नायक (nAyaka)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 नायक m.
  (-कः)
	 1. A guide,  a leader,  a conductor.
	 2. A chief,  a head, 
pre-eminent,  principal.
	 3. A general,  a commander,  4. The cen-
tral gem of a necklace.
	 5. (In Erotic poetry, ) The man,  the
husband or lover.
	 f.
  (-यिका)
	 1. mistress,  a wife,  the female in the
amatory poetry of the Hindūs.
	 2. A sort of goddess,  an inferior
form of DURGĀ,  and attendant upon her: there are eight Nā-
yikās.
 E.
  णी to guide,  ण्वुल् aff.
  

Capeller Eng

English

 नायक m.
  (adj.  —° आ) leader,  guide (abstr.   °त्व n.
 )
chief,  general (±सैन्यस्य)
 lord,  husband
 lover,  hero,  f.
  नायिका
(d. ).

Yates

English

 नायक (कः) 1.
m.
  A guide
 a chief
a central gem
 a lover.
f.
  (यिका)
A mistress
 a sort of goddess.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	 guide
नयति  { नी } 	-	 nayati{nI} 	-	 verb 1 	-	 guide
दर्शयितृ 	-	  darzayitR 	-	 adj.
  	-	 guide
देशिक 	-	  dezika 	-	 adj.
  	-	 guide
दैशिक 	-	  daizika 	-	 adj.
  	-	 guide
पथक 	-	  pathaka 	-	 adj.
  	-	 guide
प्रयन्तृ 	-	  prayantR 	-	 adj.
  	-	 guide
मार्गाख्यायिन् 	-	  mArgAkhyAyin 	-	 m.
  	-	 guide
मार्गदर्शक 	-	  mArgadarzaka 	-	 m.
  	-	 guide
अध्वदर्शिन् 	-	  adhvadarzin 	-	 m.
  	-	 guide
उद्देशक 	-	  uddezaka 	-	 m.
  	-	 guide
धूर्षद् 	-	  dhUrSad 	-	 m.
  	-	 guide
नय 	-	  naya 	-	 m.
  	-	 guide
नेत्र 	-	  netra 	-	 m.
  	-	 guide
निर्देष्टृ 	-	  nirdeSTR 	-	 m.
  	-	 guide
निर्णेतृ 	-	  nirNetR 	-	 m.
  	-	 guide
पदवाय 	-	  padavAya 	-	 m.
  	-	 guide
पदवी 	-	  padavI 	-	 m.
  	-	 guide
पथदर्शक 	-	  pathadarzaka 	-	 m.
  	-	 guide
पथिक 	-	  pathika 	-	 m.
  	-	 guide

नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	 guide
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	 leader
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	 captain
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  chief
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  paradigm or example
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  husband
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  principal
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  hero
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  lord
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  lover or hero
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
  	-	  central gem of a necklace
नायक 	-	 nAyaka 	-	 m.
 n.
  	-	  kind of musk

 
   नायक  nAyaka  m.
    captain    
   छालक  chAlaka m.
   captain  [ of an airplane ]   
   दण्डमुख  daNDamukha m.
   captain   
   सामन्त  sAmanta m.
   captain    
   विमानस्य छालक  vimAnasya chAlaka m.
   flight captain   
   यूथमुख्य  yUthamukhya m.
   chief or captain of a troop   
   सार्थवाहवचस्  sArthavAhavacas n.
   proclamation of the captain of a and  
   नाविकनायक  nAvikanAyaka m.
   sailor-chief.  the captain of a vessel   
   नाविकपति  nAvikapati m.
   sailor-chief.  the captain of a vessel     
            

Wilson

English

 नायक
m.
  (-कः)
1 A guide,  a leader,  a conductor.
2 A chief,  a head,  pre-eminent,  principal.
3 A general,  a commander.
4 The central gem of a necklace.
5 (In Erotick poetry, ) The man,  the husband or lover.
f.
  (-यिका)
1 A mistress,  a wife,  the female in the amatory poetry of the Hindūs.
2 A sort of goddess,  an inferior form of DURGĀ,  and attendant upon her: there
are eight Nāyikās.
E.
  णी to guide,  ण्वुल् aff.
  

