| YouTube Channel

नाट्योक्ति (nATyokti)

 
शब्दसागरः
English
नाट्योक्ति
f.
 (-क्तिः) Dramatic phraseology.
E.
 नाठ्य and उक्ति expression.
Yates
English
नाट्यो-क्ति (क्तिः) 2.
f.
 Dramatic lan-
guage or phraseology.
Spoken Sanskrit
English
नाट्योक्ति nATyokti
f.
 dramatic phraseology
वाग्व्यापार vAgvyApAra
m.
 customary phraseology
नाट्योक्ति nATyokti
f.
 dramatic phraseology
Wilson
English
नाट्योक्ति
f.
 (-क्तिः) Dramatic phraseology.
E.
 नाट्य, and उक्ति expression.
Monier Williams Cologne
English
नाट्योक्ति
f.
 dramatic phraseology,
Sāh.
Apte Hindi
Hindi
नाट्योक्तिः
स्त्री*
 नाट्यम्-उक्तिः -
नाटकीय वाक्यविन्यास
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नाट्योक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಶಬ್ದ
विस्तारः - > "नाट्ये नृत्तगीतादौ उक्तिः"
नाट्योक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ನಟರು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಕರೆಯುವ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಶಬ್ದ
L R Vaidya
English
nAwya-ukti {% f. %} dramatic phraseology.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नाट्योक्तिः,
स्त्री,
 (नाट्ये नृत्यगीतादौ या उक्तिः ।)नाटकविषयकवचः । नटानां कर्म्म नाट्यंतत्रोक्तिः नाट्योक्तिः । इति भरतः ॥
तद्यथा ।आर्य्येति ब्राह्मणम् । क्षत्त्रियं महाराजेति ।सखीं हलेति । नीचं हण्डे इति । चेटीं हञ्जेइति । स्वामिनमार्य्यपुत्त्रेति । राजश्यालं राष्ट्रि-येति । समानं हंहो इति । राजानं देवेति ।सार्व्वभौमं भट्टेति । भगिनीपतिमावुत्तेति सम्बो-धयेत् । इति सङ्गीतदामोदरः ॥
गणिकायांअज्जुका । विद्वति भावः । जनके आवुकः ।कुमारे युषराजभर्त्तृदारकौ ॥
राज्ञि देवभट्टा-रकौ । राजसुतायां भर्त्तृदारिका । कृताभिषे-कायां राज्ञ्यां देवी । इतरासु राज्ञीषु भट्टिनी ।अवध्योक्तौ अब्रह्मण्यम् । मातरि अम्बा ।बालायां वासूः । आर्य्ये मारिषः । ज्येष्ठा-भगिन्यां अन्तिका । निष्ठायां निर्व्वहणम् ।इत्यमरः । १ । ७ । ११ -- १५ ॥
(यथाच साहित्य-दर्पणे । ६ । १५४ -- १६० ।“अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम् ।सर्व्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्तद्भवेदपवारितम् ॥
रहस्यन्तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते ।त्रिपताककरेणान्यानपवार्य्यान्तरा कथाम् ॥
अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ।किं ब्रवीषीति यत् नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते ॥
श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत् स्यादाकाशभाषितम् ॥
दत्तां सिद्धाञ्च सेनाञ्च वेश्यानां नाम दर्शयेत् ।दत्तप्रायाणि बणिजां चेटचेट्योस्तथा पुनः ॥
वसन्तादिषु वर्ण्यस्य वस्तुनो नाम यद्भवेत् ॥
नाम कार्य्यं नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकम् ।नायिकानायकाख्यानां संज्ञाप्रकरणादिषु ॥
नाटिकासट्टकादीनां नायिकाभिर्विशेषणम् ।प्रायेण ण्यन्तकः साधिर्गमेः स्थाने प्रयुज्यते ॥
राजा स्वामीति देवेति भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः ।राजर्षिभिर्वयस्येति तथा विदूषकेण च ॥
राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यः सोऽपत्यप्रत्ययेन च ।स्वेच्छया नामभिर्षिप्रैर्षिप्र आर्य्येति चेतरैः ॥
वयस्येत्यथवा नाम्ना वाच्यो राज्ञा विदूषकः ।वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्य्यनाम्ना परस्परम् ॥
सूत्रधारं वदेद्भाव इति वै पारिपार्श्विकः ।सूत्रधारो मारिषेति हण्डे इत्यधमैः समाः ॥
वयस्येत्युत्तमैर्हंहो मध्यैरार्य्येति चाग्रजः ।भगवन्निति वक्तव्याः सर्व्वैर्देवर्षिलिङ्गिनः ॥
वदेद्राज्ञीञ्च चेटीञ्च भवतीति विदूषकः ।आयुष्मन्रथिनं सूतो वृद्ध तातेति चेतरैः ॥
