| YouTube Channel

नात्रानुवादः (nAtrAnuvAdaH)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वनु च नोच्यते”@} 2 घटादिः।
‘च’ कारात् हिंसायामपि।
‘वनु स्मरणे’ इति काशकृत्स्नः।
‘-- व्यापृतौ’ इति वोपदेवः।
अस्यायमर्थः इति विशिष्य नोच्यते
क्रियासामान्यार्थवाचित्वात्।
‘अनेकार्थत्वादित्यन्ये’ इति सि।
कौमुदी।
“यदि तानादिकस्यैवाऽत्रानुवादः स्यात्, तर्हि तनादिगणे ‘वनु’ इति कृतेन उदित्करणेनैव ‘उदितो वा’ 3 इत्याद्युदित्कार्यस्य सिद्धेरिह गणे पुनः 4 उदित्करणमनर्थकं स्यात्।
अतस्तानादिकस्य नात्रानुवादः
किं तु अपूर्व एवायं वनुधातुः” इति बालमनोरमायामुक्तम्।
“उदित्करणसामर्थ्यादयमन्यो धातुः, न तानादिकस्यायमनुवादः।
क्रियासामान्ये मित्त्वमात्रार्थे ह्यनुवादे तानादिक एवानुवाद्यः, न पुनः शब्दार्थः सम्भक्त्यर्थो वा” इति मा।
धा।
वृत्तिः इहानुसन्धेया।
‘धनपालस्तु वनोतिमेव प्रस्तुत्याह-- “वनुं घटादिषु पठन्ति द्रमिडाः।
तेषां 5 मित्संज्ञा।
वनयति।
आर्यास्तु विभाषा मित्त्व- मिच्छन्ति।
तेषां वानयति” इति पुरुषकारः 6।
‘याचने वनुते शब्दे संभक्तौ च वनेदिति।।’ 7 इति देवः।
वानकः-निका, वनकः- 8 वानकः-निका, विवनिषकः-षिका, वंवनकः-निका
वनिता-त्री, वनयिता-वानयिता-त्री, विवनिषिता-त्री, वंवनिता-त्री
निष्ठायाम्-वान्तम्, क्त्वायाम्-वत्वा- 9 वनित्वा
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिकचनतिवत् 10 ज्ञेयानि।
अनुपसृष्टे वनयन्-वानयन् इति मित्त्व- विकल्पेन रूपद्वयं भवति।
उपसृष्टे तु प्रवनयन् इत्येव।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५५२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८०३। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (७-२-५६)
04
=>
 [पृष्ठम्११९६+ २९]
05
=>
 (नित्यं)
06
=>
 (श्लो। १२५)
07
=>
 (श्लो। १२४)
08
=>
 [[१। ‘ग्लास्नावनुवमां च’ (गणसूत्रं भ्वादिः) इत्यनेनानुपसृष्टस्य धातोः मित्त्वं विकल्पेन भवति। मित्त्वपक्षे ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति उपधाह्रस्वः। तेन सर्वत्र णिजन्ते रूपद्वयमिति ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[२। अस्य धातोः उदित्त्वात् ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पनात् रूपद्वयमिति बोध्यम्। इडभावपक्षे ‘अनुदात्तोपदेशवनति--’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपः।]]
10
=>
 (४९४)