Apte

English

नायक [nāyaka],  a.
  [नी-ण्वुल्] Guiding,  leading,  conducting.

कः A guide,  leader,  conductor.

A chief,  master,  head,  lord.

A pre-eminent or principal person,  distinguished personage
 सैन्यनायकः &c.
 

A general,  commander.

(In Rhet.
 ) The hero of a poetic composition (a play or drama)
 (according to S. D. there are four main kinds of नायक: धीरोदात्त,  धीरोद्धत,  धीरललित,  and धीरप्रशान्त,  q. v. 
 these are again subdivided,  the total number of kinds being 48
 see S. D.*  64-75. The Rasamañjarī mentions 3 classes पति,  उपपति,  and वैशिक
 95.11).

The central gem of a necklace
 नायको नेतरि श्रेष्ठे हारमध्य- मणावपि' इति विश्वः.

A paradigm or leading example
 दशैते स्त्रीषु नायकाः.

An epithet of Śākyamuni. Comp.
   -अधिपः a king,  sovereign. 

Apte 1890

English

 नायक a. [नी-ण्वुल्] Guiding,  leading,  conducting. 
कः 1 A guide,  leader,  conductor. 
2 A chief,  master,  head,  lord. 
3 A pre-eminent or principal person,  distinguished personage
 सैन्यनायकः &c. 
4 A general,  commander. 
5 (In Rhet.) The hero of a poetic composition (a play or drama)
 (according to S. D. there are four main kinds of नायकः 
धीरोदात्त,  धीरोद्धत,  धीरललित,  and धीरप्रशांत,  q. q. v. v
 these are again subdivided,  the total number of kinds being 48
 see S. D. 64-75. The Rasamañjarī mentions {3} classes पति,  उपपति and वैशिक
 95. 110). 
6 The central gem of a neck. lace. 
7 A paradigm or leading example
 दशैते स्त्रीषु नायकाः. 
8 An epithet of Śākyamuni. 
Comp. 
अधिपः a king,  sovereign. 

Monier Williams Cologne

English

 नायक m.
  a guide,  leader,  chief,  lord,  principal,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
   (with or scil.
  सैन्यस्य,  a general,  commander
 ifc.  f(अका). cf.
   अ-नायक)

 a husband,  BhP.
  

 (in dram. ) the lover or hero

 the central gem of a necklace (implying also ‘a general’ cf.
   नायकाय and महा-नायक)

 a paradigm or example (in gram.
  )

 N.
  of Gautama Buddha,  Buddh.
 

 of a Brāhman,  Rājat.
 

 of an author (also भट्ट-न्°),  Cat.
 

 नायक mn.  a kind of musk,  L.
  (cf.   नायिका-चूर्ण)

Monier Williams 1872

English

 नायक,  अस्,  इका,  अम्,  guiding,  leading,  con-
ducting
 (अस्),  m. a guide,  leader,  conductor [cf.
कु-न्°]
 a chief,  lord,  head
 pre-eminent,  principal
(with or without सैन्यस्य) a general,  a com-
mander
 (in erotic or dramatic poetry) the lover or
hero in a drama &c.,  a husband
 the central gem of
a necklace
 a paradigm or example (in grammar)
an epithet of Śākya-muni
 N. of a Brāhman
 (इका), 
f. a mistress
 a wife
 the heroine in a drama &c.,  a
noble lady
 an inferior form or Śakti of Durgā,  (of
which there are eight,  viz. Ugra-caṇḍā,  Pra-caṇḍā, 
Caṇḍogrā,  Caṇḍa-nāyikā,  Ati-caṇḍā,  Cāmuṇḍā, 
Caṇḍā,  and Caṇḍā-vatī
 cf. कुल-न्°।)
—नायक-
त्व,  अम्,  n. leadership,  headship,  chieftainship.
—नायक-रत्न,  अम्,  n.,  N. of a commentary
on Pārtha-sārathi's Nyāya-ratna-mālā by Rāmānuja.
—नायकाधिप (°क-अध्°),  अस्,  m. the chief of
leaders,  a king,  sovereign,  prince.

Macdonell

English

 नायक nāya-ka,  m.
  guide,  leader,  chief
 🞄hero,  lover (in a play)
 lord,  husband
 central 🞄pearl in a necklace
 N.: -tva,  n.
  leadership.

