| YouTube Channel

नागलक्षण (nAgalakSaNa)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नागलक्षण ६ त० । नागानां भेदादिज्ञापके चिह्नभेदे अहि-शब्दे ५८१ पृ० तल्लक्षणादिकं सुश्रुतोक्तं दर्शितम् ।अग्निपुराणोक्तं शेषवासुकितक्षकलक्षणादिकमत्र प्रद-र्श्यते तच्च तत्र २९३ अ० उक्तं यथा“अग्निरुवाच नागादयोऽथ भावादि दंशस्थानानि कर्मच । सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते । शेषवासुकि-तक्षाख्याः कर्कर्टोऽब्जो महाम्बुजः । शङ्खपालश्च कलिकइत्यष्टौ नागवर्यकाः । दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्द्ध्वान्वितौक्रसात् । विप्रौ नृपौ विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु की-र्त्तितौ । तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः ।मणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः । व्यन्तरा दो-षमिश्रास्ते सर्पा दर्वीकराः स्मृताः । रथाङ्गलाङ्गलच्छ-त्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः । गोनसा मन्दगा दीर्घा म-ण्डलैर्विविधैश्चिताः । राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्य-गूर्द्धञ्च राजिभिः । व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश्च भूवर्षाग्नेयवायवः । चतुर्विघास्ते षड्विंशभेदाः षोडश गोनसाः ।त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः । येऽनुक्त-काले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः । आपाढादि-त्रिमासैः स्याद्गर्भो मासचतुष्टये । अण्डकानां शते द्वे चचत्व्यारिंशत् प्रसूयते । सर्पा ग्रसन्ति सूतौ तान् विनास्त्रीपुन्नपुंसकान् । उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात् कुक्षे-र्मासाद्गवेद्बहिः । द्वादशाहात् सुरोषः स्यात् दन्ताःस्युः सूर्यदर्शनात् । द्वात्रिंशत्, दिनविंशत्या चतस्रस्तेषु दं-ष्ट्रिकाः । कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका ।एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः । षण्मासा-न्मुच्यते कृत्त्या जीवेत् षष्टिसमाद्वयम् १२० । नागाः सूर्य्या-दिवारेशाः सप्त उक्ता टिवा निशि । खेषां षट् प्रति-वारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु । शङ्खेन वा महाब्जेनसह तस्योदयोऽथ वा । द्वयोर्वा नाडिकामन्त्रमन्त्रकंकुलिकोदयः । दुष्टः स कालः सर्वत्र सर्पदंशे विशेषतः ।कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयाश्विनी । विशाखार्द्रामघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी । हस्ता मन्दकुजौवारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः । षष्ठी रिक्ता शिवानिन्द्या पञ्चदशी चतुर्दशी । सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्ध-योगाश्च राशयः । एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डि-तम् । अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् । त्रयोद्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा । नक्तन्त्वेका-ङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश्च यमचोदिताः । दाही पिपीलिका-स्पर्शीकण्टशोथरुजान्वितः । सतोदो ग्रन्थिती दंशःमविषो न्यस्तनिर्विषः । देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्या-नकोटरे । रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे ।द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहेऽब्जे पर्वताग्रतः । बिलद्वारेजीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके । शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषुजम्बूडुम्बरकेषु च । वटे च जीर्णप्राकारे स्वास्यहृत्-कक्षजत्रुणि । तालौ शङ्खे गले मूर्घ्नि चिवुके नाभि-पादयोः । दंशोऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक्सुधीः । लिङ्गवर्णसमानश्च शुक्लवस्त्रोऽमलः शुचिः ।अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः । विवर्णवासाःपाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक् । शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्न-स्तिलाक्तककरांशुकः । आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पयुक्त-शिरोरुहः । कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः ।केशलुञ्ची तृणच्छेदो दुष्टा दूतास्तथैकशः । इडान्यावा वहेद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः । आभ्यां द्वाभ्यांपुष्टयाम्यान् विद्यात्स्त्रीपुन्नपुंसकान् । दूतः स्पृशतियद्गात्रं तस्मिन् दशमुदाहरेत् । दूताङ्घ्रिचलनं दुष्ट-मुत्थितिर्निश्चला शुभा । जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टोऽ-न्यत्र समागतः । जीवो गतागतैर्दुष्टः शुभो दूतनिवेदने ।दूतस्य वाक प्रदुष्ठा सा पूर्वामजार्द्धनिन्दिता । विमक्त्वै-स्तस्य वाक्यान्तैर्विषनिर्विषकालता । आद्यैः स्वरैश्चकाद्यैश्च वर्गैर्भिन्नलिपिर्द्विधा । स्वरजो बसुमान्वर्गी इतिज्ञेया च मातृका । वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु चचतुष्टयम् । नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः । दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः ।प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः । प्रस्थानेमङ्गलं वाक्यं गर्जितं मेघहस्तिनोः । प्रदक्षिणं फलेवृक्षे वामस्य च रुतं जितम् । शुभा गीतादिशब्दाःस्युरीदृशं स्यादसिद्धये । अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे वि-रुतं क्षुतम् । वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुर-जध्वजौ । क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलंसुराः । तण्डुला हेम रूप्यञ्च सिद्धयेऽभिमुखा अमी ।सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत् । गलस्थटङ्कोगोमायुगृध्रोलूककपर्दिकाः । तैलं कपालकार्पासा निषेधाभस्म नष्टये । विषरोगाश्च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः ।बिषदंशो ललाटं यात्यतोनेत्रं ततो मुखम् । आस्याच्चचरणौ नाड्यौ धातून् प्राप्नोति हि क्रमात्” ।