| YouTube Channel

नाभि (nAbhi)

 
शब्दसागरः
English
नाभि
f.
 (-भिः-भी)
1. The nave of a wheel.
2. Musk.
mf. (-भिः or भी) The
navel,
m.
 (-भिः)
1. An emperor, a sovereign, a lord, para-
mount.
2. The centre, focus, chief point.
3. A king, a chief.
4. A
Kshetriya or Hindu of the regal and military tribe.
5. The son
of PRIYAVRATA.
6. A race, a family.
E.
 नह् to bind, Unādi affix
इञ्, and भ substituted for ह.
Capeller Eng
English
ना॑भि
f.
 (m. ) the navel or any navel-like cavity, the nave
of a wheel (also नाभी
f.
 ) centre, middle, rallying point, community
of race or family, home, concr. relative, friend
(*f. ) musk, musk
animal.
Yates
English
नाभि (भिः-भी) 2. 3.
f.
 The nave of
a wheel, musk.
m.
f.
 The navel.
m.
 A king
a
kshetriya
a race.
Wilson
English
नाभि
f.
 (-भिः-भी)
1 The nave of a wheel.
2 Musk.
mf. (-भिः and भिः or भी) The navel.
m.
 (-भिः)
1 An emperor, a sovereign, a lord paramount.
2 A king, a chief.
3 A Kṣatriya or Hindū of the regal and military tribe.
4 The son of PRIYAVRATA.
5 A race, a family.
E.
 नह to bind, Uṇādi affix इञि, and भ substituted for
ह.
Apte
English
नाभि [nābhi] भी [bhī], भी
m.
 ,
f.
 [नह्-इञ् भश्चान्तादेशः
cf.
Uṇ.*
 4.125]
The navel
गङ्गावर्तसनाभिर्नाभिः
Dk.*
 2.
&c.
निम्ननाभिःMe.* 84, 28
R.*
 6.52
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् Praśn. Up.
Any navel-like cavity.
m.
The nave of a wheel
अरैः संधार्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः । स्वामिसेवकयोरेवं वृत्तिचक्रं प्रवर्तते ॥
Pt.*
 1.81.
The centre, focus, chief point
समुद्रनाभ्यां शाल्वो$भूत् सौभमास्थाय शत्रुहन्
Mb.
 * 3.2.17.
Chief, leader, head
कृत्स्नस्य नाभिर्नृपमण्डलस्य
R.*
 18.2.
Near relationship, community (of race
&c.
 )
as in सनाभि q. v.
A paramount sovereign or lord
उपगतो$पि च मण्डलनाभिताम्
R.*
 9.15.
A near relation.
A Kṣatriya
Home.
A field
Nm. -भिः
f.
 Musk. (i. e. मृगनाभी). [N. B. नाभि at the end of
Bah.
comp.
 becomes नाभ when the
comp.
 is used as epithet
as पद्मनाभः.]
Comp.
 -आवर्तः the cavity of the navel. -कण्टकः, -कूपिका, -गु (-गो) -लकः ruptured navel. -गन्धः the odour of the musk
नाभिगन्धैर्मृगाणाम्
Me.*
 54. -जः, -जन्मन्
m.
 , -भूः epithets of Brahmā.
नाडी, नालम् the umbilical cord
तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला
R.*
 5.7.
rupture of the navel. -मूलम् the part of the body immediately under the navel.
वर्धनम् cutting or division of the umbilical cord. प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते
Ms.*
 2. 29.
rupture of the navel.
corpulency. -वर्षम्
N.
 of one of the nine वर्षs belonging to Jambudvīpa and named after Nābhi, the son of Agnīdhra. -वीथिः a road proceeding from the central part of a village or town
Kāmikāgama 25.1.
Apte 1890
English
नाभि
भी m. f. [नह्-इञ् भश्चांतादेशः cf. Uṇ. 4. 125] 1 The navel
गंगावर्तसनाभिर्नाभिः Dk. 2
&c.
निम्ननाभिः Me. 82
R. 6. 52
Me. 28.
