| YouTube Channel

नाट्योक्तिः (nATyoktiH)

 
Apte Hindi
Hindi
नाट्योक्तिः
स्त्री*
 नाट्यम्-उक्तिः -
नाटकीय वाक्यविन्यास
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नाट्योक्तिः,
स्त्री,
 (नाट्ये नृत्यगीतादौ या उक्तिः ।)नाटकविषयकवचः । नटानां कर्म्म नाट्यंतत्रोक्तिः नाट्योक्तिः । इति भरतः ॥
तद्यथा ।आर्य्येति ब्राह्मणम् । क्षत्त्रियं महाराजेति ।सखीं हलेति । नीचं हण्डे इति । चेटीं हञ्जेइति । स्वामिनमार्य्यपुत्त्रेति । राजश्यालं राष्ट्रि-येति । समानं हंहो इति । राजानं देवेति ।सार्व्वभौमं भट्टेति । भगिनीपतिमावुत्तेति सम्बो-धयेत् । इति सङ्गीतदामोदरः ॥
गणिकायांअज्जुका । विद्वति भावः । जनके आवुकः ।कुमारे युषराजभर्त्तृदारकौ ॥
राज्ञि देवभट्टा-रकौ । राजसुतायां भर्त्तृदारिका । कृताभिषे-कायां राज्ञ्यां देवी । इतरासु राज्ञीषु भट्टिनी ।अवध्योक्तौ अब्रह्मण्यम् । मातरि अम्बा ।बालायां वासूः । आर्य्ये मारिषः । ज्येष्ठा-भगिन्यां अन्तिका । निष्ठायां निर्व्वहणम् ।इत्यमरः । १ । ७ । ११ -- १५ ॥
(यथाच साहित्य-दर्पणे । ६ । १५४ -- १६० ।“अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम् ।सर्व्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्तद्भवेदपवारितम् ॥
रहस्यन्तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते ।त्रिपताककरेणान्यानपवार्य्यान्तरा कथाम् ॥
अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ।किं ब्रवीषीति यत् नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते ॥
श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत् स्यादाकाशभाषितम् ॥
दत्तां सिद्धाञ्च सेनाञ्च वेश्यानां नाम दर्शयेत् ।दत्तप्रायाणि बणिजां चेटचेट्योस्तथा पुनः ॥
वसन्तादिषु वर्ण्यस्य वस्तुनो नाम यद्भवेत् ॥
नाम कार्य्यं नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकम् ।नायिकानायकाख्यानां संज्ञाप्रकरणादिषु ॥
नाटिकासट्टकादीनां नायिकाभिर्विशेषणम् ।प्रायेण ण्यन्तकः साधिर्गमेः स्थाने प्रयुज्यते ॥
राजा स्वामीति देवेति भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः ।राजर्षिभिर्वयस्येति तथा विदूषकेण च ॥
राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यः सोऽपत्यप्रत्ययेन च ।स्वेच्छया नामभिर्षिप्रैर्षिप्र आर्य्येति चेतरैः ॥
वयस्येत्यथवा नाम्ना वाच्यो राज्ञा विदूषकः ।वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्य्यनाम्ना परस्परम् ॥
सूत्रधारं वदेद्भाव इति वै पारिपार्श्विकः ।सूत्रधारो मारिषेति हण्डे इत्यधमैः समाः ॥
वयस्येत्युत्तमैर्हंहो मध्यैरार्य्येति चाग्रजः ।भगवन्निति वक्तव्याः सर्व्वैर्देवर्षिलिङ्गिनः ॥
वदेद्राज्ञीञ्च चेटीञ्च भवतीति विदूषकः ।आयुष्मन्रथिनं सूतो वृद्ध तातेति चेतरैः ॥
वत्स पुत्त्रक तातेति नाम्ना गोत्रेण वा सुतः ।शिष्योऽनुजश्च वक्तव्योऽमात्य आर्य्येति चाधमैः ॥
विप्रैरयममात्येति सचिवेति च भण्यते ।साधो इति तपस्वी च प्रशान्तश्चोच्यते बुधैः ॥
अगृहीताभिधः पूज्यः शिष्याद्यैर्विनिगद्यते ।उपाध्यायेति चाचार्य्यो महाराजेति भूपतिः ॥
स्वामीति युवराजस्तु कुमारो भर्त्तृदारकः ।सौम्य भद्रमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारकः ॥
वाच्या प्रकृतिभी राज्ञः कुमारी भर्त्तृदारिका ॥
पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैस्त्रियः ।हलेति सदृशी प्रेष्या हञ्जे वेश्याऽञ्जका तथा ॥
कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरतीजनैः ।आमन्त्रणैश्च पाषण्डा वाच्याः स्वसमयागतैः ॥
शकादयश्च सम्भाष्या भद्रदत्तादिनामभिः ।यस्य यत् कर्म्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा ॥
तेनैव नाम्ना वाच्योऽसौ ज्ञेयाश्चान्ये यथोचि-तम् ॥
”)