नाथ (nAtha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 नाथ (ऋ) नाथृ r. 1st cl. (नाथति-ते)
	 1. To ask or beg.
	 2. To bless.
	 3. To
destroy.
	 4. To have wealth or power.
	 5. To be deceased. उपतापे पर०
आशिषि आत्म० ऐश्ये अर्थने च पर० भ्वा० सक० सेट् ।

 नाथ m.
  (-थः)
	 1. A master,  a lord.
	 2. A name of SIVA,  especially in the
form of a Linga
 it is usually compounded with some word relat-
ing to the legendary history of the Linga,  as Somanātha,  the
Linga set up by SOMA,  &c.
	 3. A name adopted by a class of Yogis, 
as GORAKSHANĀTHA,  &c.
	 4. A rope passed through the nose of a
draft ox.
 E.
  नाथ् to ask,  (from whom, ) and अच् aff.
  

Capeller Eng

English

 नाथ॑ n.
  refuge,  aid
 m.
  protector,  lord,  husband
 o.
  adj. 
dependent on,  occupied by,  endowed with (—°).

Yates

English

 नाथ (थः) 1.
m.
  A master,  a lord
Shi-
va
 a rope in the nose of oxen. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	 master
पारड्गत 	-	 pAraDgata 	-	 m.
  	-	 master
महापण्डित 	-	 mahApaNDita 	-	 m.
  	-	 master
पति 	-	 pati 	-	 m.
  	-	 master
प्रभु 	-	 prabhu 	-	 m.
  	-	 master
स्तात्रपति 	-	 stAtrapati 	-	 m.
  	-	 stationmaster
सेव्य 	-	  sevya 	-	 adj.
  	-	 master
अधिपति 	-	  adhipati 	-	 m.
  	-	 master
अधीश 	-	  adhIza 	-	 m.
  	-	 master
गुरु 	-	  guru 	-	 m.
  	-	 master
ईश 	-	  Iza 	-	 m.
  	-	 master
ईशान 	-	  IzAna 	-	 m.
  	-	 master
अध्यक्ष 	-	  adhyakSa 	-	 m.
  	-	 master
अधिभू 	-	  adhibhU 	-	 m.
  	-	 master
अभीक 	-	  abhIka 	-	 m.
  	-	 master
अर्य 	-	  arya 	-	 m.
  	-	 master
अवमति 	-	  avamati 	-	 m.
  	-	 master
इन 	-	  ina 	-	 m.
  	-	 master
ईशितृ 	-	  IzitR 	-	 m.
  	-	 master
कार 	-	  kAra 	-	 m.
  	-	 master

नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	 protector
नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	 lord
नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	 master
नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	  rope passed through the nose of a draft ox
नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	  husband
नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	  owner
नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	  possessor
नाथ 	-	 nAtha 	-	 n.
  	-	  refuge
नाथ 	-	 nAtha 	-	 n.
  	-	  help

नाथ 	-	 nAtha 	-	 m.
  	-	 protector
पालक 	-	 pAlaka 	-	 m.
  	-	 protector
रक्षक 	-	 rakSaka 	-	 m.
  	-	 protector
उद्गमनियामक 	-	 udgamaniyAmaka 	-	 n.
  	-	 surgeprotector  [ computer ]
अवितृ 	-	  avitR 	-	 adj.
  	-	 protector
आत्मरक्षक 	-	  AtmarakSaka 	-	 adj.
  	-	 protector
तार 	-	  tAra 	-	 adj.
  	-	 protector
परिरक्षण 	-	  parirakSaNa 	-	 adj.
  	-	 protector
परिरक्षितृ 	-	  parirakSitR 	-	 adj.
  	-	 protector
प्रतिपालक 	-	  pratipAlaka 	-	 adj.
  	-	 protector
वरूतृ 	-	  varUtR 	-	 adj.
  	-	 protector
प्रमति 	-	  pramati 	-	 f.
  	-	 protector
भुजि 	-	  bhuji 	-	 f.
  	-	 protector
गोप्तृ 	-	  goptR 	-	 m.
  	-	 protector
पाल 	-	  pAla 	-	 m.
  	-	 protector
भर्तृ 	-	  bhartR 	-	 m.
  	-	 protector
अधिवक्तृ 	-	  adhivaktR 	-	 m.
  	-	 protector
अधिष्ठातृ 	-	  adhiSThAtR 	-	 m.
  	-	 protector
अनुगोप्तृ 	-	  anugoptR 	-	 m.
  	-	 protector
अन्तु 	-	  antu 	-	 m.
  	-	 protector