2 Any navel-like cavity.
m. 1 The nave of a wheel
Pt. 1. 81.
2 The centre, focus, chief point.
3 Chief, leader, head
कृत्स्नस्य नाभिर्नृपमंडलस्य R. 18. 20.
4 Near relationship, community (of race &c.)
as in सनाभि q. v.
5 A paramount sovereign or lord
R. 9. 15.
6 A near relation.
7 A Kṣatriya.
8 Home.
भिः f. Musk. (i. e. मृगनाभि). (N. B. नाभि at the end of Bah. comp. becomes नाभ when the comp. is used as an epithet
as पद्मनाभः.)
Comp.
आवर्तः the cavity of the navel.
कंटकः,
गु (गो) लकः ruptured navel.
जः,
जन्मन् m.,
भूः epithets of Brahmā.
नाडी,
नालं {1} the umbilical cord. {2} rupture of the navel.
मूलं the part of the body immediately under the navel.
वर्धनं {1} cutting or division of the umbilical cord. {2} rupture of the navel. {3} corpulency.
Monier Williams Cologne
English
ना॑भि
f.
 (prob.
fr.
 √ 1. नभ्, ‘to burst asunder or into a hole’
ifc.
f.
 इ or ई,
Vām.
 v, 49) the navel (also n°-string
cf.
 -कृन्तन), a navel-like cavity,
RV.
&c.
&c.
 (in later language also
m.
 and f(°भी). )
the nave of a wheel, ib. (also
m.
 ,
L.
 , and °भी
f.
 )
centre, central point, p° of junction or of departure, home, origin,
esp.
 common o°, affinity, relationship
a near relation or friend, ib. (m. ,
L.
 )
musk: (= मृग-न्°),
L.
ना॑भि
m.
 or
f.
 musk-deer,
Megh.
 53 (?)
BhP.
ना॑भि
m.
 a chief (= central point) of (gen. ),
Ragh.
 xviii, 19 (cf. मण्डल-नाभि-ता)
a sovereign or lord paramount (= मुख्य-राज्),
L.
a Kṣatriya,
L.
N.
 of a grandson of Priya-vrata (son of Agnīdhra and father of Ṛṣabha),
Pur.
of the father of Ṛṣabha (first Arhat of the present Avasarpiṇī),
L.
नाभि [cf. Angl.Sax. nafu, nafela
Germ.
 naba, Nabe, nabolo, Nabel
Eng.
 nave, navel.]
Monier Williams 1872
English
नाभि नाभि, इस्, or नाभी, f. (according to
lexicographers also m.
probably fr. नभ्, an older
form of rt. 1. नह्, to bind, connect), the navel
any navel-like cavity
the nave of a wheel (e. g.
त्रि-नाभि चक्रम्, a three-naved wheel, a wheel
with a triple nave or centre, Ṛg-veda I. 164, 2)
the centre, focus, central point, middle, point of
junction or that which holds the parts of anything
together, point of concentration, chief point, chief,
head, (hence नाभिर् नृप-मण्डलस्य in Raghu-v.
XVIII. 19 = the chief of the circle of kings)
the
close connection of relations, near relationship, com-
munity of race or family
home
a near relation
musk (= मृग-नाभि)
(इस्), m. a sovereign, a
lord paramount
a chief
a Kṣatriya or Hindū of
the regal and military tribe
N. of a grandson of
Priya-vrata [cf. नाभि-गुप्त, नाभि-वर्ष], son
of Agnīdhra and father of Ṛṣabha
of the father of
Ṛṣabha, first Arhat of the present Ava-sarpiṇī
[cf.
नाभ, 2. नभ्य, अन्य-न्°, घन-न्°, &c.: cf.
also Gr. ὀμφ-αλό-ς, ὅμφαξ: Lat. umb-il-īcu-s,
umbo: Old Germ. nab-a, ‘nave
’ nabulo, ‘navel:’
Angl. Sax. nafu, nafela: Mod. Germ. nabe, na-
bel: Lett. nabba, ‘navel:’ Lith. namba, ‘navel.’]
