| YouTube Channel

नाना- (nAnA-)

 
शब्दसागरः
English
नाना ind.
1. Without, except.
2. Many, various.
3. Double or two-fold.
E.
 नञ् negative, and नाञ्
aff.
Capeller Eng
English
ना॑ना
adv.
 differently, variously, distinctly, separately,
o.
adj. ,
esp.
 °—
*as
prep.
 without (instr. ,
abl.
 , or
acc.
 ).
Yates
English
नाना
adv. Without
many, various.
Spoken Sanskrit
English
नाना - nAnA -
indecl.
 - diversely
बहुधा - bahudhA -
indecl.
 - diversely
बहुविध - bahuvidha -
adj.
 - diverse
पृथग्रूप - pRthagrUpa -
adj.
 - diverse
मिश्र - mizra -
adj.
 - diverse
विचित्ररूप - vicitrarUpa -
adj.
 - diverse
वैश्वरूप - vaizvarUpa -
adj.
 - diverse
विचित्र - vicitra -
adj.
 - diverse
बहुविधम् - bahuvidham -
ind.
 - diversely
वैजात्य - vaijAtya -
n.
 - diverseness
वैलक्षण्य - vailakSaNya -
n.
 - diverseness
विरूपचक्षुस् - virUpacakSus -
adj.
 - diversely-eyed
विरूपाक्ष - virUpAkSa -
adj.
 - diversely-eyed
पृथक्पर्णिका - pRthakparNikA -
f.
 - diverse-leaved
पृथक्त्वचा - pRthaktvacA -
f.
 - diverse-barked
नाना - nAnA -
indecl.
 - diversely
नाना - nAnA -
adj.
 - various
नाना - nAnA - adverb - variously
नाना - nAnA - adverb - differently
नाना - nAnA -
f.
 - coin
नाना - nAnA -
ind.
 - separately
नाना - nAnA -
indecl.
 - distinctly
नाना - nAnA -
indecl.
 - many
नाना - nAnA -
indecl.
 - different
नाना - nAnA -
indecl.
 - diversely
बहुधा - bahudhA -
indecl.
 - diversely
विचित्र - vicitra -
adj.
 - diversified
विविध - vividha -
adj.
 - divers
बहुविध - bahuvidha -
adj.
 - diverse
पृथग्रूप - pRthagrUpa -
adj.
 - diverse
मिश्र - mizra -
adj.
 - diverse
विचित्ररूप - vicitrarUpa -
adj.
 - diverse
वैश्वरूप - vaizvarUpa -
adj.
 - diverse
विचित्र - vicitra -
adj.
 - diverse
लीला - lIlA -
f.
 - diversion
बहुविधम् - bahuvidham -
ind.
 - diversely
विहार - vihAra -
m.
 - diversion
विलास - vilAsa -
m.
 - diversion
विनोद - vinoda -
m.
 - diversion
रङ्ग - raGga -
m.
 - diversion
लय - laya -
m.
 - diversion
प्रपञ्च - prapaJca -
m.
 - diversity
विकल्प - vikalpa -
m.
 - diversity
भ्रंशकरण - bhraMzakaraNa -
n.
 - diversion
नाना nAnA
indecl.
 diversely
बहुधा bahudhA
indecl.
 diversely
बहुविधम् bahuvidham
ind.
 diversely
विरूपचक्षुस् virUpacakSus
adj.
 diversely-eyed
विरूपाक्ष virUpAkSa
adj.
 diversely-eyed
Wilson
English
नाना ind.
1 Without, except.
2 Many, various.
3 Double or twofold.
E.
 नञ् negative, and नाञ्
aff.
Apte
English
नाना [nānā],
ind.
In different places, in different ways, manifoldly, variously
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।
Distinctly, separately.
Without (= विना
with
acc.
 ,
instr.
 or
abl.
 )
नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा
Vop.
(विश्वं) न नाना शंभुना रामात् वर्षेणाधोक्षजोवर
ibid.
(Used as an adjective at the beginning of
comp.
 ) Manifold, various, sundry, different, diverse
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः
Bh.*
 2.46
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः
Bg.*
 1.9
Ms.*
 9.148.
Comp.
 -अत्ययः
a.
 of different kinds, manifold, diverse. -अर्थ
a.
having different aims or objects.
having different meanings, homonymous (as a word). -आत्मवादिन्
a.
 maintaining the Sāṅkhya doctrine that each individual has a soul distinct from the universal spirit. -आश्रय
a.
 of many abodes
नानाश्रया प्रकृतिः Sāṅ.
K.*
 62. -कारम्
ind.
 having done variously
P.
 III.4.62. Kāśi. -ग्रहः taking separately. -जातीय
a.
 of diverse kinds or sorts. -धर्मन्
a.
 having different customs. -ध्वनिः a musical instrument producing more than one sound. -भाव
a.
 various, manifold. -रस
a.
 of different or varying tastes
त्रैगुण्यो- द्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते
M.*
 1.4. -रूप
a.
 of different forms, diverse, multiform, various. -वर्ण
a.
 of different colours. -विध
a.
 of various sorts, diverse, manifold.-विधम्
ind.
 in various ways. -वीर्य
a.
 having manifold energy.
Apte 1890
English
नाना ind. 1 In different places, in different ways, manifoldly, variously.
2 Distinctly, separately.
3 Without (= विना)
(with acc., instr. or abl.)
नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा Vop.
(विश्वं) न नाना शंभुनां रामात् वर्षेणाधोक्षजोवंरः ibid.
4 (Used as an adjective at the beginning of comp.) Manifold, various, sundry, different, diverse
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bh. 2. 46
Bg. 1. 9, Ms. 9. 148.
Comp.
अत्यय a. of different kinds, manifold, diverse.
अर्थ a. {1} having different aims or objects. {2} having different meanings, homonymous (as a word).
आत्मवादिन् a. maintaining the Sāṃkhya doctrine that each individual has a soul distinct from the universal spirit.
कारं ind. having done variously.
ग्रहः taking separately.
जातीय a. of diverse kinds or sorts.
ध्वनिः a musical instrument producing more than one sound.
रस a. of different or varying tastes
M. 1. 4.
रूप a. of different forms, diverse, multiform, various.
वर्ण a. of different colours.
विध a. of various sorts, diverse, manifold.
विधं ind. in various ways.
वीर्य a. having manifold energy.
Monier Williams Cologne
English
2. नाना (See नान)
f.
 coin (=
=
 नाणक),
Hcat.
1. ना॑ना
ind.
 (Pāṇ. v, 2, 27
g. स्वरादि) differently, variously, distinctly, separately, (often used as an
adj.
=
 various, different, distinct from [with instr., e.g. विश्वं न नाना शम्भुना, ‘the Universe is not distinct from Ś°’,
Vop.
rarely
mfn.
 , e.g. नारीषु नानासु,
Pañcar.
 ]
esp.
 in comp.
cf.
 below),
RV.
&c.
&c.
Monier Williams 1872
English
नाना नाना, ind. (probably a reduplication
of the negative particle न or of the pronominal
affix न in अ-न &c.), in different or various ways,
in different places, manifoldly, differently, variously
distinctly, separately
(when used as an adj. at the
beginning of a comp. = ) of different kinds, of dif-
ferent classes, various, sundry, different, manifold,
diverse
(according to Pāṇ. II. 3, 32) = विना, without
(with gen., abl., inst.).
—नाना-कन्द, अस्, m. a
species of bulbous plant (= पिण्डालु).
—नानाकार
(°ना-आक्°), अस्, आ, अम्, of different forms or manifold
kinds, multiform, various.
—नाना-कारम्, ind. hav-
ing done variously.
—नाना-ग्रह, अस्, m. taking
separately, (used to explain अव-ग्रह।)
—नाना-
जातीय, अस्, आ, अम्, of various kinds or sorts, belonging
to different classes, &c.
—नानात्म-वादिन्, ई, इनी, इ,
maintaining the Sāṅkhya doctrine that each individual
being has a soul distinct from the universal spirit.