 
   नाथ  nAtha  m.
    master   
   पारड्गत  pAraDgata  m.
    master    
   महापण्डित  mahApaNDita  m.
    master   
   पति  pati  m.
    master    
   प्रभु  prabhu  m.
    master   
   स्तात्रपति  stAtrapati  m.
   station  master    
   कूप  kUpa m.
   mast   
   कूपदण्ड  kUpadaNDa m.
   mast    
   सेव्य  sevya adj.
   master  
   अधिपति  adhipati m.
   master   
   अधीश  adhIza m.
   master  
   गुरु  guru m.
   master   
   ईश  Iza m.
   master  
   ईशान  IzAna m.
   master   
   अध्यक्ष  adhyakSa m.
   master  
   अधिभू  adhibhU m.
   master   
   अभीक  abhIka m.
   master  
   अर्य  arya m.
   master   
   अवमति  avamati m.
   master  
   इन  ina m.
   master       

Wilson

English

 नाथ (ऋ) नाथृ r. 1st cl. (नाथति-ते)
To ask or beg.
To bless.
To destroy.
To have wealth or power.
To be deceased.

 नाथ
m.
  (-थः)
1 A master,  a lord.
2 A name of ŚIVA,  especially in the form of a Liṅga
 it is usually
compounded with some word relating to the legendary history of the Liṅga,  as
Somanātha,  the Liṅga a set up by SOMA,  &c.
3 A name adopted by a class of Yogis,  as GORAKHNĀTH,  &c.
4 A rope passed through the nose of a draft ox.
E.
  नाथ to ask,  (from whom, ) and अच् aff.
  

Apte

English

नाथः [nāthḥ],  [नाथ्-अच्]

A lord,  master
 leader
 नाथे कुत- स्त्वय्यशुभं प्रजानाम् R.*
  5.13
2.73
3.45
 त्रिलोक˚,  कैलास˚ &c.
  भर्तुनाथा हि नार्यः Pratimā 1.25
 विजने$पि च नाथवानिवास्मि Bu. Ch.5.69.

A husband.

A rope passed through the nose of a draft-ox.

A possessor.

A protector
 अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि Rām.*
  2.53.17.Comp.   -हरिः a beast (पशु).

Apte 1890

English

 नाथः [नाथ्-अच्] 1 A lord,  master,  protector,  leader
 नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानां R. 5. 13,  2. 73,  3. 45
 त्रिलोक°,  कैलास° &c. 
2 A husband. 
3 A rope passed through the nose of a draft-ox. 
4 A possessor. 
Comp. 
हरिः a beast (पशु). 

Monier Williams Cologne

English

 नाथ॑ n.
  refuge,  help,  AV.
  
 TBr.
  

 नाथ॑ m.
  a protector,  patron,  possessor,  owner,  lord (often ifc. ,  esp.
   in names of gods and men,  e.g. गोविङ्द-,  जगन्- &c.
  
 but also mf(आ)n.  possessed of occupied by,  furnished with cf.
   स-)

 नाथ॑ m.
  a husband (esp.   in voc.
  ),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 a rope passed through the nose of a draft ox,  L.
 