—नाभा-नेदिष्ठ, अस्, m. (नाभा loc. sing. for
नाभौ), N. of a son of Manu Vaivasvata and
author of two Ṛg-veda hymns, (Ṛg-veda X. 61,
62.)
—नाभानेदिष्ठ, अस्, ई, अम्, or नाभाने-
धिष्ठीय, अस्, आ, अम्, relating to or composed by
Nābhā-nediṣṭha
(अम्), n., scil. सूक्तम्, N. of a
Vedic hymn.
—नाभि-कण्टक, अस्, m. ruptured or
protruded navel (= commonly गोण्ड).
—नाभि-गु-
डक, अस्, m. a protruding or ruptured navel.
—ना-
भि-गुप्त, अस्, m. (?), ‘protected by Nābhi, ’ N. of
a Varṣa in Kuśa-dvīpa, (the king of Kuśa-dvīpa was
Hiraṇya-retas, a son of Priya-vrata, who divided the
seven Varṣas of his Dvīpa among his seven sons
Nābhi was probably the N. of one of these seven
sons
cf. नाभि-वर्ष।)
—नाभि-गोलक, अस्, m.
a protruding or ruptured navel (= नाभि-गुडक)।
—नाभि-च्छेदन, अम्, n. cutting or separating
the umbilical cord.
—नाभि-ज, अस्, m. or नाभि-
जन्मन्, आ, m. an epithet of Brahmā, (this deity
appearing on the lotus which sprang from the navel
of Viṣṇu.)
—नाभि-द्वार, अम्, n. the aperture
of the navel.
—नाभि-नाडी, f. or नाभि-नाला, f. or
नाभि-नाल, अम्, n. the umbilical cord
[cf. गर्-
भ-नाडी।]
—नाभि-भू, ऊस्, m. ‘born from the
navel, ’ an epithet of Brahmā
[cf. नाभि-ज।]
—ना-
भि-मूल, अम्, n. the part of the body immediately
under the navel.
—नाभि-वर्धन, अम्, n. division
of the umbilical cord
rupture of the navel, umbilical
hernia
corpulency.
—नाभि-वर्ष, अस्, अम्, m. n.
the Varṣa governed by Nābhi, son of Āgnīdhra (=
भारत-वर्ष).
—नाभ्य्-आवर्त, अस्, m. the cavity
of the navel.
Macdonell
English
नाभि nā́bhi,
f.
 , (C.)
m.
 navel, navel-cord 🞄(also ī)
nave of a wheel (also ī) hub, centre
🞄home
relationship
relative
m.
 musk animal
🞄chief (esp. among kings)
-kṛntana,
n.
 cutting 🞄the navel-cord
-gandha,
m.
 scent of 🞄musk
-tva,
n.
 condition of a navel.
Benfey
English
नाभि नाभि (नभ् + इ ?),
f.
 (also
नाभी नाभी), and
m.
1. The navel,
Man. 1, 92.
2. The nave of a wheel,
MBh. 1, 726.
3. Centre, Bhāg. P. 5, 16,
7.
4. Chief, Ragh. 18, 19.
5. Musk,
Megh. 53.
6. (m. ?) The musk animal,
Bhāg. P. 3, 21, 44.
7.
m.
 A proper
name, 5, 2, 19.
--
Comp.
ऊर्ण-,
m.
 a
spider, 2, 5, 5.
चक्र-,
f.
 the nave
of a wheel, Suśr. 1, 354, 7.
निस्-,
adj.
not reaching to the navel, Kumāras. 7,
7.
मृग-,
m.
 musk.
विस-,
m.
 a
quantity of lotusses.
वृद्ध-,
adj.
corpulent.
स-,
I.
adj.
 1. uterine,
Man. 9, 192. 2. like, resembling. 3.
affectionate.
II.
m.
 1. an uterine bro-
ther. 2. a paternal kinsman, Man. 5, 72.
-- Cf. A.S. nafu, nafela
ὀμϕαλός
Lat.
umbilicus.