—नानात्यय (°ना-अत्°), अस्, आ, अम्, of different
kinds, manifold.
—नाना-त्व, अम्, n. variety, diver-
sity, difference, manifoldness, (opposed to एक-त्व,
ऐक्य।)
—नाना-दानानि, n. pl. ‘various presents, ’
N. of a chapter of the Purāṇa-sarva-sva.
—नाना-
देश्य, अस्, आ, अम्, belonging to or coming from
different districts or countries.
—नाना-धर्मन्,
आ, आ, अ, Ved. having different customs or character-
istics.
—नाना-धातु-शत, अम्, n. a hundred various
minerals.
—नानाधातु-समाकीर्ण, अस्, आ, अम्,
filled with various minerals.
—नाना-धी, ईस्, ईस्, इ,
Ved. having different intentions.
—नाना-ध्वनि,
इस्, m. a musical instrument of more than one tone.
—नाना-नाम-निरूपण, अम्, n., N. of the tenth
chapter of the Krīḍā-khaṇḍa of the Gaṇeśa-Purāṇa.
—नाना-पक्षि-गणाकीर्ण (°ण-आक्°), अस्, आ, अम्,
filled with flocks of various birds.
—नानापक्षि-
निषेवित, अस्, आ, अम्, frequented by various birds.
—नाना-पद, अम्, n., Ved. a different or separate
or independent word.
—नानापद-स्थ, अस्, m.,
Ved. (an accent) standing on distinct words or on a
separate word (?).
—नाना-प्रभृति, इस्, इस्, इ, Ved.
beginning differently, (opposed to नानोदर्क।)
—नाना-भट्ट, अस्, m., N. of the great-grandfather
of Raṅga-nātha, a commentator on Kāli-dāsa's Vikra-
morvaśī.
—नाना-मृग-गण, आस्, m. pl. flocks of
various animals.
—नाना-रथम्, ind., Ved. in
many chariots, in various cars.
—नाना-रस, अस्, आ,
अम्, of different flavours, variously flavoured.
—नाना-
राग, अस्, आ, अम्, variegated, of many colours.
—नाना-रूप, आणि, n. pl. various forms, different
shapes
(अस्, आ, अम्), of different forms or shapes,
of various kinds, multiform, various.
—नानारूप-
ता, f., Ved. multiformity, diversity of form, various-
ness.
—नानार्थ (°ना-अर्°), अस्, आ, अम्, having a
different aim or object, containing something else
(as a new sentence or thing)
having different mean-
ings (as a word).
—नानार्थ-कोष, अस्, m. a
dictionary which contains words with different mean-
ings.
—नानार्थ-ध्वनि-मञ्जरी, f. ‘a cluster or
nosegay of words with different meanings, ’ N. of a
dictionary by an anonymous author.
—नानार्थ-रत्-
न-तिलक, N. of a dictionary, = अनेकार्थ-तिलक।
—नानार्थरत्न-माला, f. ‘necklace of words of
different meanings, ’ N. of a glossary.
—नानार्थ-
सङ्ग्रह, अस्, m. ‘collection of words with dif-
ferent meanings, ’ N. of a dictionary by Ajaya-pāla.
—नाना-वर्ण, आस्, m. pl. different colours
(अस्,
आ, अम्), many-coloured, variegated.
—नाना-विध,
अस्, आ, अम्, of various sorts, of sundry kinds, in
various ways, multiform, manifold.
—नाना-वीर्य,
अस्, आ, अम्, having different effects, having manifold
efficacy.
—नानावीर्य-ता, f., Ved. the state of having
manifold efficacy.
—नाना-सूर्य, अस्, आ, अम्, Ved.
illuminated by different suns.
Macdonell
English
नाना nā́nā, ad. variously, in different places, 🞄separately
often, esp. °—, used like an adjective, 🞄different, various, manifold
-ākāra,
a.
 🞄various, sundry
-gati,
m.
 wind
-tva,
n.
 difference
🞄manifoldness
-digdeśa,
m.
 : ab. sg. 🞄from various quarters, from all parts of the 🞄world
-devatya,
a.
 addressed to various 🞄gods
-deśa,
m.
 sg. various regions
-deśīya, 🞄-deśya,
a.
pl.
 belonging to various lands
🞄-dhātu-śata,
n.
pl.
 hundreds of various 🞄minerals
-dhātu-samākīrṇa, pp. filled with 🞄various minerals
-pakṣi-gaṇa‿ākīrṇa, pp. 🞄filled with flocks of various birds
-pakṣiniṣevita, pp. frequented by various birds
🞄-mantra‿ogha-siddhi-mat,
a.
 possessed of a 🞄number of efficacious spells
-mṛga-gaṇa,
m.
 🞄pl. flocks of various animals
-rasa,
a.
 having 🞄various sentiments (drama)
-rūpa,
a.
 heterogeneous
🞄-argha-mahāratna-maya,
a.
 🞄consisting of various priceless precious stones
🞄-artha,
a.
 having different meanings
containing 🞄something different
ɴ. word with 🞄several meanings
new sentence
-varṇa‿ākṛti,
a.
 of various colours and shapes
-vidha,
a.
 various, manifold
-strī,
f.
pl.
 women 🞄of different castes.
Benfey
English
नाना नाना, adv. Different,
Bhāg. P. 1, 2, 32. Often in the beginning of
comp. words, Of different classes, Man.
9, 148
various, 257.
Hindi
Hindi
बहुत
Apte Hindi
Hindi
नाना
अव्य* - न + नाञ्
"अनेक स्थानों पर, विभिन्न रीति से, विविध प्रकार से, तरह-तरह से"
नाना
अव्य* - न + नाञ्
"स्पष्ट रूप से, अलग, पृथक् रूप से"
नाना
अव्य* - न + नाञ्
विना
नाना
अव्य* - न + नाञ्
"विविध प्रकार का, तरह-तरह का, नाना प्रकार का, विभिन्न, विविध"
नाना
अ* - न+नञ्
"भिन्न-भिन्न स्थानों पर, भिन्न-भिन्न रीति से, विविध प्रकार से"
नाना
अ* - न+नञ्
" स्पष्ट रूप से, पृथक रूप से"
नाना
अ* - न+नञ्
विना
नाना
अ* - न+नञ्
बहुत से
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नाना
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ವಿನಾ /ಹೊರತು /ಬಿಟ್ಟು /ಇಲ್ಲದೆ
निष्पत्तिः - > न "नाञ्" (५-२-२७)
प्रयोगाः - > "नाना नारीर्निष्फला लोकयात्रा"
नाना
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅನೇಕವಾಗಿ /ಬಹಳವಾಗಿ /ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ
नाना
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ /ಎರಡಾಗಿ
नाना
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಗೆಬಗೆಯಾದ /ಅನೇಕವಿಧವಾದ
प्रयोगाः - > "नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः", "नानाजाववजानाना सा जनौघघनौजसा"
उल्लेखाः - > गीता १-९, माघ० १९-४०
विस्तारः - > "नानाशब्दो विनार्थे स्यात् तथानेकोभयार्थयोः" - मेदि० । ಇದು ಉಪಪದವಾದಲ್ಲಿ "च्वि" ಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ "कृञ्" ಮತ್ತು "भू" ಧಾತುಗಳಿಗೆ "क्त्वा" ಮತ್ತು "णमुल्" ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಬರುವುವು. (३-४-६२) ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ नानाकृत्य, नानाभूय । ಅಸಮಾಸದಲ್ಲಿ नानाकृत्वा, नानाभूत्वा ಎಂದು ರೂಪಗಳಾಗುವುವು.
L R Vaidya
English
nAnA {% ind. %} 1. In different places, manifoldly, variously
2. distinctly, separately
3. without, (with an acc., inst. or abl.), e.g. नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा, or न नाना शंभुना रामात्
4. (when used as an adjective in the beginning of a compound) various, sundry, different, diverse, नानादिगंतवास्तव्यो महाजनसमाजः M.M.i., Bg.i.9, M.ix.148.