Benfey

English

 नायक नायक,  i. e. नी + अक, 
 I. m.
 
 1. A guide,  Rām.  2,  64,  33.
 2. A chief, 
Bhāg. P. 4,  7,  22.
 3. A general,  Rām. 
3,  33,  14.
 4. A husband,  Bhāg. P. 4, 
25,  20.
 5. A lover,  Śāk. 15,  12.
 6. The
central gem of a necklace,  Vāsav. 17,  1.
 7. A proper name,  Rājat. 5,  158.
 II.
f.
  यिका,  A mistress,  Lass. 24,  17.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
 ,  f.
  का,  deprived of or wanting
a guide,  a commander,  a ruler,  Rām.  2, 
14,  52
 79,  3. कु-नायक,  adj.
  having
a bad guide,  Bhāg. P. 5,  13,  2. कुमु-
दिनी-,  m.
  the moon,  Hit. 9,  5.
-गण-, 
m.
  1. the chief of the retinue of a god, 
Bhāg. P. 5,  17,  3. 2. the god Gaṇeśa, 
MBh. 1,  77.
चक्र-,  m.
  the chief of
a division of an army,  Rājat. 2,  106.
दण्ड-,  m.
 
 I. a judge,  Hit. 66,  6. 2.
the commander of a division of an
army,  Rājat. 7,  969. भूत-नायिका,  f.
 
Durgā.

Apte Hindi

Hindi

नायकः
पुं*
  - नी +  ण्वुल्
"मार्गदर्शक,  अग्रणी,  संवाहक"

नायकः
पुं*
  - नी +  ण्वुल्
"मुख्य,  स्वामी,  प्रधान,  प्रभु"

नायकः
पुं*
  - नी +  ण्वुल्
"गण्यमान्य या प्रधान पुरुष,  पूज्य व्यक्ति"

नायकः
पुं*
  - नी +  ण्वुल्
"सेनानायक,  सेनापति"

नायकः
पुं*
  - नी +  ण्वुल्
नाटक या काव्य का नायक

नायकः
पुं*
  - नी +  ण्वुल्
हार के बीच का मुख्य मणि

नायकः
पुं*
  - नी +  ण्वुल्
निदर्शन या मुख्य उदाहरण-

Shabdartha Kaustubha

Kannada

नायक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಧಾನ /ಮುಖ್ಯ /ಪ್ರಮುಖ /ಅಗ್ರಗಣ್ಯ
निष्पत्तिः - > णीञ् (प्रापणे) - "ण्वुल्" (३-१-१३३)
व्युत्पत्तिः - > नयति इति
नायक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪತಿ /ಗಂಡ
प्रयोगाः - > "नायकस्य शयनादहर्मुखे निर्गता मुदमुदूक्ष्य सुभ्रुवाम्"
उल्लेखाः - > नैष० १८-६७
नायक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಾರದ ಮಧ್ಯದ ಮಣಿ
प्रयोगाः - > "तवाङ्गहारे रुचिमेति नायकः शिखामणिश्च द्विजराड्विदूषकः"
उल्लेखाः - > नैष० ९-११८
नायक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭು /ದೊರೆ
प्रयोगाः - > "बहुतरगुणदर्शनादभ्युपेताल्पदोषः कृती तव वरद करोतु सुप्रातमह्नामयं नायकः"
उल्लेखाः - > माघ० ११-६७
नायक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ) ಶೃಂಗಾರಾದಿರಸಗಳ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವಗಳಾದ ರತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಆಲಂಬನನಾದವನು
विस्तारः - > ನಾಯಕನು १)धीरोदात्तः,  २)धीरोद्धतः,  ३)धीरललितः ಮತ್ತು ४)धीरप्रशान्तः ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ ನಾಯಕರೂ १)दक्षिणः,  २)धृष्टः,  ३)अनुकूलः ಮತ್ತು ४)शठः ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳಿಂದ ಹದಿನಾರು ವಿಧವಾಗುವರು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ನಾಯಕರೂ १)उत्तमः २)मध्यमः ಮತ್ತು ३)अधमः ಎಂಬ ಮೂರು ಭೇದಗಳಿಂದ ನಲವತ್ತೆಂಟು ವಿಧವಾಗುವರು.
नायक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆದರ್ಶ /ಮಾದರಿ
प्रयोगाः - > "रामो हरिः करी भूभृत्कारुः कर्ता च चन्द्रमाः । तस्थिवान् भगवानात्मा दशैते पुंसि नायकाः"
नायक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಯ್ಯುವವನು /ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸುವವನು

L R Vaidya

English

 nAyaka {% m. %} 1. A guide,  a conductor
a leader,  a chief,  a lord
pre-eminent or principal personage,  Bg.i.7
a general,  a commandant
a hero in a piece of poetic composition (in rhetoric)
 (he is either a पति,  उपपति or वैशिक)
the central gem of a necklace
a paradigm,  a leading example,  e.g. दशैते पुंसि नायकाः.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१,  अंशुमान्,  अचला,  अब्ज,  अमृतांशु,  अवनि,  आदि,  आस्य,  इन्दु,  इला,  उडुपति,  उर्वरा,  उर्वी,  ऋक्षेश,  एक,  एणधर,  औषधीश,  क,  कलाधर,  कलि,  कु,  कुमुदाकरप्रिय,  क्षपाकर,  क्षमा,  क्षिति,  क्षोणि,  क्षोणी,  क्षमा,  गो,  गोत्र,  गोत्रा,  ग्लौ,  चन्द्र,  चन्द्रमस्,  जगती,  जैवातृक,  ज्या,  तनु,  दाक्षायणीप्राणेश,  धरणी,  धरा,  धरित्री,  नायक,  निशाकर,  निशेश,  पितामह,  पृथिवी,  पृथ्वी,  प्रालेयांशु,  ब्रह्मा,  भुवन्यु,  भू,  भूमि,  मही,  मुख,  मृगलाञ्छन,  मृगाङ्क,  मेदिनी,  रजनीकर,  रजनीश,  रात्रिप,  रात्रीश,  रुग्ण,  रूप,  लपन,  वक्त्र,  वदन,  वसुधा,  वसुन्धरा,  वाक्,  विधु,  विरञ्चि,  विश्वम्भरा,  शशधर,  शशभृत्,  शशलाञ्छन,  शशाङ्क,  शशि,  शशी,  शीतकर,  शीतकिरण,  शीतद्युति,  शीतमयूख,  शीतरश्मि,  शीतांशु,  शुभ्रभानु,  श्वेत,  श्वेतांशु,  सितरश्मि,  सुधांशु,  सोम,  स्थिरा,  हरिणधृत्,  हरिणाङ्क,  हिमकर,  हिमगु,  हिमरश्मि,  हिमांशु

Bopp

Latin

 नायक m. (a r. नी,  s. अक) dux. BH. 1. 7.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 nāyaka,  guide,  very common ep. of Buddha,  as in Pali: Mvy 〔20〕 = Tib. ḥdren pa,  guide
 LV 〔4.4〕,  et passim.

Indian Epigraphical Glossary

English

 Nāyaka (EI 33
 CII 4),  a royal officer or ruling chief.
Cf. Ep. Ind.,  Vol. XXVII,  p. 142,  text line 35.
(HD),  explained as ‘the head of ten villages.’ See Artha-
śāstra,  I. 12
 Śukra,  I. 192.
(EI 32
 BL),  title of a subordinate ruler.
(ASLV),  one who held lands from the Vijayanagara
kings on the condition of offering military service (cf.
Amara-nāyaka).
(EI 7),  a general.
(Ep. Ind.,  Vol. IX,  p. 313),  head of a nāḍu or district.
(IE 7-1-2),  ‘one’.