Apte Hindi
Hindi
नाभिः
पुं*
 - "नह् + इञ्, भश्चान्तदेशः"
सूंडी
नाभिः
पुं*
 - "नह् + इञ्, भश्चान्तदेशः"
नाभि के समान गर्त
नाभिः
पुं*
 - -
पहिए की नाह
नाभिः
पुं*
 - -
"केन्द्र, किरणबिन्दु, मुख्य बिंदु"
नाभिः
पुं*
 - -
"मुख्य, अग्रणी, प्रधान"
नाभिः
पुं*
 - -
"निकट की रिश्तेदारी, बिरादरी, समुदाय"
नाभिः
पुं*
 - -
सर्वोपरि प्रभु
नाभिः
पुं*
 - -
निकटसंबंधी
नाभिः
पुं*
 - -
क्षत्रिय
नाभिः
पुं*
 - -
जन्मभूमि
नाभिः
स्त्री*
 - -
कस्तूरी
नाभिः
"पुं* ,
स्त्री*
 " - नह्+इञ्
सुंडी
नाभिः
"पुं* ,
स्त्री*
 " - नह्+इञ्
सुंडी के समान कोई भी गहराई
नाभिः
पुं*
 - -
पहिए की नाह
नाभिः
पुं*
 - -
"केन्द्र, मुख्य बिन्दु"
नाभिः
पुं*
 - -
खेत
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नाभि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः, स्त्री.
कन्नडार्थः - > ಉದರಾವರ್ತ /ಹೊಕ್ಕುಳು
निष्पत्तिः - > णह (बन्धने) - "इञ्" भश्चान्तादेशः (उओ ४-१२५)
प्रयोगाः - > "नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः सा व्यत्यगादन्यवधूर्भवित्री"
उल्लेखाः - > रघु० ६-५२
नाभि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः, स्त्री.
कन्नडार्थः - > ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರದ ತೂಬು /ಚಕ್ರದ ಮಧ್ಯಭಾಗ
प्रयोगाः - > "अरैः सन्धार्यते नाभिः नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः"
उल्लेखाः - > पञ्चतं० १-५९
नाभि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः, स्त्री.
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯ
नाभि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः, स्त्री.
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಧಾನ /ಮುಖ್ಯ
प्रयोगाः - > "कृत्स्नस्य नाभिर्नृपमण्डलस्य"
उल्लेखाः - > रघु० १८-२०
नाभि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः, स्त्री.
कन्नडार्थः - > ಚಕ್ರವರ್ತಿ
नाभि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः, स्त्री.
कन्नडार्थः - > ಸಮೀಪದ ಬಂಧುತ್ವ /ಹತ್ತಿರದ ನೆಂಟು
नाभि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः, स्त्री.
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನೀಧ್ರ ರಾಜನ ಒಂಭತ್ತು ಮಂದಿ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೊಬ್ಬ
प्रयोगाः - > "आग्नीध्रो नाभिकिम्पुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहिरण्मयकुरुभद्राश्वकेतुमालसञ्ज्ञान्नव पुत्रानजनयत्"
उल्लेखाः - > भाग० ५-२-१९
L R Vaidya
English
nABi {% (I) m.f. %} 1. The navel, R.vi.52, Megh.i.28, ii.19, M.i.92
2. any navel-like cavity.
nABi {% (II) m. %} 1. The nave of a wheel
2. the centre, focus, chief point
3. chief, head, कृत्स्नस्य नाभिर्नृपमंडलस्य R.xviii.20
4. near relationship
5. a near relation
6. a paramount sovereign, R.ix.16
7. a Kshatriya.
nABi {% (III) f. %} Musk, (मृगनाभि).As the last member of a Bahu. compound नाभि is changed to नाभ, (e.g. पद्मनाभ) when the whole is an appellation.
Bopp
Latin
नाभि f.
1) modiolus rotae.
2) umbilicus. MEGH. 29.
80.