Bopp
Latin
नाना Indecl. (ut videtur, reduplicatio stirpis demonstr. न,
quae invenitur in fine pron. compp. अन, एन, producto
अ) multus, varius. H. 1. 19. BH. 11. 5.
Indian Epigraphical Glossary
English
nānā, same as nāṇaka
cf. Kuṣāṇa coins bearing the repre-
sentation of the West Asian mother-goddess Nana.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अनेक, विविध, नाना, नैक, एकाधिक
adjective
एकत्वातिरिक्तसङ्ख्यानम्।
"भारते अनेकाः भाषाः भाष्यन्ते।।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
sked pa
१) नारह(?) २) कटि ३) जधन ४) नाना (?) ५) प्रतिशर (?)
gang mas
नाना
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वर्जने त्वन्तरेणर्त्ते हिरुग्नाना पृथग्विना ।
-wordlist-
अन्तरेण (अ), ऋते (अ), हिरुक् (अ), नाना (अ), पृथक् (अ), विना (अ), वर्जन (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
नाना
नाना, अनेक
अनेकार्थे भवेन्नाना ननु प्रश्नेऽवधारणे ।
verse 5.1.1.884
page 0101
Tamil
Tamil
நானா : பலவிதமான, பலமுறைகளில், தனிதனி உருவில்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नाना,
व्य,
 (न + “विनञ्भ्यां नानाञौ न सह ।”५ । २ । २७ । इति नाञ्प्रत्ययः ।) अने-कार्थम् । (यथा, मनुः । ९ । १४८ ।“बह्वीषु चैकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत ॥
”)उभयार्थम् । विनार्थम् । इति मेदिनी । ने, ४५ ॥
(यथा, मुग्धबोधे ।“न नाना शम्भुना रामात् वर्षेणाघोऽक्षजोवरः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नाना
अव्य०
 न + नाञ् । २ विनार्थे “नाना नारीर्निष्फला लोकयात्रा” न नाना शम्भुना रामात्” मुग्धबोधम् । २ अने-कार्थे “नानाविध देहभृतां समाजम्” “मृत्योः सनृत्युमाप्नोति यैह नानेव पश्यति” श्रुतिः “बह्वोषुचेकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत” । “प्रकाशरक्षका-स्त्रेषां नानापण्योपजीविनाम्” मनुः ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“डु कृञ् करणे”@} 2 ‘हिंसाकरणयोः श्नावौ कृणोति कृणुते कृञः।
करोति कुरुते द्वे द्वे सम्पद्येते पदे क्रमात्।।’ 3 इति देवः।
अयं घातुः भ्वादिगणेऽपि पठ्यते।
तेन करति, करते इति रूपद्वयमपि साधु--इति क्षीरस्वामी मन्यते।
अत एव, कस्याञ्चिदुणादिवृत्तौ ‘करति, कृणोति, करोतीति वा कारुः’ इति कारुशब्दव्युत्पादनं कृतं सङ्गच्छते।
पुरुषकारोऽप्यस्यानुकूलः।
अन्ये तु बहवः भ्वादिपाठं नाभ्युपगच्छन्ति।
अत एव, न्यासग्रन्थे ‘कः करत्करति--’ 4 इत्यत्र, ‘करतिरिति छान्दसत्वात् व्यत्ययेन शप्।’ इति प्रोक्तम्।
यदि भ्वादिपाठोऽभिमतः स्यात्, तदा शपो व्यत्ययकल्पनमसङ्गतं भवेत्।
अत एव, देवः श्नुप्रत्यये, उप्रत्यये च साधुत्वमभ्युपैति।
कारकः-रिका, कारकः-रिका, 5 चिकीर्षकः-र्षिका, 6 चेक्रीयकः-यिका
कर्ता-र्त्री, कारयिता-त्री, चिकीर्षिता-त्री, चेक्रीयिता-त्री
7 कुर्वन्, 8 उपकुर्वन्, 9 10 विकुर्वन्, 11 अनुकुर्वन्, 12 13 पराकुर्वन्-ती, कारयन्-न्ती, चिकीर्षन्-न्ती
14 करिष्यन्-न्ती-ती, कारयिष्यन्-न्ती-ती, चिकीर्षिष्यन्-न्ती-ती
कुर्वाणः, 15 इत्यनेन सूचनादिषु सप्तस्वर्थेषु गम्यमानेषु शानज् विधीयते।
गन्धनम् = सूचनम्।
अवक्षेपणम् = भर्त्सनम्।
सेवनम् = भजनम्।
साहसिक्यम् = बलात्कारेण प्रवर्तनम्।
प्रतियत्नः = गुणाधानम्।
प्रकथनम् = प्रकर्षेण कथनम्।
उपयोगः = धर्मार्थं विनियोगः।
‘दोषमुत्कुर्वाणः’ इत्यारभ्य, ‘शतं प्रकुर्वाणः’ इत्यन्तानि कमेणोदाहरणानि बोध्यानि।]] दोषम्) उत्कुर्वाणः, 16 उदाकुर्वाणः, 17 उपकुर्वाणः, 18 प्रकुर्वाणः, 19 20 उपस्कुर्वाणः, 21 प्रकुर्वाणः, 22 प्रकुर्वाणः, 23 इति शानच्।
प्रसहनम् = क्षमा, अभिभवश्च।]] शत्रुम्) अधिकुर्वाणः, 24 इति शानच्।]] स्वरान्) 25 विकुर्वाणः, 26 इति शानच्।]] सैन्धवः) विकुर्वाणः, कारयमाणः, चिकीर्षमाणः, चेक्रीयमाणः, 27 संचेस्क्रीयमाणः, 28 करिष्यमाणः, कारयिष्यमाणः, चिकीर्षिष्यमाणः, चेक्रीयिष्यमाणः
29 सुकृत्- 30 कर्मकृत्- 31 पापकृत्-मन्त्रकृत्-पुण्यकृत्, 32 शास्त्रकृत्-भाष्यकृत्-कृतौ-कृतः
-- -- 33 कृतम्-कृतः-कृतवान्, 34 ओजसाकृतम्-सहसाकृतम्-अम्भसाकृतम्-तमसाकृतम्, 35 अञ्जसाकृतम्, 36 उपस्कृताः 37, 38 परिष्कृता 39, 40 उपस्कृतं 41, उपस्कृतं 42, कारितम्, 43 चिकीर्षितः, चेक्रीयितः-तवान्, 44 करः, 45 क्षेमकरः, 46 किङ्करः-किङ्करा-किङ्करी-यत्करः-यत्करा-तत्करः-तत्करा- 47 तस्करः-तस्करा-बहुकरः-बहुकरा, 48 कुम्भकारः, अन्धकारः, 49 सत्यङ्कारः, 50 अगदङ्कारः, 51 अस्तुङ्कारः, 52 शङ्करः 53 -शङ्करा-शङ्करी, 54 55 यशस्करः 56 यशस्करी 57 शोककरः-दवींकरः- 58 त्रासकरी, ज्योतिष्करः- क्रीडाकरः-श्राद्धकरः, वचनकरः-कार्यकरः, 59 पारस्करः 60, 61 मस्करः 62, 63 दिवाकरः 64 -विभाकरः- 65 निशाकरः- 66 प्रभाकरः- 67 भास्करः 68 -कारकरः-कारस्करः 69, अन्तकरः-अनन्तकरः-आदिकरः-नान्दीकरः-लिपिकरः-लिबिकरः- बलिकरः-भक्तिकरः-कर्तृकरः-चित्रकरः-क्षेत्रकरः- 70 एककरः- 71 72 73 जङ्घाकरः- 74 बाहुकरः- 75 अहस्करः- 76 धनुष्करः-अरुष्करः, 77 कर्मकरः-कर्मकारः, 78 शब्दकारः-श्लोककारः-कलहकारः-गाधाकारः- 79 वैरकारः-चाटुकारः-सूत्रकारः- मन्त्रकारः पदकारः, 80 स्तम्बकरिः 81 शकृत्करिः 82, स्तम्बकारः-शकृ- त्कारः, 83 मेघङ्करः 84 -ऋतिङ्करः-भयङ्करः, अभयङ्करः, 85 शिवङ्करः, 86 क्षेमङ्करः 87 प्रिय- 88 ङ्करः-मद्रङ्करः, क्षेमकारः-प्रियकारः-मद्रकारः, 89 कडङ्करः, 90 91 मस्करी, 92 अकारी, 93 अपकारी-प्रियकारी- 94 अनपकारी-उपकारी, 95 राजकृत्वा, 96 राजकृत्वरी, 97 सहकृत्वा, सहकृत्वरी, 98 विश्वकर्मा, 99 अलङ्करिष्णुः 100 निराकरिष्णुः, 101 चक्रिः, 102 कारकः- 103 कारिका, कारः, चिकीर्षुः, चिकारयिषुः, चेक्रियः