Kridanta Forms

Sanskrit

नय् (ण꣡यँ॒ गतौ णयँ रक्षणे च - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् =  नयनम्
अनीयर् =  नयनीयः - नयनीया
ण्वुल् =  नायकः - नायिका
तुमुँन् =  नयितुम्
तव्य =  नयितव्यः - नयितव्या
तृच् =  नयिता - नयित्री
क्त्वा =  नयित्वा
ल्यप् =  प्रणय्य
क्तवतुँ =  नयितवान् - नयितवती
क्त =  नयितः - नयिता
शानच् =  नयमानः - नयमाना

नी (णी॒ञ् प्रापणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  नयनम्
अनीयर् =  नयनीयः - नयनीया
ण्वुल् =  नायकः - नायिका
तुमुँन् =  नेतुम्
तव्य =  नेतव्यः - नेतव्या
तृच् =  नेता - नेत्री
क्त्वा =  नीत्वा
ल्यप् =  प्रणीय
क्तवतुँ =  नीतवान् - नीतवती
क्त =  नीतः - नीता
शतृँ =  नयन् - नयन्ती
शानच् =  नयमानः - नयमाना

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 नायक m. ° = Gaṇapati,  H 43,  341. — 2. e) *eine Moschusart,  Rājan. 12,  51. Vgl. नायिकाचूर्ण.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।
अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥
पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।
ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥
डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।
दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥
परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
-wordlist-
 
दरिद्र (पुं),  दुर्विध (पुं),  दुःस्थ (पुं),  दुर्गत (पुं),  निःस्व (पुं),  कीकट (पुं),  अकिञ्चन (पुं),  अधिप (पुं),  ईश (पुं),  नेतृ (पुं),  परिवृढ (पुं),  अधिभू (पुं),  पति (पुं),  इन्द्र (पुं),  स्वामिन् (पुं),  नाथ (पुं),  आर्य (पुं),  प्रभु (पुं),  भर्तृ (पुं),  ईश्वर (पुं),  विभु (पुं),  ईशितृ (पुं),  इन (पुं),  नायक (पुं),  नियोज्य (पुं),  परिचारक (पुं),  डिङ्गर (पुं),  किङ्कर (पुं),  भृत्य (पुं),  चेट (पुं),  गोप्य (पुं),  पराचित (पुं),  दास (पुं),  प्रेष्य (पुं),  परिस्कन्द (पुं),  भुजिष्य (पुं),  परिकर्मिन् (पुं),  परान्न (पुं),  परपिण्डाद (पुं),  परजात (पुं),  परैधित (पुं)

--source--
 
नायकस्तरलो हारान्तर्मणिर्मुकुटं पुनः ॥ ६५० ॥
मौलिः किरीटकोटीरमुष्णीषं पुष्पदाम तु ।
मूर्ध्नि माल्यं माला स्रक्स्वगर्भकः केशमध्यगम् ॥ ६५१ ॥
-wordlist-
 
नायक (पुं),  तरल (पुं),  हारान्तर्मणि (पुं),  मुकुट (क्ली),  मौलि (पुंस्त्री),  किरीट (पुंक्ली),  कोटीर (पुंक्ली),  उष्णीष (पुंक्ली),  पुष्पदामन् (क्ली),  माल्य (क्ली),  माला (स्त्री),  स्रज् (स्त्री),  गर्भक (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अर्य
अर्य,  परिवृढ,  स्वामिन्,  प्रभु,  नेतृ,  नायक,  अधिभू,  अधिप,  अधीश,  अधिपति
अर्यः परिवृढः स्वामी प्रभुर्नेता च नायकः ।
अधिभूरधिपः प्रोक्तो ह्यधीशोऽधिपतिस्तथा ॥ ३४३ ॥
verse 2.1.1.343
page 0041

नायक
नायक,  तरल
हारामध्यस्थितं रत्नं नायकं तरलं विदुः ।
verse 2.1.1.564
page 0064

