| YouTube Channel

नारायणतैल (nArAyaNataila)

 
शब्दसागरः
English
नारायणतैल
n.
 (-लं) An oil of great reputed efficacy in many complaints,
expressed from a variety of plants.
E.
 नारायण and तैल oil.
Yates
English
नारायण-तैल (लं) 1.
n.
 A particu-
lar oil made of many plants.
Wilson
English
नारायणतैल
n.
 (-लं) An oil of great reputed efficacy in many
complaints, expressed from a variety of plants.
E.
 नारायण, and तैल oil.
Monier Williams Cologne
English
नारायण—तैल See above.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नारायणतैलं,
क्ली,
 (नारायणाख्यं तैलम् ।) औषध-पक्वतैलप्रभेदः । तत्त्रिविधम् । स्वल्पं बृहत्महच्च । यथा, --“विल्वाग्निमन्थश्योनाकपाटलापारिभद्रकाः ।प्रसारण्यश्वगन्धा च बृहती कण्टकारिका ॥
बला चातिबला चैव श्वदंष्ट्रा सपुनर्नवा ।एषां दशपलान् भागान् चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥
पादशेषं परिस्राव्य तैलपात्रं प्रदापयेत् ।शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वचा ॥
चन्दनं तगतं कुष्ठं एलापर्णी चतुष्टयम् ।रास्ना तुरगगन्धा च सैन्धवं सपुनर्नवम् ॥
एषां द्बिपलिकान् भागान् पेषयित्वा विनिः-क्षिपेत् ।शतावरी रसञ्चैव तैलतुल्यं प्रदापयेत् ॥
आजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दत्ता चतुर्गुणम् ॥
पाने वस्तौ तथाभ्यङ्गे भोज्ये चैव प्रशस्यते ।अश्वो वा वातसंभग्नो गजो वा यदि वा नरः ॥
पङ्गुलः पीठसर्पी च तैलेनानेन सिध्यति ।अधोभागे च ये वाताः शिरोमध्यगताश्च ये ।दन्तशूले हनुस्तम्भे मन्यास्तम्भे गलग्रहे ॥
यस्य शुष्यति चैकाङ्गं गतिर्यस्य च विह्वला ।क्षीणेन्द्रिया नष्टशुक्रा ज्वरक्षीणाश्च ये नराः ॥
वधिरा लल्लजिह्वाश्च मन्दमेधस एव च ।अल्पप्रजा च या नारी या च गर्भं न विन्दति ॥
वातार्त्तौ वृषणौ येषामन्त्रवृद्धिश्च दारुणा ।एतत्तैलवरं तेषां नाम्ना नारायणं स्मृतम् ॥
”इति स्वल्पनारायणतैलम् ॥
१ ॥
* ॥
“शतावरी चांशुमती पृश्निपर्णी शटी बला ।एरण्डस्य च मूलानि बृहत्योः पूतिकस्य च ॥
गवेधुकस्य मूलानि तथा सहचरस्य च ।एषां दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥
पादशेषे रसे पूते गर्भं चैनं समावपेत् ।पुनर्नवा वचा दारु शताह्वा नन्दनागुरु ॥
शैलेयं तगरं कुष्टं एला मांसी स्थिरा बला ।अश्वाह्वा सैन्धवं रास्ना पलार्द्धानि च पेषयेत् ।गव्याजपयसः प्रस्थौ द्बौ द्वावत्र प्रदापयेत् ॥
शतावरीरसप्रस्थं तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्य्यमतःपरम् ॥
अश्वानां वातभग्नानां कुञ्जराणां तथा नृणाम् ।तैलमेतत् प्रयोक्तव्यं सर्व्ववातनिवारणम् ॥
आयुष्मांश्च नरः पीत्वा निश्चयेन दृढो भवेत् ।गर्भमश्वतरी विन्द्यात् किं पुनर्मानुषी तथा ॥
हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च तथैवार्द्धावभेदकम् ।अपचीं गण्डमालाञ्च वातरक्तं हनुग्रहम् ॥
कामलां पाण्डुरोगञ्च अश्मरीञ्चापि नाशयेत् ।तैलमेतद्भगवता विष्णुना परिकीर्त्तितम् ।नारायणमिति ख्यातं वातान्तकरणं शुभम् ॥
”इति बृहन्नारायणतैलम् ॥
२ ॥
* ॥
“विल्वाश्वगन्धा बृहती श्वदंष्ट्राश्योनाकवाट्यालकपारिभद्रम् ।क्षुद्रा कठिन्यातिबलाग्निमन्थंमूलानि चैषां सरलीयुतानाम् ॥
मूलं विदद्यादथ पाटलीनांप्रत्येकमेषां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ।सपादप्रस्थं विधिनोद्धृताञ्चद्रोणैरपामष्टभिरेव पक्त्वा ॥
पादावशेषेण रसेन तेनतैलाढकाभ्यां सममेव दुग्धम् ।छागस्य मांसद्रवमेव तुल्य-मेकत्र सम्यग्विवचेत् सुबुद्धिः ॥
दद्याद्रसञ्चैव शतावरीणांतैलेन तुल्यं पुनरेव तत्र ।रास्नाश्वगन्धा द्रुमदारु कुष्ठंपर्णी चतुष्कागुरुकेशराणि ॥
सिन्धूत्थमांसी रजनीद्वयञ्चशैलेयकं चन्दनपुष्कराणि ।एला सयष्टी तगराब्दपत्रंभृङ्गाष्टवर्गास्तु वचा पलाशम् ॥
स्थौणेयवृश्चीरकचोरकाख्य-मेभिः समस्तैर्द्धिपलप्रमाणैः ।कर्पूरकाश्मीरमृगाण्डजानांदद्यात् सुगन्धाय वदन्ति केचित् ॥
प्रस्वेददौर्गन्ध्यनिवारणार्थंचूर्णीकृतानां द्बिपलप्रमाणम् ।आलोड्य सम्यग्विधिवद्विपक्वंनारायणं नाम महच्च तैलम् ॥
* ॥
सर्व्वैः प्रकारैर्विधिवत् प्रयोज्य-मश्वस्य पुंसां पवनार्द्दितानाम् ।ये पङ्गवः पीठविसर्पणाश्चएकाङ्गहीनार्द्दितवेपमानाः ।वाधिर्य्यशुक्रक्षयपीडिताश्चमन्याहनुस्तम्भशिरोगदार्त्ताः ।मुक्ता नरास्ते बलवर्णयुक्ताःसंसेव्य तैलं सहसा भवन्ति ॥
बन्ध्या च नारी लभते च पुत्त्रंवीरोपमं सर्व्वगुणोपपन्नम् ।शाखाश्रिते कोष्ठगते च वातेवृद्धौ विधेयं पवनार्द्दितानाम् ॥
जिह्वानिले दन्तगते च शूलेऔन्मादकौब्जे ज्वरकर्षितानाम् ।प्राप्नोति लक्ष्मीं प्रमदाप्रियत्वंजीवेच्चिरं चापि भवेद्युवेव ॥
देवासुरे युद्धवरे समीक्ष्यस्नाय्वस्थिभग्नानसुरैः सुरांश्च ।नारायणेनापि स्वबृंहणार्थंस्वनामतैलं विहितन्तु तेषाम् ॥
”इति महानारायणतैलम् ॥
३ ॥
इति सुखबोधः ॥