3) moschus. (Germ. vet. naba f. modiolus rotae, nabalo
m. umbilicus
gr. ὀμϕαλός litteris transpositis e νοϕαλος,
mutato ν in μ propter sequentem labialem, nisi ex ο-ναϕαλος,
ejecto α, praefixo ο, sicut in ὄνυξ, ὀϕϱύς, ὀδούς, ὄνομα
ita lat. umbilicus e nubilicus vel u-nabilicus, sicut
unguis ex u-naguis, v. नख.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
नाभि
पु
नाभि, आदिम-क्षत्रिय, चक्र_पिण्डिका, कुटुम्ब_अग्रणी, निम्नोदगा
आदिमः क्षत्रियो नाभिर्नाभिश्चक्रस्य पिण्डिका ।
कुटुम्बस्याग्रणीर्नाभिर्नाभिर्निम्नोदगा मता ॥ ५७ ॥
verse 1.1.1.57
page 0004
Lanman
English
nā́bhi, f.
—1. navel
—2. nave or hub.
[cf. ὀμφ-αλός, Lat. umb-ilīcus, AS. naf-ela,
Eng. navel
also AS. naf-u, Eng. nave.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
नाभि 1. a) auch Nabelschnur. °कृतन n. das Abschneiden der N., Gobh. 2, 7, 17. — ? Kauś. 13, 4
29, 14.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khor lo'i mtha'
१) नाभि २) नेमि
khor los bsgyur ba
१) चक्रवर्तिन् २) नाभि
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नाभिश्च जितशत्रुश्च जितारिरथ संवरः ।
मेघो धरः प्रतिष्ठश्च महासेननरेश्वरः ॥ ३६ ॥
सुग्रीवश्च दृढरथो विष्णुश्च वसुपूज्यराट् ।
कृतवर्मा सिंहसेनो भानुश्च विश्वसेनराट् ॥ ३७ ॥
सूरः सुदर्शनः कुम्भः सुमित्रो विजयस्तथा ।
समुद्रविजयश्चाश्वसेनः सिद्धार्थ एव च ॥ ३८ ॥
-wordlist-
अर्हत्पितृ (पुं), नाभि (पुं), जितशत्रु (पुं), जितारि (पुं), संवर (पुं), मेघ (पुं), धर (पुं), प्रतिष्ठ (पुं), महासेननरेश्वर (पुं), सुग्रीव (पुं), दृढरथ (पुं), विष्णु (पुं), वसुपुज्यराज् (पुं), कृतवर्मन् (पुं), सिंहसेन (पुं), भानु (पुं), विश्वसेनराज् (पुं), सूर (पुं), सुदर्शन (पुं), कुम्भ (पुं), सुमित्र (पुं), विजय (पुं), समुद्रविजय (पुं), अश्वसेन (पुं), सिद्धार्थ (पुं)
--source--
रोमावली रोमलता नाभिः स्यात्तुन्दकूपिका ।
-wordlist-
रोमावली (स्त्री), रोमलता (स्त्री), नाभि (पुंस्त्री), तुन्दकूपिका (स्त्री)
--source--
रथाङ्गं रथपादोऽरि चक्रं धारा पुनः प्रधिः ॥ ७५५ ॥
नेमिरक्षाग्रकीले त्वण्याणी नाभिस्तु पिण्डिका ।
-wordlist-
रथाङ्ग (क्ली), रथपाद (पुं), अरि (क्ली), चक्र (पुंक्ली), धारा (स्त्री), प्रधि (पुंस्त्री), नेमि (स्त्री), अक्षाग्रकील (पुं), अणि (पुंस्त्री), आणि (पुंस्त्री), नाभि (स्त्री), पिण्डिका (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
नाभि
नाभि, चक्र_पिण्डिका
चक्रधारा प्रधिर्नेमिर्नाभिश्चक्रस्य पिण्डिका ॥ ४४७ ॥
verse 2.1.1.447
page 0051
Vedic Reference
English
1. Nābhi develops from the literal sense of ‘navel’ the
figurative meaning of ‘relationship, ’^1 or, concretely, ‘relation.’^2
1) i. 105, 9
164, 33
ii. 3, 9
40, 4,
etc.