कर्तव्यम्, कारयितव्यम्, चिकीर्षितव्यम्, चेक्रीयितव्यम्
करणीयम्, कारणीयम्, चिकीर्षणीयम्, चेक्रीयणीयम्
104 105 कृत्यम्- 106 कार्यम्, कार्यम्, चिकीर्ष्यम्, चेक्रीय्यम्
ईषत्करः- 107 दुष्करः-सुकरः, 108 ईषदाढ्यङ्करः 109 -दुराढ्यङ्करः-स्वाढ्यङ्करः
110 क्रियमाणः-संस्क्रियमाणः, कार्यमाणः, चिकीर्ष्यमाणः, चेक्रीय्यमाणः
कारः-उपकारः- 111 अपकारः- 112 प्राकारः, 113 चक्रम्, 114 कृत्रिमम्- 115 असंस्कृत्रिमम्, कारः, चिकीर्षः, चेक्रीयः
कर्तुम्- 116 व्याकर्तुम्, 117 -- 118 कारयितुम्, चिकीर्षितुम्, चेक्रीयितुम्
कृतिः, 119 क्रिया, कृत्या, 120 कारिः 121 -कारिका, कारणा, चिकीर्षा, चिकारयिषा, चेक्रीया
करणम्, 122 आढ्यङ्करणम्-सुभगङ्करणम्-स्थूलङ्करणम्-पलितङ्करणम्- नग्नङ्करणम्-अन्धङ्करणम्- 123 अन्धङ्करणी, प्रियङ्करणम्, 124 उष्णङ्करणम्-भद्रङ्करणम्, कारणम्, चिकीर्षणम्, चेक्रीयणम्
125 स्वाढ्यङ्करणम्, कृत्वा, 126 तिरस्कृत्वा-तिरःकृत्वा, 127 उपाजेकृत्वा-अन्वाजेकृत्वा, 128 साक्षात्कृत्वा, 129 उरसिकृत्वा, मनसिकृत्वा, 130 मध्येकृत्वा-पदेकृत्वा-निवचने- 131 कृत्वा 132 नीचैःकृत्वा-उच्चैःकृत्वा, 133 तिर्यक्कृत्वा, 134 मुखतःकृत्वा, 135 नाना- कृत्वा-विनाकृत्वा-द्विधाकृत्वा-द्वैधंकृत्वा-द्वेधाकृत्वा, कारयित्वा, चिकीर्षित्वा, चेक्रीयित्वा
अुपकृत्य, नीचैःकृत्य-उच्चैःकृत्य, तिर्यक्कृत्य, 136 गलतःकृत्य, नानाकृत्य-विनाकृत्य-द्विधाकृत्य-द्वैधंकृत्य-द्वेधाकृत्य, 137 कारिकाकृत्य, 138 ऊरी- कृत्य-उररीकृत्य-शुक्लीकृत्य-वषट्कृत्य-पटपटाकृत्य, 139 खाट्कृत्य, 140 सत्कृत्य- असत्कृत्य, 141 अलङ्कृत्य, 142 पुरस्कृत्य, नमस्कृत्य 143 हस्तेकृत्य 144 -पाणौकृत्य, 145 146 प्राध्वंकृत्य, 147 जीविंकाकृत्य-उपनिषत्कृत्य, तिरस्कृत्य-तिरःकृत्य, उपाजे- कृत्य-अन्वाजेकृत्य, 148 साक्षात्कृत्य, उरसिकृत्य-मनसिकृत्य, मध्येकृत्य-पदेकृत्य-विकार्य, प्रचिकीर्ष्य, प्रचेक्रीय्य
निवचनेकृत्य, 149 लवणङ्कृत्य, 150 151 भीतङ्कारं- 152 चोरङ्कारं 153, 154 स्वादुङ्कारं 155 156, सम्पन्नङ्कारम्-लवणङ्कारम्, 157 अन्यथाकारं-एवङ्कारं- 158 कथङ्कारं-इत्थङ्कारं 159, 160 यथाकारं 161 162 तथाकारं 163, 164 अकृतकारं 165, नीचैःकारं- 166 उच्चैःकारं, तिर्यक्कारम्, करतः- 167 कारम्, मुखतःकारम्, नानाकारं-विनाकारं-द्विधाकारं-द्वैधंकारं-द्वेधाकारम्
कारम् २, कृत्वा २, कारम् २, कारयित्वा २, चिकीर्षम् २, चिकीर्षित्वा २, चेक्रीयम् २
चेक्रीयित्वा २
168 उण् प्रत्यये रूपम्।]] कारुः, 169 कतुः प्रत्ययः।]] क्रतुः, 170 इति एणुः प्रत्ययः।
करेणुः = इभी।
‘के = मस्तके रेणुर्यस्य करेणुः’ इति व्युत्पत्त्याऽपि साधयन्ति।]] करेणुः, 171 इति मनिनि रूपम्।
क्रियते यत् फलार्थिभिस्तत् कर्म।]] कर्म।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२४६)
02
=>
 (८-तनादिः-१४७२-सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ३१)
04
=>
 (८-३-५०)
05
=>
 [[१। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘ऋत इद् धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे, ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वादिकम्।]]
06
=>
 [[२। ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशे, द्वित्वे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासस्य गुणे, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
07
=>
 [[३। ‘तनादिकृञ्भ्य उः’ (३-१-७९) इत्युप्रत्यये, गुणे, ‘अत उत् सार्वधातुके’ (६-४-११०) इत्युत्वे, उप्रत्ययस्य यणादेशः।]]
08
=>
 [[आ। ‘उपकुर्वन्तमत्यर्थं प्रकुर्वाणोऽनुजीविवत्।।’ भ। का। ८-१८।]]
09
=>
 (चित्तं)
10
=>
 [[४। ‘वेः शब्दकर्मणः’ (१-३-३४) इत्यत्र ‘शब्दकर्मणः’ इत्युक्तत्वादत्र न शानच्।]]
100
=>
 [[ड्। ‘निराकरिष्णवो भानुं दिवं वर्तिष्णवोऽभितः। अलङ्करिष्णवो भान्तस्तडित्वन्तश्चरिष्णवः।।’ भ। का। ७। ३।]]
101
=>
 [[९। ‘भाषायां धाञ्कृ--’ (वा। ३-२-१७१) इत्यनेन किः, किन् वा प्रत्ययः। तस्य लिडूवद्भावातिदेशाद्द्विर्वचनम्। कर्तर्येष प्रत्ययः। चक्रिः = कर्ता।]]
102
=>
 [[१०। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति भविष्यति कर्तरि ण्वुल्।]]
103
=>
 [[E। ‘कारका मित्रकार्याणि सीतालाभाय सोऽब्रवीत्।।’ भ। का। ७। २९।]]
104
=>
 [पृष्ठम्०२४०+ २६]
105
=>
 [[१। ‘विभाषा कृवृषोः’ (३-१-१२०) इति क्यप् वा भवति। पक्षे, ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति ण्यत्। क्यपि तुक्।]]
106
=>
 [[आ। ‘धर्मकृत्यरतां नित्यम् अवृष्यफलभोजनाम्।’ भ। का। ६-६२।]]
107
=>
 [[B। ‘अरण्ययाने सुकरे पिता मां प्रायुङ्क्त राज्ये बत दुष्करे त्वाम्।’ भ। का। ३। ५१।]]
108
=>
 [[२। ‘कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः’ (३-३-१२५) इति खल्। ‘कर्तृकर्मणोश्च्व्यर्थयोरिति वक्तव्यम्’ (वा। ३-३-१२७) इति वार्तिकात् च्व्यर्थे। ‘ईषन्मालङ्करं पुष्पं सुपिण्डङ्कर ओदनः। दुस्सेनानिङ्करो भीरुः, खित्त्वाद्ध्रस्वमुमागमौ।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