वत्स पुत्त्रक तातेति नाम्ना गोत्रेण वा सुतः ।शिष्योऽनुजश्च वक्तव्योऽमात्य आर्य्येति चाधमैः ॥
विप्रैरयममात्येति सचिवेति च भण्यते ।साधो इति तपस्वी च प्रशान्तश्चोच्यते बुधैः ॥
अगृहीताभिधः पूज्यः शिष्याद्यैर्विनिगद्यते ।उपाध्यायेति चाचार्य्यो महाराजेति भूपतिः ॥
स्वामीति युवराजस्तु कुमारो भर्त्तृदारकः ।सौम्य भद्रमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारकः ॥
वाच्या प्रकृतिभी राज्ञः कुमारी भर्त्तृदारिका ॥
पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैस्त्रियः ।हलेति सदृशी प्रेष्या हञ्जे वेश्याऽञ्जका तथा ॥
कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरतीजनैः ।आमन्त्रणैश्च पाषण्डा वाच्याः स्वसमयागतैः ॥
शकादयश्च सम्भाष्या भद्रदत्तादिनामभिः ।यस्य यत् कर्म्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा ॥
तेनैव नाम्ना वाच्योऽसौ ज्ञेयाश्चान्ये यथोचि-तम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नाट्योक्ति स्त्री नाट्ये उक्तिर्विशेषोक्तिः । लौकिकप्रसिद्धा-र्थकशब्दान्तरेण नाट्ये पदार्थान्तराणामुक्तौ तथा चकेषाञ्चित् शब्दानामन्यार्थे पारिभाषिकत्वं नाट्ये ज्ञेयम्सा च सा० द० निर्णीता यथा“अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं १ मतम् ।सर्वश्राव्यं प्रकाशं २ स्यात्तद्भवेदपवारितम् ३ । रहस्यन्तुयदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते । त्रिपताककरेणान्यानप-वार्य्यान्तरा कथा । अन्थोन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्तेतज्जनान्तिकम् ४ । किं ब्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्रं ।प्रयुज्यते । श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत्स्यादाकाशभाषितम् ५ ।दत्तां सिद्धाञ्च सेनाञ्च वेश्यानां नाम दर्शयेत् । दत्त-प्रायाणि बणिजां चेटचेट्योस्तथा पुनः । वसन्तादिषुवर्ण्यस्य वस्तुनो नाम यद्भवेत् । नाम कार्य्यं नाटकस्यगर्भतार्थप्रकाशकम् । नायिकानायकाख्यानां संज्ञा-प्रकरणादिषु । नाटिकासट्टकादीनां नायिकाभिर्विशेष-णम् । प्रायेण ण्यन्तकः साधिर्गमेः स्थाने प्रयुज्यते ।राजा स्वामीति देवेति भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः । राजर्षि-भिर्वयस्येति तथा विदूषकेण च । राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यःसोऽपत्यप्रत्ययेन च । स्वेच्छया नामभिर्विप्रैर्विप्र आर्येतिचेतरेः । वयस्येत्यथ वा नाम्ना वाच्यो राज्ञा विदूषकः ।वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्य्यनाम्ना परस्परम् । सूत्रधारोभवेद्भाव इति वै पारिपार्श्विकः । सूत्रधारो मारिषेतिहण्डे इत्यधमैः समाः । वयस्येत्युचमैर्हंहो मध्यै-रार्य्येति चाग्रजः । भगवन्निति वक्तव्याः सर्वैर्देवर्षि-लिङ्गिनः । वदेद्राज्ञीञ्च चेटीञ्च भवतीति विदूषकः ।आयुष्मन् रथिनं सूतो वदेत् तातेति चेतरः । वत्स पुत्रकतातेति नाम्ना गोत्रेण वा सुतः । शिष्योऽनुजश्चवक्तव्योऽमात्य आर्य्येति चाधमैः । विप्रैरयममात्येतिसचिवेति च भण्यते । साधो इति तपस्वी च प्रशान्त-श्चोच्यते बुधैः । अगृहीताभिधः पूज्यः शिष्याद्यैर्विनि-नद्यते । उपाध्यायेति चाचार्य्यो महाराजेति भूपतिः ।स्वामीति युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः । सौम्य भद्र-मुखेत्येवमधभैस्तु कुमारकः । वाच्या प्रकृतिभीराज्ञःकुमारी भर्तृदारिका । पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठ-मध्याधमैस्त्रियः । हलेति सदृशी प्रेष्या हञ्जे वेश्या-ऽर्जका तथा । कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरती-जनैः । आमन्त्रणैश्च पाषण्डा वाच्याः स्वसमयागतैः ।शकादयश्च सम्भाष्या भद्रदत्तादिनामभिः । यस्य यत्कर्मशिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा । तेनैव नाभ्नावाच्योऽसौ ज्ञेयाश्चान्ये यथोचितम्” । “अमरे तुवासुराचार्यस्तु मारिषः” वासुरधिकः पठितः ।