 N.
  of sev. authors,  Cat.
 

Monier Williams 1872

English

 नाथ,  अम्,  n. refuge,  help
 (अस्),  m. a protector, 
patron,  master,  leader,  ruler,  lord,  (often at the end
of a comp.,  see जीवित-न्°,  पर्जन्य-न्°,  कु-न्°
 and
often used at the end of names of gods and men, 
see गोविन्द-न्°,  जगन्-न्°,  त्रैलोक्य-न्°)
 a hus-
band [cf. अ-न्°]
 a possessor [cf. स-नाथ,  possessed
of]
 a rope passed through the nose of a draft ox
[cf. नाथ-हरि]
 N. of an author
 [cf. अ-न्°,  कु-
न्°,  गोविन्द-न्°।]
—नाथ-काम,  अस्,  आ,  अम्,  Ved.
seeking for help or protection,  seeking a refuge.
—नाथ-कुमार,  अस्,  m.,  N. of a poet mentioned
in the Śārṅgadhara-paddhati.
—नाथ-त्व,  अम्,  n.
the office or dignity of a protector or patron,  pro-
tectorship,  patronage.
—नाथ-वत्,  आन्,  अती,  अत्, 
having a patron or protector,  having a master,  de-
pendant,  subservient,  subject
 (अती),  f. having a
husband.
—नाथ-विद्,  त्,  त्,  त्,  or नाथ-विन्दु,  उस्, 
उस्,  उ,  Ved. possessing or granting protection.
—ना-
थ-हरि,  इस्,  इस्,  इ,  carrying a master,  any animal
bridled by the nose.
—नाथ-हार,  अस्,  ई,  अम्,  taking
or carrying a master,  &c.

Macdonell

English

 नाथ nāth-á,  n.
  refuge,  help
 m.
  protector,  🞄guardian,  ruler,  lord,  possessor (of,  g. or —°)
 🞄husband (esp. in voc.)
 —° a.
  also in the possession 🞄of,  occupied by: -kāma,  a.
  seeking 🞄aid
 -vat,  a.
  (-ī) having a protector or 🞄husband: -tvā,  f.
  abst. ɴ..

Benfey

English

 नाथ नाथ् + अ,  m.
 
 1. A protector, 
MBh. 2292.
 2. A master,  a lord, 
Pañc. v. d. 90
 Rām.  1,  76,  19.
 3. A
husband,  Ragh. 12,  75.
 -- Comp.
 
अ-, 
adj.
 ,  f.
  था,  having no protector,  help-
less,  Rām.  6,  23,  21.
काल-,  m.
  a name
of Śiva,  MBh. 12,  10368.
कु-,  1. m.
 
a bad protector,  Bhāg. P. 9,  14,  28. 2.
adj.
  having a bad guide,  5,  14,  2.
गौरी-,  m.
  a name of Śiva,  Bhartṛ. 3, 
87.
चमू-,  m.
  a commander of an
army,  Bhāg. P. 4,  26,  3.
जगत्-एक-, 
m.
  monarch of the world,  Ragh. 5,  23.
जगन्नाथ,  i. e.
जगत्-,  m.
  a name of
Viṣṇu or कृष्ण,  MBh. 2,  729. जी-
वित-,  m.
  a husband,  Kumāras. 4,  3.
धर्म-,  m.
  a legitimate lord,  Rām. 
5,  33,  39.
नक्षत्र-,  m.
  the moon, 
Hariv. 16033.
नर-,  m.
  a king,  Rām. 
2,  68,  55 Gorr.
नाकि(न्)-,  m.
  a name
of Indra,  Śatr. 2,  7.
प्रजा-,  m.
  a king, 
Rājat. 5,  191.
प्राण-,  m.
  a husband.
भूमि-,  m.
  a king,  Lass. 14,  20. य-
दु-,  m.
  a name of Kṛṣṇa.
रघु-, 
m.
  Rāma.
रजनी-चय-,  m.
  the moon, 
Hit. ii. d. 107.
विश्व-,  m.
  1. a name
of Śiva. 2. a proper name,  Chr. p.
234,  1. 6.
स-, 
 I. adj.
  endowed,  Pañc.
76,  18.
 II. f.
  था,  a woman whose
husband is living.

Hindi

रक्षक

Apte Hindi

Hindi

नाथः
पुं*
  - नाथ् +  अच्
"प्रभु,  स्वामी,  रक्षक"