Av. xii. 1, 40
Vājasaneyi Saṃ-
hitā, x. 8
xi. 12
xx. 1, etc.
2) Rv. i. 163, 12
vi. 47, 28
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xiii. 42-44. 50, etc.
2. Nābhi, ‘nave’ of a chariot wheel, is mentioned in the
Rigveda^1 and later.^2 See also Ratha, and cf. Nabhya.
1) v. 43, 8
vi. 39, 4
viii. 41, 6.
2) Av. iii. 30, 6
x. 8, 34
xi. 7, 4
Kāṭhaka Saṃhitā, xi. 4
Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad, ii. 5, 11
Chāndogya Upani-
ṣad, vii. 15, 1
Aitareya Āraṇyaka,
iii. 2, 4
Kauṣītaki Upaniṣad, iii. 8.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नाभिः,
पुं,
 (नह्यते बध्नाति विपक्षादीनिति ।नह बन्धे + “नहो भश्च ।” उणां ४ । १२५ ।इति इञ् भश्चान्तादेशः ।) मुख्यनृपः । चक्र-मध्यम् । (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ९३ ।“अरैः सन्धार्य्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः ।स्वामिसेवकयोरेवं वृत्तिचक्रं प्रवर्त्तते ॥
”)क्षत्त्रियः । इति मेदिनी । भे, ५ ॥
प्रियव्रतराज-पौत्त्रः । (अग्नीध्रस्य पुत्त्रः । यथा, ब्रह्माण्डे ।३५ अध्याये ।“तस्य पुत्त्रा बभूबुस्तु प्रजापतिसमा नव ।ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषोऽनुजः ॥
”“नाभये दक्षिणं वर्षं हिमवन्तं पिता ददौ ॥
”)गोत्रम् । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
(प्रधा-नम् । इति विश्वः ॥
यथा, रघुः । १८ । २० ।“सुतोऽभवत् पङ्कजनाभकल्पंकृत्स्नस्य नाभिर्नृ पमण्डलस्य ॥
”महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९२ ।“नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करः स्थपतिःस्थिरः ॥
”)
नाभिः, पुं
स्त्री,
 (नह बन्धे + इञ् भश्चान्तादेशः ।)प्राण्यङ्गम् । इति मेदिनी । भे, ६ ॥
नाइ इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । नाभी २ तुन्दकूपी ३ । इतिशब्दरत्नावली ॥
उदरावर्त्तः ४ । इति राज-निर्घण्टः ॥
(यथा, पञ्चदश्याम् । ६ । ११७ ।“विष्णुर्नाभेः समुद्भूतो वेधाः कमलजस्ततः ।विष्णुरेवेश इत्याहुर्लोके भागवता जनाः ॥
”)“स च गर्भस्थस्य सप्तभिर्म्मासैर्भवति ।” इतिसुखबोधः ॥
(“तस्य चेन्नाभिः पच्येत तां लोध्र-मधुकप्रियङ्गुदारुहरिद्राकल्कसिद्धेन तैलेनाभ्य-ज्यादेषामेवतैलौषधानां चूर्णेनावचूर्णयेदेषनाडी-कल्पनविधिरुक्तः सम्यक् ॥
” इति चरके शरीर-स्थाने अष्टमेऽध्याये ॥
) अस्मिन् स्थाने मणि-पुरनामदशदलपद्ममस्ति । यथा, --“तदूर्द्ध्वे नाभिदेशे तु मणिपूरं महत्प्रभम् ।मेघाभं विद्युदाभञ्च बहुतेजोमयं ततः ॥
मणिवद्भिन्नं तत् पद्मं मणिपूरं तथोच्यते ।दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् ।शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वालोकनकारणम् ॥
”इति तन्त्रम् ॥
कस्तूरिकामदे, स्त्री । इति मेदिनी । भे, ६ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नाभि
पु०
