशङ्खशिरोव्यथाः ।कीटका इव सर्पन्ति मन्यते परितो भ्रुवौ ॥
स्वरसादश्चिरात् पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः ।पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटिकासम्भवभ्रमाः ॥
नासाग्रपाको रुक्षोष्णस्ताम्रपीतकफस्रुतिः ।कफात् कासोऽरुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम् ॥
माधुर्य्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लघना स्रुतिः ।सर्व्वजो लक्षणैः सर्व्वैरकस्माद्वृद्धिशान्तिमान् ॥
दुष्टं नासा शिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्यसृक् ।उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता ॥
कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तश्चात्र लक्षणम् ।सर्व्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः ॥
यथोक्तोपद्रवाधिक्यात् ससर्व्वेन्द्रियतापनः ।साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः ॥
कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोफकृत् ।नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः ॥
पूयोपमा सितारक्तग्रथिता श्लेष्मसंस्रुतिः ।मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः ॥
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः ।श्लेष्मा सचिक्वणः पीतो ज्ञानञ्च रसगन्धयोः ॥
तीक्ष्णघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः ।वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिका तरुणास्थनि ॥
विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत् ।निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशं क्षवः ॥
शोषयन्नासिकास्रोतः कफञ्च कुरुतेऽनिलः ।शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनन्ततः ॥
स्मृतोऽसौ नासिकाशोषो नासानाहे तु जायते ।नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना ॥
निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात् स्रोतसी संवृते इव ।पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत् ॥
सघ्राणपाकः स्रावस्तु तत्संज्ञः श्लेष्मसम्भवः ।अच्छोजलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते ॥
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्धा स्रोतांस्यपीनसम् ।कुर्य्यात् सघुर्घुरं श्वासं पीनसाधिकवेदनम् ॥
अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका ।अजस्रं पिच्छलं पीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम् ॥
रक्तेन नासादग्धेन वाह्यान्तःस्पर्शनासहा ।भवेद्ध्वूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्द्दहतीव च ॥
तालुमूले मलैदुष्टैर्मारुतो मुखनासिकात् ।श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत् पूतिनासं वदन्ति तम् ॥
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत् ।तत् पूयरक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम् ॥
पित्तश्लेष्मावरुद्धोऽन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत् ।कफं स शुष्कपुटतां प्राप्नोति पुटकन्तु तत् ॥
अर्शोऽर्व्वुदानि विभजेत् दोषलिङ्गैर्यथायथम् ।सर्व्वेषु कृच्छ्राच्छ्वसनं पीनसः प्रततं क्षवः ॥
सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरीव्यथा ।अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दुष्टपीनसम् ॥
”इत्युत्तरस्थाने एकोनविंशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥
“शुद्धसूतं समादाय गन्धभागद्वयं ततः ।त्रिभागं टङ्गणञ्चापि विधभागचतुष्टयम् ॥
पञ्चभागं यथा देयं मरिचस्य प्रयत्नतः ।शृङ्गवेररसैः पिष्ट्वा गुडिका पञ्चरक्तिका ॥
अनुपानं हितं योज्यं सर्व्वरोगप्रशान्तये ।जलदोषोद्भवे रोगे महत्युग्रे जलोदरे ॥
सन्निपातेषु रोगेषु नासाव्याधौ सपीनसे ।व्रणशोथे व्रणे चैव उपदंशे भगन्दरे ॥
नीडीव्रणे ज्वरे चैव नखदन्तविघातके ।पञ्चामृतरसो योज्यः सर्व्वरोगप्रशान्तये ॥
इति पञ्चामृतो रसः ॥
”इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे नासारोगाधि-कारः ॥
)