नाथः
पुं*
  - नाथ् +  अच्
पति

नाथः
पुं*
  - नाथ् +  अच्
भारवाही बैल की नाक में डाला हुआ रस्सा

Shabdartha Kaustubha

Kannada

नाथ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಾಮಿ /ಯಜಮಾನ /ಪ್ರಭು
निष्पत्तिः - > नाथृ (याञ्चोपतापैश्वर्याशीःषु) "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > नाथति ईश्वरो भवति
प्रयोगाः - > "नाथे श्रीपुरुषोत्तमे त्रिजगतामेकाधिपे चेतसा"
उल्लेखाः - > मु० मा०
नाथ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪತಿ /ಗಂಡ
प्रयोगाः - > "नाथो मे विपणिं गतो न गणयत्येषा सपत्नी च मां त्यक्त्वा मामिह पुष्पिणीति गुरवः प्राप्ता गृहाभ्यन्तरम्"

L R Vaidya

English

 nATa {% (I) m. %} 1. A protector,  master,  leader,  lord,  R.ii.73,  iii.45,  K.S.i.58
 2. a husband
 3. a rope passed through the nose of a draft ox.

Bopp

Latin

 नाथ m. (r. नाथ् s. अ nisi anom. a r. नी s. थ,  v. नीथ)
dominus,  tutor.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 नाथ guru of Svātmārāma (Gorakṣanātha?). W. p. 195.
Oxf. 233^b.

 नाथ Quoted by Kṣemarāja Hall p. 198.

 नाथ a commentator on Kālidāsa's poems. Quoted by
Mallinātha Oxf. 113^a. 126^a.

 नाथ (?) son of Murāri:
		Praśnamārga jy.

Indian Epigraphical Glossary

English

 Nātha (Ep. Ind.,  Vol. IX,  p. 313),  same as Nāyaka.

Lanman

English

 nāthá,  n. a refuge
 as m. protector
lord. [√nāth.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

mgon po
१) नाथ २) नायqक ३) महाकाल

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।
अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥
पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।
ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥
डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।
दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥
परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
-wordlist-
 
दरिद्र (पुं),  दुर्विध (पुं),  दुःस्थ (पुं),  दुर्गत (पुं),  निःस्व (पुं),  कीकट (पुं),  अकिञ्चन (पुं),  अधिप (पुं),  ईश (पुं),  नेतृ (पुं),  परिवृढ (पुं),  अधिभू (पुं),  पति (पुं),  इन्द्र (पुं),  स्वामिन् (पुं),  नाथ (पुं),  आर्य (पुं),  प्रभु (पुं),  भर्तृ (पुं),  ईश्वर (पुं),  विभु (पुं),  ईशितृ (पुं),  इन (पुं),  नायक (पुं),  नियोज्य (पुं),  परिचारक (पुं),  डिङ्गर (पुं),  किङ्कर (पुं),  भृत्य (पुं),  चेट (पुं),  गोप्य (पुं),  पराचित (पुं),  दास (पुं),  प्रेष्य (पुं),  परिस्कन्द (पुं),  भुजिष्य (पुं),  परिकर्मिन् (पुं),  परान्न (पुं),  परपिण्डाद (पुं),  परजात (पुं),  परैधित (पुं)

नाममाला

Sanskrit

राजन्,  अधिप,  पति,  स्वामिन्,  नाथ,  परिवृढ,  प्रभु,  ईश्वर,  विभु,  ईशान,  भर्तृ,  इन्द्र,  इन,  ईशितृ
राजाधिपः पतिः स्वामी नाथः परिवृढः प्रभुः ।
ईश्वरो विभुरीशानो भर्तेन्द्र इन ईशिता ॥ १० ॥
verse 0.1.1.10
page 0005