 नह--इञ् मश्चान्तादेशः । १ क्षत्रिये २ मुख्यनृपे३ चक्रमध्यांशे रथचक्रस्थपिण्ड्याम् । ४ आग्नीघ्रनृपपुत्रभेदे५ तन्नामके वर्षभेदे च “तस्यानुह वा आत्मजान् सराजवर आग्नीध्रोनाभिकिंपुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहि-रण्मयकुरुमद्राश्वकेतुमालसंज्ञान्नव पुत्रानजनयत् । आ-ग्नीध्रसुतास्ते मातुरनुग्रहादौत्पत्तिकेनैव संहनन वलो-पेताः पित्रा विभक्ता आत्मतुल्यनामानि यथामागंजन्वुद्वीपवर्षाणि बिभेजुः” भाग० ५ । २ । २१ “नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्माऽय-जत्” ५ । ३ । १ भारतवर्षस्यैव जम्बुद्वीपवर्षमध्यस्थितत्वात्नाभिसंज्ञा नाभिवर्षशब्दे वक्तव्यकारणान्तराच्च तथा वा ।६ प्राण्यङ्गे (नाइ) पुंस्त्री मेदि० स्त्रियां ङीप् वा ।७ उदरावर्त्ते (गोँड) राजनि० । सुषुमृणान्तर्गते नाभि-ख्याने च मणिपूरं चक्रं यथाह तन्त्रसारे “तदूर्द्ध्वेनाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघामं विद्यु-दाभञ्च बहुतेजोम ततः । मणिवद्भिन्नं तत् पद्मंमणिपूरं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ता-क्षरान्वितम् । शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वालोकनकारणम्”इति । ८ मृगनाभिजाते मृगमदे मेदि० । “प्राप्तना-भिनदमज्जनमाशु” माघः “प्राप्तनाभिह्रदेति” पाठःछन्दोमञ्जरीसम्मतः । पुंस्त्वे “समुच्छ्वसत्पङ्कजकोषको-मलैरुपाहितश्रीण्युपनीवि नाभिभिः” किरा० । श्रेष्ठ-नृपे “उपगतोऽपि हि मण्डलनाभिताम्” रघुःसोमधारास्रावणार्थं दशापवित्रस्य मध्ये आबध्यमा-नायां ७ स्रुवि च । “अवधूय पवित्रमुदग्दशमवाङ्नाभि वितनुयुः” ताण्ड्य० ब्रा० १ । २ । ७ भाष्यधृतद्राह्मायणसूत्रम् । संज्ञायामेतदन्तस्य अच् समा० । पद्मनामःहिरण्यनाभ इत्यादि ।
Capeller
German
ना॑भि
f.
 (m) Nabel, Nabelschnur, Vertiefung,
Nabe des Rades, Mittelpunkt,
Ursprung, Heimat, Verwandtschaft,
Verwandter, Freund.
Grassman
German
nā́bhi, f. [Cu. 〔403〕], ursprünglich wol: Oeffnung, Vertiefung
vgl. nā́bh und Wurzel nabh
daher Nabe des Rades, Nabel des Leibes, und bildlich: der Nabel der Erde, des Himmels, des Heiligthums u. s. w., d. h. ihr mittelster, innerster, heiligster Ort, oder, geistig aufgefasst, der Gegenstand, auf den sich alles wie auf den Mittelpunkt bezieht. So bezeichnet es, auch ohne weiteren Zusatz, den Mittelpunkt der Familie, d. h. entweder den Heimatssitz, oder den Ursprung des Geschlechts oder die engste Verwandtschaft
so auch endlich concret den Verwandten, besonders den Nahverwandten. Also 1〉 Nabe des Rades
2〉 Nabel des Leibes
3〉 Nabel des Himmels, der Erde, der Welt, d. h. ihr räumlicher oder geistiger Mittelpunkt
4〉 der Nabel des Opfers, Gottesdienstes, der Götterwelt, der Menschen, d. h. ihr geistiger Mittelpunkt: 5〉 das Heiligthum als Mittelpunkt des Opfers
6〉 die Heimatsstätte
7〉 Ursprung des Geschlechts
8〉 engste Verwandtschaft
9〉 Verwandtschaft, Sippe, collectiv auch in dem Sinne von Nachkommenschaft
10〉 der Verwandte. — Zweimal ({304, 5}
{827, 6}) ist náabhi zu sprechen.