109
=>
 [[C। ‘ईषदाढ्यङ्करोऽप्येष न परत्राशुभक्रियः।’ भ। का। ७-८४।]]
11
=>
 [[५। ‘अनुपराभ्यां कृञः’ (१-३-७९) इति शतृप्रत्ययः।]]
110
=>
 [[३। यकि, ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः। ‘रीङि प्रकृते रिङादेश- विधानसामर्थ्यात् ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घो न।’ इति सिद्धान्तकौमुदी।]]
111
=>
 [[ड्। ‘अपकारे कृतेऽप्यज्ञो विजिगीषुर्न वा भवान्।।’ भ। का। ५-९।]]
112
=>
 [[४। ‘उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्’ (६-३-१२२) इति उपसर्गस्य दीर्घः। प्रकियते इति प्राकारः = सालः। कर्मणि घञ्।]]
113
=>
 [[५। ‘घञ्र्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-१९) इति वार्तिकात् घञर्थे कः प्रत्ययः। ‘द्वित्वप्रकरणे के कृञादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-१-१२) इति द्वित्वम्। यण्।]]
114
=>
 [[६। ‘ड्वितः क्त्रिः’ (३-३-८८) इति भावे क्त्रिः। ‘क्त्रेर्मम्नित्यम्’ (४-४-२०) इति सूत्रेण, ‘निर्वृत्ते--’ (४-४-१९) इत्यस्मिन्नर्थे मप्प्रत्ययः। ‘नित्यम्’ इत्युक्तेः मप्प्रत्ययान्त एव प्रयोज्यः।]]
115
=>
 [[E। ‘असंस्कृत्रिमसंख्यानौ अनुप्त्रिमफलाशिनौ।’ भ। का। ४-३७।]]
116
=>
 [[F। ‘प्रन्थानधीत्य व्याकर्तुमिति दुर्मेधसोऽप्यलम्।।’ शिशुपालवधे २-२६।]]
117
=>
 [पृष्ठम्०२४१+ २९]
118
=>
 [[आ। ‘ऐहिष्ट तं कारयितुं कृतात्मा क्रतुं नृपः पुत्रफलं मुनीन्द्रम्।’ भ। का। १-११।]]
119
=>
 [[१। ‘कृञः श च’ (३-३-१००) इति स्त्रियां भावादौ शप्रत्यये, रिङादेशे च क्रिया इति सिद्ध्यति। सूत्रे चकारात् क्यपि तुकि, कृत्या इत्यपि भवति।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०२३५+ २९]
120
=>
 [[२। ‘विभाषाऽऽख्यानपरिप्रश्नयोरिञ् च’ (३-३-११०) इति इञ् प्रत्यये कारिः इति भवति। चकारात् ण्वुलि कारिका इति रूपमपि भवति।]]
121
=>
 [[B। ‘यां कारिं राजपुत्रोऽयमनुतिष्ठति तां क्रियाम्।’ भ। का। ७-७५।]]
122
=>
 [[३। ‘आढ्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु च्व्यर्थेष्वच्वौ कृञः करणे ख्युन्’ (३-२-५६) इति ख्युन् प्रत्ययः। खित्त्वान्मुम्। एवं प्रियङ्करणमिति पर्यन्तम्।]]
123
=>
 [[C। ‘पुराऽयमैति श्रुतसम्भवस्ते क्रुधं धियोऽन्धङ्करणीं दधानः।।’ वा। वि। ३-३०।]]
124
=>
 [[४। ‘उष्णभद्रयोः करणे’ (वा। ६-३-७०) इति ल्युडन्ते पदे परतः, मुम्।]]
125
=>
 [[५। ‘भयाढ्यादिषु तदन्तग्रहणम्’ (भाष्यम् १-१-७२) इति वचनात् तदन्तविधिः।]]
126
=>
 [[६। ‘विभाषा कृञि’ (१-४-७२) इति गतिसंज्ञाविकल्पः। यदा गतिसंज्ञा, तदानीं ‘तिरसोऽन्यतरस्याम्’ (८-३-४२) इति विसर्जनीयस्य सत्वविकल्पः। यदा गतिसंज्ञा न, तदानीं विसर्जनीयः, समासोऽपि न। एवं ल्यप्यपि।]]
127
=>
 [[७। ‘उपाजेऽन्बाजे’ (१-४-७३) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। यदा समासः, तदानीं ल्यवपि।]]
128
=>
 [[८। ‘साक्षात्प्रभृतीनि च’ (१-४-७४) इति गतिसंज्ञा। ‘साक्षात्प्रभृतिषु च्व्यर्थवचनम्’ (वा। १-४-७४) इति वचनात् च्व्यर्थे एव गतिसंज्ञा। समासे तु ल्यप्।]]
129
=>
 [[९। ‘अनत्याधान उरसिमनसी’ (१-४-७५) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। एवं ल्यप्यपि। अत्याधानम् = उपश्लेषणम्। तदभावोऽनत्याधानम्।]]
13
=>
 [[आ। ‘ता हनूमान् पराकुर्वन् अगमत् पुष्पकं प्रति। विमानं मन्दरस्याद्रेरनुकुर्वदिव श्रियम्।।’ भ। का। ८-५०।]]
130
=>
 [[१०। ‘मध्ये पदे निवचने च’ (१-४-७६) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। अत्रापि चकारात् ‘अनत्याधाने’ (१-४-७६) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। अत्रापि चकारात् ‘अनत्याधाने’ इत्यनुवर्तते। निवचनम् = वचनाभावः। निवचने- कृत्वा = वाचं नियम्येत्यर्थः।]]
131
=>
 [पृष्ठम्०२४२+ ३३]
132
=>
 [[१। ‘अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ’ (३-४-५९) इति क्त्वाणमुलौ। ‘तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। ततश्च ल्यबपि। अयथाभिप्रेताख्यानं नाम = अप्रियस्योच्चैः, प्रियस्य च नीचैः कथनम्।]]
133
=>
 [[२। ‘तिर्यच्यपवर्गे’ (३-४-६०) इति कृञः क्त्वाणमुलौ। अपवर्गः = समाप्तिः। ल्यबप्येवम्।]]
134
=>
 [[३। ‘स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः’ (३-४-६१) इति कृञः क्त्वाणमुलौ, ल्यबपि। सूत्रे यथासंख्यं नेष्यते।]]
135
=>
 [[४। ‘नाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे’ (३-४-६२) इति कृञः क्त्वाणमुलौ, ल्यबपि। धार्थत्वेन ‘द्विञ्योश्च-’ (५-३-४५) इति धमुञः, ‘एधाच्च’ (५-३-४६) इति एधाचश्च ग्रहणम्।]]
136
=>
 [[आ। ‘सा माला करतःकारं मुखतोभावमागता। तां पत्युर्गलतःकृत्य पार्श्वतोभूय च स्थिता।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
137
=>
 [[५। ‘कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम्--’ (वा। १-४-६०) इति गतिसंज्ञायां समासे ल्पप्।]]
138
=>
 [[६। ‘ऊर्व्यादिच्विडाचश्च’ (१-४-६१) इति, ऊरी उररी इत्यादीनां गतिसंज्ञायां, ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासे, ल्यप्। तुक्। ऊरी उररी शब्दौ, अङ्गीकरणे, विस्तारे च वर्तेते। शुक्लीकृत्येत्येतत् च्विप्रत्ययान्तस्य, पटपटा- कृत्येत्येतत् डाजन्तस्य चोदाहरणम्। ‘डाचि बहुलं द्वे भवतः--’ (वा। ८-१-१२) इति डाजन्ते द्वित्वम्।]]