Vedic Reference

English

 Nātha in Vedic literature^1 appears only as a neuter meaning
‘protection, ’ and is of rare occurrence.^2 Generally,  too,  very
little appears in Vedic literature of practices such as those
which produced Anglo-Saxon society or the Roman patronatus.
1) Av. iv. 20,  9
 ix. 2,  17
 xviii. 1, 
13
 Taittirīya Brāhmaṇa,  i. 6,  4,  1.
Also in Av. xiii. 2,  37,  nātha-kāma, 
‘seeking help’
 xi,  1,  15,  nātha-vid, 
‘finding help’
 Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, 
xiv. 11,  23,  nātha-vindu,  ‘procuring
protection, ’ as the name of a Sāman, 
or chant.
2) In the post-Vedic literature,  on the
other hand,  the word is a masculine, 
meaning ‘protector, ’ and is very com-
mon.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नाथ,  ऋ ङ आशिषि । दवैश्येऽर्थे । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-आत्मं च-सकं-ऐश्ये अकं-सेट् ।) दन्त्यादिरयम् । ऋ,  अननाथत् । ङ, प्रणाथते प्रनाथते । दव उपतापः । आशी-रिष्टार्थाशंसनम् । ङित्त्वेऽपि शपथाशीर्गत्यनु-कारे इति नियमादाभ्यामाशिषोऽन्यत्र परस्मै-पदम् । नाथति शत्रुं बली उपतापयतीत्यर्थः ।नाथते श्रियं लोकः आशंसते इत्यर्थः । नाथतिधनी ईश्वरः स्यादित्यर्थः । नाथति भूपं भूमिंविप्रः प्रार्थयतीत्यर्थः । मार्गणैरथ तव प्रयो-जनं नाथसे किमु न भूभृतः पतिमिति भारवौयाचनमप्याशंसाविशेषः । आशिषि नित्य-मात्मनेपदमन्यत्र विभाषयेति केचित् । इतिदुर्गादासः ॥

 नाथः,  पुं,
   (नाथति ईश्वरो भवतीति । नाथऐश्ये + अच् ।) ऐश्ययुक्तः । तत्पर्य्यायः ।अधिपः २ ईशः ३ नेता ४ परिवृढः ५ अधिभूः६ पतिः ७ इन्द्रः ८ स्वामी ९ आर्य्यः १० प्रभुः११ भर्त्ता १२ ईश्वरः १३ विभुः १४ ईशिता १५इनः १६ नायकः १७ । इति हेमचन्द्रः । ३ । २३ ॥
(यथा,  रामायणे । २ । ४८ । १७ ।“स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 नाथ दवे (उपतापे) प० आशिषि आत्म० ऐश्येऽर्थने च पर०
 भ्वा०
  मक० सेट् नाथति दुनोति ईष्टे याचते इत्यर्थःनाथते आशंसते इत्यर्थः । अनाथीत् अनाथिष्ट । ननाथ-थे ऋदित् अननाथत् । नाथः । अणोपदेशत्वात् सतिनिमित्ते म णत्वम् प्रनाथति । याचने “सन्तुष्टमिष्टानितमिष्टदेतं नाथन्ति के नाम न लोकनाथम्” नैष० “आ-शिषि नाथः” पा० आशीर्वादे एवात्मनेपदविधानात्उपतापयाचनादौ परस्यैपदित्वम् अतएव काव्यप्र०“दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगम्” इति च्युतसंस्कृतिदोषेउदाहृत्योक्तं यथा अत्र अनुनाथते इति । सर्पिषोनाथते इत्यादावशिष्येव नाथतेरात्मनेपदं विहितम् ।“आशिषि नाथः” इति सू० अत्र तु याधनमर्थः तस्मात्“दीनं त्वामनुनाथति स्तनयुगमिति” पठनीयम् ।

 नाथ पु०
  नाथ ऐश्ये अच् । स्वामिनि ईश्वरे हेमच० । “अन-र्घ्यमर्घ्येण तमद्रि नाथः” कुमा० “त्रिलोकनाथेन सतांमथद्विषः” रघुः ।

Capeller

German

 नाथ॑ n.
  Zuflucht,  Hilfe
 m.
  Beschutzer, 
Gebieter,  Gatte.

Grassman

German

 (nāthá),  n.,  Hülfe [von nāth] in a-nāthá.
-ám AV. 4, 20, 9.

Burnouf

French

 नाथ नाथ m.
  maître
 protecteur.
		 Corde passée dans
le nez d'un bœuf de trait.
नाथवत् a. (sfx. वत्) qui a un maître,  un protecteur,  un
mari.

Stchoupak

French

 नाथ-
 m.
  protecteur,  maître,  seigneur,  possesseur,  mari 
 -त्व-
nt. qualité ou fonction de protecteur,  etc. 
 -वन्त्- a. qui a un
protecteur,  un maître 
 subordonné,  dépendant 
 -वती- f.
  (femme)
mariée 
 -वत्ता- f.
  fait d'avoir un protecteur,  un mari,  etc.
°मह्- a. qui honore son maître.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.