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नायकः,  पुं,
   (नयति प्रापयतीति । नी + ण्वुल् ।)नेता । (यथा,  गीतायाम् । १ । ७ ।“नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥
”)श्रेष्ठः । (यथा,  भागवते । ४ । ७ । १९ ।“तमुपागतमालक्ष्य सर्व्वे सुरगणादयः ।प्रणेमुः सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायकाः ॥
”)हारमध्यमणिः । इति मेदिनी । के,  ११० ॥
अग्रे सरिकः । सेनापतिः । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
 (यथा,  महाभारते । ३ । २२२ । ४ ।“वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरन्दरः ।स्वसैन्यनायकार्थाय चिन्तामाप भृशं तदा ॥
”)शृङ्गारसाधकः । स च त्रिविधः । पतिरुपपति-र्वैशिकश्चेति । विधिवत् पाणिग्राहकः पतिः ।अनुकूलदक्षिणधृष्टशठभेदात् पतिश्चतुर्द्धा । सार्व्व-कालिकपराङ्गनापराङ्मुखत्वे सति सर्व्वकाल-मनुरक्तोऽनुकूलः । सकलनायिकाविषयसमसह-जानुरागो दक्षिणः । भूयो निःशङ्कः कृतदोषो-ऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरायणोधृष्टः । कामिनीविषयकपटपटुः शठः । आचार-हानिहेतुः पतिरुपपतिः । बहुलवेश्याभोगोप-रसिको वैशिकः । वैशिकस्तूत्तममध्यमाधम-भेदात् त्रिविधः । दयिताश्रमप्रकोपेऽपि उप-चारपरायण उत्तमः । प्रियायाः प्रकोपे यःप्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति चेष्टया मनो-भावं गृह्णाति स मध्यमः । भयकृपालज्जाशून्यःकामक्रीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोऽधमः ॥
 * ॥
मानी चतुरश्च शठ एवान्तर्भवति । वाक्चेष्टा-व्यङ्ग्यसमागमश्चतुरः । प्रोषितपतिरुपपतिर्वैशि-कश्च भवति । अनभिज्ञनायको नायकाभासएव । तेषाञ्च नर्म्मसचिवपीठमर्द्दविटचेटक-विदूषकभेदाच्चतुर्धा । कुपितस्त्रीप्रसादकः पीठ-मर्द्दः । नर्म्मसचिवोऽप्ययमेव । कामतन्त्रकला-कोविदो विटः । सन्धानचतुरश्चेटकः । अङ्गादि-वैकृत्यैर्हासकारी विदूषकः ॥
 * ॥
 तेषामष्ट-सात्त्विकगुणाः । यथा,  --“स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः ।वैवर्ण्यमश्रुप्रणयावित्यष्टौ सात्त्विका गुणाः ॥
” * ॥
तेषां दशावस्था यथा,  --“अभिलाषस्तथा चिन्ता स्मृतिश्च गुणकीर्त्तनम् ।उद्वेगश्च प्रलापश्च उन्मादो व्याधिरेव च ।जडता निधनान्येव दशावस्थाः प्रकीर्त्तिताः ॥
”इति रसमञ्जरी ॥
(अस्य लक्षणभेदादिकं यथा,  साहित्यदर्पणे ।३ । ३३ -- ३८ ।“त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्-साही ।दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान् नेता ॥
धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च ।धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः ॥
अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः ।स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तोदृढव्रतः कथितः ॥
मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहङ्कारदर्पभूयिष्ठः ।आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः ॥
निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितःस्यात् ।सामान्यगुणैर्भूयान् द्बिजादिको धीरप्रशान्तःस्यात् ॥
”एषाञ्च शृङ्गारिरूपत्वे भेदानाह तत्रैव । ३ ।३९ -- ४४ ।“एभिर्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा ।एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणः कथितः ॥
कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः ।दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः ॥
अनुकूल एकनिरतः शठोऽयमेकत्र वद्धभावो यः ।दर्शितवहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति ॥
एषाञ्च त्रैविध्यात् सर्व्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन ।उक्ता नायकभेदाश्चत्वारिंशत्तथाऽष्टौ च ॥
”एषामुदाहरणादिकं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 नायक त्रि०