139
=>
 [[७। ‘अनुकरणं चानितिपरम्’ (१-४-६२) इति गतिसंज्ञायां समासे ल्यपि रूपम्।]]
14
=>
 [[१। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इतीडागमः स्यप्रत्ययस्य।]]
140
=>
 [[८। ‘आदरानादरयोः सदसती’ (१-४-६३) इति गतिसंज्ञायां समासे ल्यपि रूपम्। प्रीत्यतिशयः = आदरः। परिभवः, औदासीन्यं वा अनादरः।]]
141
=>
 [[९। अनेकार्थकस्यालंशब्दस्य ‘भूषणेऽलम्’ (१-४-६४) इति भूषणेऽर्थे गतिसंज्ञायां समासे ल्यप्।]]
142
=>
 [[१०। ‘पुरोऽव्ययम्’ (१-४-६७) इति गतिसंज्ञायां, ‘नमस्पुरसोर्गत्योः’ (८-३-४०) इति विसर्जनीयस्य सत्वे च रूपम्।]]
143
=>
 [[११। ‘नित्यं हस्ते पाणावुपयमने’ (१-४-७७) इति नित्यं गतिसंज्ञायां समासे ल्यप्। उपयमनम् = दारकर्म।]]
144
=>
 [[B। ‘श्रियमाशासते लोलां तां हस्तेकृत्य मा श्वसीः।।’ भ। का। ५-१६।]]
145
=>
 [पृष्ठम्०२४३+ २९]
146
=>
 [[१। ‘प्राध्वं बन्धने’ (१-४-७८) इति नित्यं गतिसंज्ञायां समासे ल्यप्। प्राध्वंकृत्य = बन्धनेनाकूलं कृत्वेत्यर्थः।]]
147
=>
 [[२। ‘जीविकोपनिषदावौपम्ये’ (१-४-७९) इति नित्यगतिसंज्ञायां समासे ल्यप्।]]
148
=>
 [[आ। ‘साक्षात्कृत्याभिमन्येऽहं त्वां हरन्तीं श्रियं श्रियः।।’ भ। का। ५-७१।]]
149
=>
 [[३। साक्षात्प्रभृतिषु (१-४-७४) लवणशब्दस्य गतिसंज्ञासन्नियोगेन मान्तत्वं निपात्यते, तेन लवणंकृत्येति भवति।]]
15
=>
 ([[२। ‘गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः’ (१-३-३२)
150
=>
 [[४। ‘कर्मण्याकोशे कृञः खमुञ्’ (३-४-२५) इति खमुञ् खित्त्वात् पूर्वपदस्य मुम्।]]
151
=>
 [[B। ‘तं भीतङ्कारमाक्रुश्य रावणः प्रत्यभाषत।’ भ। का। ५-३९।]]
152
=>
 [[C। ‘भुजविटपमदेन व्यर्थमन्धम्भविष्णुः धिगपसरसि चोरङ्कारमाक्रुश्यमानः। त्वदुरसि विदधातु स्वामपस्कारकेलिं कुटिलकरजकोटिकूरकर्मा जटायुः।।’ अनर्घराघवे ५। ११।]]
153
=>
 (आक्रोशति)
154
=>
 [[५। ‘स्वादुमि णमुल्’ (३-४-२६) इति णमुल्। ‘स्वादुमि’ इति स्वादुपर्या- याणामपि प्रहणम्
\n\n तेन लवणङ्कारं, सम्पन्नङ्कारम् इत्यपि सिध्यति। उपपदस्य मान्तत्वं निपातनात्।]]
155
=>
 [[ड्। ‘स्वादुङ्कारं कालखण्डोपदंशं क्रोष्टा डिम्भं व्यष्वणत् व्यस्वनच्च।।’ शिशुपालवधे-१८-७७।]]
156
=>
 (भुङ्क्ते)
157
=>
 [[६। ‘अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत्’ (३-४-२७) इति णमुल्। अन्यथा भुङ्क्ते इत्यर्थः।]]
158
=>
 [[E। ‘अकृत्वा हेलया पादम् उच्चैर्मूर्धसु विद्विषाम्। कथङ्कारमनालम्बा कीर्तिर्द्यामधिरोहति।।’ शिशुपालवधे २-५२।]]
159
=>
 (भुङ्क्ते)
16
=>
 (श्येनो वर्तिकाम्)
160
=>
 [[७। ‘यथातथयोरसूयाप्रतिवचने’ (३-४-२८) इति णमुल्।]]
161
=>
 [[F। ‘किं त्वमेवं ब्रवीषीति पृष्टेऽन्यो वक्त्यमर्षतः। यथाकारमहं जाने तथाकारं वदाम्यहम्।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
162
=>
 (अहं भोक्ष्ये)
163
=>
 (भोक्ष्ये, किं तवानेन?)
164
=>
 [[८। ‘समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः’ (३-४-३६) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथावि- ध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इत्यनुप्रयोगः।]]
165
=>
 (करोति)
166
=>
 [[ङ्। ‘समूलकाषं चकष् रुदन्तो रामान्तिकं बृंहितमन्युवेगाः। आवेदयन्तः क्षितिपालमुच्चैःकारं मृतं रामवियोगशोकात्।।’ भ। का। ३-४९।]]
167
=>
 [पृष्ठम्०२४४+ २७]
168
=>
 [[१। करोतीति कारुः = शिल्पी। औणादिके [द। उ। १-८६]
169
=>
 [[२। क्रियतेऽसौ धर्मार्थिभिरिति क्रतुः = यज्ञः। औणादिकः [द। उ। १-१३०]
17
=>
 (हरिम्)
170
=>
 [[३। ‘कृहृभ्यामेणुः’ [द। उ। १-१३३]
171
=>
 [[४। ‘मनिन्’ [द। उ। ६-७३]
18
=>
 (परदारान्)
19
=>
 (एधो दकस्य)
20
=>
 [[३। ‘उपात् प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च’ (६-१-१३९) इति सुट्। ‘कृञः प्रति- यन्ते’ (२-३-५३) इत्यनेन ‘एधोदकस्य’ इत्यत्र षष्ठी।]]
21
=>
 (गाधाः)
22
=>
 (शतं)
23
=>
 ([[४। ‘अधेः प्रसहने’ (१-३-३३)
24
=>
 ([[५। ‘वेः शब्दकर्मणः’ (१-३-३४)
25
=>
 [[B। ‘योऽपचके बनात् सीताम् अधिचके न यं हरिः। विकुर्वाणः स्वरानद्य बलं तस्य निहन्म्यहम्।।’ भ। का। ८-२०।]]
26
=>
 ([[६। ‘अकर्मकाच्च’ (१-३-३५)
27
=>
 [[७। ‘संपरिभ्यां करोतौ भूषणे’ (६-१-१३७) इति सुट्। ‘सुट् कात् पूर्वः’ (६-१-१३५) इति कात् पूर्वः सुट्।]]
28
=>
 [[C। ‘करिष्यमाणं विज्ञेयं कार्यं किं नु कृतं परैः।’ भ। का। ५-९।]]
29
=>
 [[ड्। ‘सुकृतं प्रियकारी त्वं कं रहस्युपतिष्ठसे। पुण्यकृच्चाटुकारस्ते किङ्करः सुरतेषु कः।।’ भ। का। ५। ६८।]]
30
=>
 [[८। ‘सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः’ (३-२-८९) इति स्वादिषु भूते कर्तरि क्विप्। तुक्।]]
31
=>
 [[E। ‘पापकृत् सुकृतां मध्ये राज्ञः पुण्यकृतः सुतः। मामपापं दुराचार! किं निहत्याभिधास्यसि।।’ भ। का। ६-१२७।]]
32
=>
 [[९। ‘सुकर्म--’ (३-२-८९) इति सूत्रे उपपदनियमाभावात्, ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि ‘शास्त्रकृत्’ इत्यादेस्सिद्धिः।]]
33
=>
 [पृष्ठम्०२३६+ २९]
34
=>
 [[१। ‘ओजस्सहोऽम्भस्तमसः तृतीयायाः’ (६-३-३) इति तृतीयायाः अलुक् भवति।]]
35
=>
 [[२। ‘अञ्जस उपसंख्यानम्’ (वा। ६-३-३) इति तृतीयाया अलुक्।]]
36
=>
 [[३। ‘समवाये च’ (६-१-१३८) इति सुट्। उपस्कृताः = सङ्घीभूताः इत्यर्थः।]]
37
=>
 (ब्राह्मणाः)
38
=>
