| YouTube Channel

नायकः (nAyakaH)

 
Apte Hindi
Hindi
नायकः
पुं*
 - नी + ण्वुल्
"मार्गदर्शक, अग्रणी, संवाहक"
नायकः
पुं*
 - नी + ण्वुल्
"मुख्य, स्वामी, प्रधान, प्रभु"
नायकः
पुं*
 - नी + ण्वुल्
"गण्यमान्य या प्रधान पुरुष, पूज्य व्यक्ति"
नायकः
पुं*
 - नी + ण्वुल्
"सेनानायक, सेनापति"
नायकः
पुं*
 - नी + ण्वुल्
नाटक या काव्य का नायक
नायकः
पुं*
 - नी + ण्वुल्
हार के बीच का मुख्य मणि
नायकः
पुं*
 - नी + ण्वुल्
निदर्शन या मुख्य उदाहरण-
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नायकः
noun
क्रीडकदलस्य मुख्यः क्रीडकः यः क्रीडासमये निर्णेतुं शक्नोति।
"महेशः अस्माकं सङ्घस्य नायकः अस्ति।"
Synonyms:
 मार्गदर्शकः, पथदर्शकः, उपदेशकः, निर्देशकः, नायकः, प्रग्रहः, मार्गोपदिक्, निर्देष्टा, अध्वदर्शी, संचारयिता, निर्णेता, धूर्षद्, उद्देशकः, पदवायः, आदेशकः, प्रज्ञाता, मुख्यः, विचारकः, विनायकः, विनेता, वोढा
noun
यः मार्गं दर्शयति।
"वयम् एकं कुशलं मार्गदर्शकम् अनुसरन्तः अग्रे अगच्छाम।"
Synonyms:
 नायकः
noun
नाटके साहित्ये वा यः केन्द्रीभूतः।
"संस्कृतसाहित्ये विविधप्रकारकाः नायकाः सन्ति।"
Tamil
Tamil
நாயக : : வழி காட்டி, தலைவன், எஜமான், கணவன், காப்பியத்தின் கதாநாயகன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नायकः,
पुं,
 (नयति प्रापयतीति । नी + ण्वुल् ।)नेता । (यथा, गीतायाम् । १ । ७ ।“नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥
”)श्रेष्ठः । (यथा, भागवते । ४ । ७ । १९ ।“तमुपागतमालक्ष्य सर्व्वे सुरगणादयः ।प्रणेमुः सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायकाः ॥
”)हारमध्यमणिः । इति मेदिनी । के, ११० ॥
अग्रे सरिकः । सेनापतिः । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
(यथा, महाभारते । ३ । २२२ । ४ ।“वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरन्दरः ।स्वसैन्यनायकार्थाय चिन्तामाप भृशं तदा ॥
”)शृङ्गारसाधकः । स च त्रिविधः । पतिरुपपति-र्वैशिकश्चेति । विधिवत् पाणिग्राहकः पतिः ।अनुकूलदक्षिणधृष्टशठभेदात् पतिश्चतुर्द्धा । सार्व्व-कालिकपराङ्गनापराङ्मुखत्वे सति सर्व्वकाल-मनुरक्तोऽनुकूलः । सकलनायिकाविषयसमसह-जानुरागो दक्षिणः । भूयो निःशङ्कः कृतदोषो-ऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरायणोधृष्टः । कामिनीविषयकपटपटुः शठः । आचार-हानिहेतुः पतिरुपपतिः । बहुलवेश्याभोगोप-रसिको वैशिकः । वैशिकस्तूत्तममध्यमाधम-भेदात् त्रिविधः । दयिताश्रमप्रकोपेऽपि उप-चारपरायण उत्तमः । प्रियायाः प्रकोपे यःप्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति चेष्टया मनो-भावं गृह्णाति स मध्यमः । भयकृपालज्जाशून्यःकामक्रीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोऽधमः ॥
* ॥
मानी चतुरश्च शठ एवान्तर्भवति । वाक्चेष्टा-व्यङ्ग्यसमागमश्चतुरः । प्रोषितपतिरुपपतिर्वैशि-कश्च भवति । अनभिज्ञनायको नायकाभासएव । तेषाञ्च नर्म्मसचिवपीठमर्द्दविटचेटक-विदूषकभेदाच्चतुर्धा । कुपितस्त्रीप्रसादकः पीठ-मर्द्दः । नर्म्मसचिवोऽप्ययमेव । कामतन्त्रकला-कोविदो विटः । सन्धानचतुरश्चेटकः । अङ्गादि-वैकृत्यैर्हासकारी विदूषकः ॥
* ॥
तेषामष्ट-सात्त्विकगुणाः । यथा, --“स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः ।वैवर्ण्यमश्रुप्रणयावित्यष्टौ सात्त्विका गुणाः ॥
” * ॥
तेषां दशावस्था यथा, --“अभिलाषस्तथा चिन्ता स्मृतिश्च गुणकीर्त्तनम् ।उद्वेगश्च प्रलापश्च उन्मादो व्याधिरेव च ।जडता निधनान्येव दशावस्थाः प्रकीर्त्तिताः ॥
”इति रसमञ्जरी ॥
(अस्य लक्षणभेदादिकं यथा, साहित्यदर्पणे ।३ । ३३ -- ३८ ।“त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्-साही ।दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान् नेता ॥
धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च ।धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः ॥
अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः ।स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तोदृढव्रतः कथितः ॥
मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहङ्कारदर्पभूयिष्ठः ।आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः ॥
निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितःस्यात् ।सामान्यगुणैर्भूयान् द्बिजादिको धीरप्रशान्तःस्यात् ॥
”एषाञ्च शृङ्गारिरूपत्वे भेदानाह तत्रैव । ३ ।३९ -- ४४ ।“एभिर्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा ।एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणः कथितः ॥
कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः ।दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः ॥
अनुकूल एकनिरतः शठोऽयमेकत्र वद्धभावो यः ।दर्शितवहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति ॥
एषाञ्च त्रैविध्यात् सर्व्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन ।उक्ता नायकभेदाश्चत्वारिंशत्तथाऽष्टौ च ॥
”एषामुदाहरणादिकं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥
)