| YouTube Channel

नाडीव्रणः (nADIvraNaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नाडीव्रणः
noun
यः प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः सदागलद्व्रणः।
"बहुकालं यावत् औषधारोपणेन एव तस्य नाडीव्रणः सम्यक् जातः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नाडीव्रणः,
पुं,
 (नाडीसंलग्नो व्रणः ।) सर्व्वदा-गलद्व्रणः । नाली घा इति भाषा । इत्यमरः ।२ । ६ । ५४ ॥
तस्य निदानं यथा, --“यः शोथमामभिति पक्वमुपेक्षतेऽज्ञोयो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः ।अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य्य तस्यस्थानानि पूर्व्वविहितानि ततः सपूयः ॥
तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरिष्यते तुनाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी ॥
” * ॥
वातादिदोषभेदेन तस्य रूपाणि यथा, --“दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्चसंमूर्च्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ।तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूलाफेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपासु ॥
पित्तात्तृषाज्वरकरी परिदाहयुक्तापीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु चापि ।ज्ञेया कफाद्बहुघनार्ज्जुनपिच्छिलास्रास्तब्धा सकण्डुररुजा रजनीप्रवृद्धा ॥
दाहज्वरश्वसनमूर्च्छनवक्त्रशोषायस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि ।तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपात्घोरामसुक्षयकरीमिव कालरात्रिम् ॥
दोषद्बयाभिहतलक्षणदर्शनेनतिस्रो गतीर्व्यतिकरप्रभवास्तु विद्यात् ॥
”शल्यनिमित्तलक्षणं यथा, --“नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषुस्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति ।सा फेनिलं मथितमच्छमसृग्विमिश्र-मुष्णं करोति सहसा सरुजञ्च नित्यम् ॥
”असाध्यकृच्छ्रसाध्ययोर्लक्षणं यथा, --“नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येत्शेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः ॥
”इति माधवकरः ॥
* ॥
“विडङ्गत्रिफला कृष्णाचूर्णं लीढं समाक्षिकम् ।हन्ति कुष्ठं कृमीन्मेहनाडीव्रणभगन्दरान् ॥
”इति गरुडपुराणम् ॥
(अस्य चिकित्सान्तरं यथा, --“नाडीनां गतिमन्विष्य शस्त्रेणापाट्य कर्म्मवित् ।सर्व्वव्रणक्रमं कुर्य्यात् शोघनं रोपणादिकम् ॥
नाडीं वातकृतां साधु पाटितां लेपयेद्भिषक् ।प्रत्यक् पुष्पीफलयुतैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ॥
पैत्तिकीं तिलमञ्जिष्ठानागदन्तीनिशायुगैः ।श्लैष्मिकीं तिलयष्ट्याह्वनिकुम्भारिष्टसैन्धवैः ॥
शल्यजां तिलमध्वाज्यैर्लेपयेच्छिन्नशोधिताम् ।आरग्वधनिशाकालाच्चूर्णाज्यक्षौद्रसंयुता ।सृत्रवर्त्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी ॥
घोण्टाफलत्वङ्मदनात् फलानिपूगस्य च त्वक् लवणञ्च मुख्यम् ।स्नुह्यर्कदुग्धेन सहैष कल्कोवर्त्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीम् ॥
वर्त्तीकृतं माक्षिकसंप्रयुक्तंनाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ।दुष्टव्रणे यद्बिहितञ्च तैलंतत् सेच्यमानं गतिमाशु हन्ति ॥
जात्यर्कसम्पाककरञ्जदन्ती-सिन्धूत्थसौवर्च्चलयावशूकैः ।वर्त्तिः कृता हन्त्यचिरेण नाडींस्नुक्क्षीरपिष्टा सह चित्रकेण ॥
महिषदधिकोद्रवान्नमिश्रं हरति चिरविरूढाञ्च ।भुक्तं कङ्कुनिकामूलचूर्णमतिदारुणां हन्ति ॥
कृशदुर्ब्बलभीरूणां गतिर्म्मर्म्माश्रिता च या ।क्षारसूत्रेण तां भिन्द्यान्न शस्त्रेण कदाचन ॥
एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् ।सूचीं विदध्याद्गत्यन्ते चोन्नम्याशु च निर्हरेत् ॥
सूत्रस्यान्तं समानीय गाढबन्धनमाचरेत् ।ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत् ॥
क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न च्छिद्यते गतिः ।भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्य्यो वैद्येन जानता ॥
गुग्गुलुस्त्रिफलाव्योषैः समांशैराज्ययोजितः ।नाडीदुष्टव्रणं शूल-भगन्दरविनाशनः ॥
इति सप्ताङ्गगुग्गुलुः ॥
स्वर्ज्जिका सिन्धुदन्त्यग्निरूपिकानलनीलिका ।खरमञ्जरीबीजेषु तैलं गोमूत्रपाचितम् ॥
दुष्टव्रणप्रशमनं कफनाडीव्रणापहम् ॥
इति स्वर्ज्जिकाद्यं तैलम् ॥
समूलपत्रां निर्गुण्डीं पीडयित्वा रसेन तु ।तेन सिद्धं समं तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् ॥
हितं पामापचीनान्तु पानाभ्यञ्जननावनैः ।विविधेषु च स्फोटेषु तथा सर्व्वव्रणेषु च ॥
इति निर्गुण्डीतैलम् ।हंसपाद्यरिष्टपत्रं जातीपत्रं ततो रसैः ।तत्कल्कैश्च पचेत्तैलं नाडीव्रणविशोधनम् ॥
इति हंसपादादितैलम् ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे नाडीव्रणाधि-कारः ॥
)