 [[४। सुटः, ‘परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुस्वञ्जाम्’ (८-३-७०) इति षत्वम्।]]
39
=>
 (कन्या)
40
=>
 [[५। विकृतं भुङ्क्ते, वाक्याध्याहारेण ब्रवीति, इति क्रमेणार्थः। ‘उपात् प्रतियत्न- वैकृतवाक्याध्याहारेषु च’ (६-१-१३९) इति सुट्।]]
41
=>
 (भुङ्क्ते)
42
=>
 (ब्रूते)
43
=>
 [[आ। ‘चिकीर्षिते पूर्वतरं स तस्मिन् क्षेमङ्करेऽर्थे मुहुरीर्यमाणः।’ भ। का। १२-६।]]
44
=>
 [[६। ‘शिवशमरिष्टस्य करे’ (४-४-१४३), ‘कर्मणि घटोऽठच्’ (५-२-३५) इति निर्देशाभ्यां, पचादेः (३-१-१३४) आकृतिगणत्वं बोध्यते। तेन सर्वेभ्यो धातुभ्योऽच् प्रत्ययो भवति।]]
45
=>
 [[७। पचाद्यचि (३-१-१३४) गङ्गाधरभूधरादिवत् षष्ठीसमासे साधुः। अत एव, ‘अल्पारम्भः क्षेमकरः’ इति प्रयोग उपपद्यते।]]
46
=>
 [[८। ‘किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानम्’ (वा। ३-२-२१) इति अच्। ‘दिवा- विभा--’ (३-२-२१) इति प्राप्तस्य टप्रत्ययस्यापवादः। तेन स्त्रियां टाप्। किङ्करी इति प्रयोगस्तु पुंयोगे बोध्यः।]]
47
=>
 [[९। ‘तद्बृहतोः करपत्योः चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च’ (गणसूत्रम् ६-१-१५७) इत्यनेन सुट् तलोपश्च चोरे वाच्ये। अन्यत्र तत्कर इत्येव। बहुप्रवृत्तिकृत् बहुकरः। बहुशब्दः वैपुल्यवाची, न तु संख्यावाची, अत्रैव सूत्रे (३-२-२१) संख्याग्रहणात्।]]
48
=>
 [[१०। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
49
=>
 [[११। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि, ‘कारे सत्यागदस्य’ (६-३-७०) इति पूर्वपदस्य मुम्। अगदङ्कारः = चिकित्सकः।]]
50
=>
 [[B। ‘अगदङ्कारमादध्वं प्रज्ञामृतनुतमम्।।’ यादवाभ्युदये--२२-२२।]]
51
=>
 [[१२। कर्मण्यणि ‘अस्तोश्च’ (वा। ६-३-७०) इति मुम्।]]
52
=>
 [[१३। ‘शमि धातोः संज्ञायाम्’ (३-२-१४) इति अच्। स्त्रियां टाप्। ‘शङ्करा’ नाम परिव्राजिका। पुंयोगे ङीषि ‘शङ्करी’ इत्यपि साधु।]]
53
=>
 [[C। ‘बलिनाबमुमद्रीन्द्रं युवां स्तम्बेरमाविव। आचक्षाथामिथः कस्मात् शङ्करेणापि दुर्गमम्।।’ भ। का। ६-९२।]]
54
=>
 [पृष्ठम्०२३७+ ३१]
55
=>
 [[१। ‘कृञो हेतुताच्छोल्यानुलोम्येषु’ (३-२-२०) इति टप्रत्ययः। टित्त्वात् स्त्रियां ङीप्। ‘अतः कृकमि--’ (८-३-४६) इति विसर्गस्य सत्वम्। ‘हेतौ यशस्करी विद्या- शीले क्रीडाकरो हरिः। आनुलोम्ये कार्यकरः सचिवो भूपतेरिति।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे। आनुलोम्यम् = आराध्यचित्तानुवर्तनम्।]]
56
=>
 [[आ। ‘अस्यन् उरुस्करान् बाणान् ज्योतिष्करसमद्युतिः। यशस्करो यशस्कामं कर्पि बाणैरताडयत्।।’ भ। का। ९। ६५।]]
57
=>
 (विद्या)
58
=>
 [[B। ‘स्थितां क्षितौ शान्तशिखाप्रतानां तारामिव त्रासकरीं जनस्य।।’ भ-का-१२। ३।]]
59
=>
 [[२। ‘पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम्’ (६-१-१५७) इति सुट्। पारस्करः = देश- विशेषः।]]
60
=>
 (देशः)
61
=>
 [[३। मकरशब्दोऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम्। वेणौ वाच्ये ‘मस्करमस्करिणौ वेणु- परिव्राजकयोः’ (६-१-१५४) इति सुट् निपात्यते। केचित्तु--माङ्युपपदे करोतेः करणेऽच प्रत्ययं निपातयन्ति। माङो ह्रस्वत्वं सुट् च
\n\n मा क्रियते--येन प्रतिषिध्यते स मस्करो वेणुः। --इति काशिका।]]
62
=>
 (वेणुः)
63
=>
 [[४। ‘दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दीकिंलिपिलिबिबलिभक्तिकर्तृचित्र- क्षेत्रसंख्याजङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुःषु’ (३-२-२१) इति टः प्रत्ययः। ‘दिवाकरः’ इत्यारभ्य, ‘अरुष्कर’ इति यावदेवं ज्ञेयम्। दिवा = दिवसे प्राणिनः चेष्टायुक्तान् करोतीति दिवाकरः।]]
64
=>
 [[C। ‘अहमन्तकरो नूनं ध्वान्तस्येव दिवाकरः। तव राक्षस। रामस्य नेयः कर्मकरोपमः।।’ भ। का। ५। ९९।]]
65
=>
 [[ड्। ‘भुजगेशि निशाकराभिरामे द्विषतां शोककरे तदाऽवतीर्णे।।’ वा। वि। २। ६७।]]
66
=>
 [[E। ‘कृशानुरपधूमत्वात् प्रसन्नत्वात् प्रभाकरः। रक्षोविप्रकृतावास्तामपविद्धशुचाविव।।’ रघुवंशे-१०-७४।]]
67
=>
 [[५। ‘कस्कादिषु च’ (८-३-४८) इति सूत्रे गणपाठात् सत्वम्।]]
68
=>
 [[F। ‘सलिलार्दवराहदेहनीलो विदधद्भास्करमर्थशून्यसंज्ञम्। प्रचलायतलोचनारविन्दं विदधे तद्बलमन्धमन्धकारः।।’ शिशुपालधघे २०-३३।]]
69
=>
 (वृक्षः)
70
=>
 [[६। ‘दिवाविभा--’ (३-२-२१) इति सूत्रे संख्याशब्देन संख्यावाचिनाम् एकद्वित्रा- दीनां ग्रहणम्।]]
71
=>
 [द्विकरः-त्रिकरः-]
72
=>
 [पृष्ठम्०२३८+ २९]
73
=>
 [[१। ‘जङ्घाकरः’ इत्यत्र जङ्घाशब्देन लक्षणया तत्साध्यवेगो लक्ष्यते।]]
74
=>
 [[२। ‘बाहुकरः’ इत्यत्र बाहुशब्देन बाहुसाध्या गतिः, प्रवृत्तिर्वा बोध्यते।]]
75
=>
 [[३। ‘कस्कादिषु च’ (८-३-४८) इति सूत्रे गणपाठात् सत्वम्। तेन जिह्वामूलीयो न भवति।]]
76
=>
 [[४। ‘धनुष्करः अरुष्करः’ इत्यत्र ‘नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य’ (८-३-४५) इति षत्वम्।]]
77
=>
 [[५। ‘कर्मणि मृतौ’ (३-२-२२) इति टः। मृतिं यः सेवते स कर्मकरः
\n\n अन्यत्र कर्मकारः।]]
78
=>
 [[६। ‘न शब्दश्लोककलहगाधावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु’ (३-२-२३) इति हेत्वादिषु प्राप्तस्य टप्रत्ययस्य निषेधात् औत्सर्गिकः अण्। एवं ‘पदकार’ इति पर्यन्तं ज्ञेयम्।]]
79
=>
 [[आ। ‘यो वैरकारः स्वयमेव गोष्वभूत् तृणेढि नो स स्म शकृत्करीनपि। नासीदकालेऽप्यफलेग्रहिर्द्रुमस्तदर्तवः कर्मकरा इवाभवन्।।’ वा। वि। २-६८।]]