  नी--ण्वुल् । १ प्रापके २ प्रभौ ३ श्रेष्ठे ४ प्रधानेहारमध्यमणौ च पु०
  मेदि० ५ आग्रसरिके सेनापतौ त्रिका०६ शृङ्गारालम्बने च । “स च त्रिविधः पतिरुपपतिर्वैशिक-श्चेति । तत्र विधिवत् पाणिग्राहकः पतिः । अतुकूलदक्षिणधृष्टशठभेदात् पतिश्चतुर्धा । सार्वकालिकपराङ्गनाप-राङ्मुस्वत्वे सति सर्वकालमनुरक्तोऽनुकूलः । सकलना-यिकाविषयसमसहजानुरागो दक्षिणः । भूयो निःशङ्कःकृतदोषोऽपि भूयो निपारितोऽपि भूयः प्रणयपरायणोधृष्टः । कामिनीविषयकपटपटुः शठः । आचारहानिहेतुः पतिरुपपतिः । वहुलवेश्याभोगोपरसिको वै-शिकः । त्रिविधोऽपि उत्तममध्यमाधमभेदात् पुंन-स्त्रिबिधः । दयिताभूयःप्रकोपेऽपि उपचारपरायणउत्तमः । प्रियायाः यः प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयतिचेष्टया मनोभावं गृह्णाति स मध्यमः । भयकृपाल-ज्जाशून्यः कामक्रीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोऽधमः ।भानी चतुरश्च शठ एवान्तर्भवति । वाक्चेष्टाव्यङ्ग्यसमा-गमश्चतुरः । प्रोषितश्च पतिरुपपतिर्वैशिकश्च भवति ।अनभिज्ञनायकोनायकामास एव । तेषाञ्च नर्मसचि-वपीठमर्द्दविटचेटकविदूषकभेदाच्चतुर्धा सहायाः । कुपि-तस्त्रीप्रसादकः पीठमर्मः । नर्मसचिवोप्ययमेव । काम-तन्त्रकलाकोविदी विटः । सुसन्धानचतुरश्चेटकः ।अङ्गादिवैकृत्यैर्हासकारी विदूषकः । तेषामष्ट सात्वि-कागुणा यथा । स्वेदस्तम्भोऽथ रोमाञ्छः सरभङ्गो-ऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलयावित्यष्टौ सात्विकागुणाः । तेषां दशावस्था यथा “अभिलाषस्तथा चिन्तास्मृतिश्च गुणकीर्त्तनम् । उद्वेगश्च प्रलापश्च उन्मादोव्याधिरेव च । जडता निधनान्येव दशावस्थाः प्रकी-र्त्तिताः” इति रसमञ्जरी । सा० द० अन्यथाभेदा दर्शितायथा । “आलम्बनं नायकादिस्तमालम्ब्य रसोद्गमात्” तत्रनायकः । “त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनो-त्माही । दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजीवैदग्ध्यशीलवान् नेता ।धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च । धीरप्रशान्तइत्ययमुक्तः प्रथमं चतुर्भेदः । अविकत्मनः क्षमा-वानतिगम्भीरो महासत्वः । स्थेयान् निगूढमानोधीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः । मायापरः प्रचण्डश्चप-लोऽहङ्कारदर्षभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरो-द्धतः कथितः । निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीर-ललितः स्यात् । सामान्यगुणैर्भूयान् द्विजादिको धीर-प्रशान्तः स्यात् । एभिर्द्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तुषोडशधा । एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणःकथितः । कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्ज्जितोऽपि नलज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः ।अनूकूल एकनिरतः शठोऽयमेकत्र बद्धभावो यः ।दर्शितबहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति । एषाञ्चत्रैविध्यात् सर्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन । उक्ता नायकभे-दाश्चत्वारिंशत्तथाऽष्टौ च” तत्र प्रभौ “तव वरद! क्वरोतु सुप्रातमह्नामयं नायकः” माघः शक्तिसम्पन्ने श्रेष्ठेहारमध्यमणौ च “यातव्यपार्ष्णिग्राहादिमालायामधिकद्युतिः । एकार्थतन्तुप्रोतायां नायको नायकायते”माघः “रामोहरिः करी भूभृद्भानुः कर्त्ता च चन्द्रमाः ।तस्थिवान् भगवानात्मा दशैते पुंसि नायकाः” ।

Capeller

German

 नायक m.
  (adj. —° नायका) Führer,  Anführer, 
princeps,  Gebieter,  Gatte
 Heild, 
Liebhaber (d.). f.
  नायिका Geliebte, 
Heroine (d.).

Stchoupak

French

 नायक-
 ag. qui conduit,  guide 
 chef,  not. d'une armée 
 mari 
 héros
d'un drame 
 joyau central d'un collier 
 -त्व- nt. qualité de chef 
-इका- f.
  noble dame,  maîtresse 
 héroïne d'un drame.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.