-is 1〉 {661, 6} (cakré śritā́). — 3〉 pṛthivyā́s {59, 2} (agnís)
bhúvanasya {164, 34}. _{164, 35}
rocanásya {872, 3} (agnís)
úparasya āyós (bildlich) {104, 4}. — 4〉 ṛtásya {786, 4} (amṛ́tam)
amṛ́tasya {354, 1}
{710, 15}
kṣitīnā́m {59, 1} (agnís). — 6〉 {105, 9}
{306, 8}. — 7〉 {164, 33}
{836, 4}
{887, 18}. _{887, 19}. — 9〉 {340, 5} (pūrviā́). — 10〉 asya (árvatas) {163, 12} (ajás)
váruṇasya {488, 28}.
-im 1〉 āṇís nā́ 〰 {397, 8}. — 3〉 bhúvanasya {185, 5}
víśvasya {831, 3}
amṛ́tasya {401, 2}. — 4〉 yajñā́nām {448, 2} (agním)
amṛ́tasya {231, 1} (sómāpuṣáṇā)
{251, 4} (agním). — 9〉 {950, 2} (áraṇīm)
{194, 9}
{231, 4}
{722, 8}.
-inā [I.] 1〉 īyate ‥ áśvais, suarvídā 〰 {480, 4}.
-yās [Ab.] 2〉 aus dem Nabel des Urmenschen ward die Luft {916, 14}.
-au [L.] 5〉 ṛtásya {839, 3}. — 6〉 ajásya {908, 6}.
-ā [L.] 3〉 pṛthivyā́s {143, 4}
{194, 7}
{239, 9}
{263, 4}
{784, 7}
{794, 3}
{798, 8}
{827, 6}
divás {238, 4}
{724, 4}. — 4〉 te (sómasya) {791, 4}
4〉 oder 10〉 {722, 8} nā́bhā (sóme) nā́bhim nas ā́ dade. — 5〉 {43, 9}
{139, 1}
{239, 5}
{888, 4}
{890, 13}
yajñásya {632, 22}
{633, 29}. — 6〉 {142, 10}.
-ayas 10〉 {139, 9}
{785, 1}.
Burnouf
French
नाभि नाभि
m.
f.
 nombril. -- F. moyeu de roue.
Musc.
-- M. kṣatriya
chef, roi
souverain.
नाभिकण्टक
m.
 hernie ombilicale.
नाभिगुडक
m.
 et नाभिगोलक
m.
 mms.
नाभिज et नाभिजन्मन्
m.
 (जन्) Brahmā, né du
nombril de Viṣṇu.
नाभिनाला
f.
 cordon ombilical.
नाभिपद्म
n.
 le lotus qui sort du nombril de Viṣṇu et qui
porte Brahmā.
नभिभू
m.
 Brahmā.
नाभील
n.
 (sfx. इल) creux du nombril
nombril
saillant
bourrelet qui va d'une aine à l'autre.
Au fig. douleur
(?)
नाभ्य a. (sfx. य) ombilical.
नाभ्यावर्त
m.
 (आ
वृत्) creux du nombril.
Stchoupak
French
नाभि-
f.
m.
 nombril, cordon ombilical, fossette qui ressemble au
nombril (aussi -ई-
f.
 )
moyeu d'une roue
centre, point principal de (gén.
ifc.), fig. chef, souverain
musc, animal musqué
-क-
m.
 ifc. nombril,
moyeu.
°गन्ध-
m.
 odeur de musc.
°गुप्त-
m.
 fils de Hiraṇyaretas, son royaume.
°नाल- nt. cordon ombilical
-आ-
f.
 id.
°पद्म-
m.
 nombril (comparé à un) lotus.
°वर्धन- nt. ablation du cordon ombilical.