80
=>
 [[७। ‘स्तम्बशकृतोरिन्’ (३-२-२४) इति इन् प्रत्ययः। ‘व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्’ (वा। ३-२-२४) इति वार्तिकात् स्तम्बकरिः व्रीहिः--शकृत्करिः वत्सः। अन्यत्र स्तम्बकारः शकृत्कारः इति।]]
81
=>
 (व्रीहिः)
82
=>
 (वत्सः)
83
=>
 [[८। ‘मेघर्तिभयेषु कृञः’ (३-२-४३) इति खच्। खित्त्वात् ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति पूर्वपदस्य मुम्। ‘भयाढ्यादिषु तदन्तविधिः’ (भाष्यम्-- (१-१-७२) इति भाष्यात् ‘अभयङ्करः’ इत्यपि साधुः।]]
84
=>
 [[B। ‘मेघङ्करमिवायान्तमृतुं रामं क्लमान्वितः। दृष्ट्वा मेने न सुग्रीवो वालिभानुं भयङ्करम्।।’ भ। का। ६। १०४।]]
85
=>
 [[९। ‘शिव एको घ्येयः शिवङ्करः’ --इत्याथर्वणोपनिषदि श्रूयते। छान्दसत्वात् बहुलग्रहणेन खचि रूपनिष्पत्तिरिति पदमञ्जरी। ‘क्षेमङ्करोऽरिष्टतातिः शिव- तातिः शिवङ्करः।’ इत्यभिधानरत्नमाला (२-१८५)।]]
86
=>
 [[१०। ‘क्षेमप्रियमद्रेऽण् च’ (३-२-४४) इति खजणौ।]]
87
=>
 [[C। ‘महाकुलीन ऐक्ष्वाके वंशे दाशरथिर्मम। षितुः प्रियङ्करो भर्ता क्षेमकारस्तपस्विनाम्।। निहन्ता वैरकाराणां सतां बहुकरः सदा। पारश्वधिकरामस्य शक्तेरन्तकरो रणे।।’ भ। का। ५-७७-७८।]]
88
=>
 [पृष्ठम्०२३९+ २८]
89
=>
 [[१। ‘कडङ्करदक्षिणाच्छ च’ (५-१-६९) इति सूत्रे निपातनात् मुम्।]]
90
=>
 [[आ। ‘कटङ्करीयरोधो हि कलमोत्सेधकारणम्।।’ यादवाभ्युदये-२२-९।]]
91
=>
 [[२। माङि उपपदे करोतेस्ताच्छील्ये इनिर्निपात्यते। माङो ह्रस्वत्वं सुट् च। माकरणशीलो मस्करी। कर्मापवादित्वात् परिव्राजक उच्यते। स त्वेवमाह-- ‘मा कुरुत कर्माणि, शान्तिर्वः श्रेयसी’ इति ‘मस्करमस्करिणौ वेणु- परिव्राजकयोः’ (६-१-१५४) इत्यत्र काशिका।]]
92
=>
 [[३। ग्रह्यादि (३-१-१३४) गणे पाठात् अताच्छीलिको णिनिः नञ्युपपदे।]]
93
=>
 [[४। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति ताच्छीलिको णिनिः। एव- मुपकारी इति पर्यन्तम्।]]
94
=>
 [[B। ‘पीडयन्ति जनं धाराः पतन्त्योऽनपकारिणम्।।’ भ। का। ७। ९।]]
95
=>
 [[५। ‘राजनि युधिकृञः’ (३-२-९५) इति भूते क्वनिप्। राजानं कृतवान् राजकृत्वा। तुक्। ‘प्रागसत्कल्पं, स्वशक्त्या नृपं कृतवान् इत्यर्थः’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
96
=>
 [[C। ‘बुद्धिपूर्वं ध्रुवन् न त्वा राजकृत्वा पिता खलम्।’ भ। का। ६। १३०।]]
97
=>
 [[६। ‘सहेच’ (३-२-९६) इति क्वनिपि तुक्। सहकृत्वा = सहकारी। स्त्रियां ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीपि रेफादेशे च सहकृत्वरी इति रूपम्। ]]
98
=>
 [[७। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति मनिन्प्रत्यये, ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इति इण्णिषेधे च रूपम्। विश्वं कर्म अस्मात्, अस्य वा इति विश्वकर्मा = देवशिल्पिः।]]
99
=>
 [[८। ‘अलङ्कृञ्निराकृञ्--’ (३-२-१३६) इत्यादिना ताच्छीलिक इष्णुच् प्रत्ययः।]]
Capeller
German
ना॑ना Adv. verschiedentlich, mannigfach,
besonders (oft adj., bes. °—.) *Präp.
ohne (Instr., Abl. o. Acc.).
Grassman
German
nā́nā, auf verschiedene Weise, von verschiedenen Seiten, an verschiedenen Orten {102, 5}
{146, 4}
{203, 8}
{229, 5}
{288, 6}
{289, 11}
{427, 4}
{455, 3}
{621, 3}
{635, 12}
{677, 5}
{893, 10} (sántas)
{905, 1}.
Burnouf
French
नाना नाना indéc. [au comm. des composés] non unique,
nombreux, varié.
नानाध्वनि
m.
 esp. d'instrument de musique.
नानाप्रकार a. de formes variées.
नानारूप a. multiforme.
नानाविध a. (वि
धा) divisé en plusieurs parties,
divers, varié, multiple.
Stchoupak
French
नाना
adv. diversement, de diverses façons, en divers endroits
séparément, distinctement
iic. aussi a. varié, divers, de
toutes sortes
-त्व- nt. diversité, pluralité.
°गति- (qui se meut dans divers sens)
m.
 vent.
°तनु- a. qui a divers corps.
°दिग्-देश-
m.
 sg. diverses régions ou quartiers
-आत् de toutes
parts.
°देश-
m.
 sg. id.
divers pays
-ईय- -य- a. venant ou provenant de
divers pays.
°प्रकार- a. divers, varié, multiple.
°फलमय- a. consistant en divers fruits.
°बुद्धि-रुच्- a. dont l'esprit se plaît à diverses choses.
°भाव-
m.
 diverses natures ou entités.
°मन्त्रौघ-सिद्धिमन्त्- a. qui connaît une foule de diverses formules
magiques.
°मुख- a. tourné dans divers sens.
°रस- a. de goûts divers
plein de sentiments variés (dit d'une
œuvre littéraire).
°रूप- a. multiforme, multiple
nt.
pl.
 formes variées.
°वर्ण- a. multicolore
m.
pl.
 couleurs variées
°वर्णाकृति- a.
de couleurs et de formes variées.
°विध- a. de diverses sortes ou manières, multiple, multiforme.
°वेषाकृतिमन्त्- a. qui a divers aspects et déguisements variés.
°शस्त्र-प्रहरण- a.
pl.
 qui combattent avec des armes variées.
°स्त्री-
f.
pl.
 femmes de diverses castes.
नानात्यय- a. plein de divers dangers.
नानार्घ-महा-रत्नमय- a. fait de divers joyaux grands et précieux.
नानार्थ- a. qui a divers buts ou objets
qui a diverses significations
ou un sens différent.