| YouTube Channel

नागपञ्चमी (nAgapaJcamI)

 
Spoken Sanskrit
English
नागपञ्चमी nAgapaJcamI
f.
 particular festival sacred to the nAgas
Monier Williams Cologne
English
नाग—पञ्चमी
f.
 a partic. festival sacred to the Nāgas (the 5th day in the light half of month Śrāvaṇa or in the dark h° of m° Āṣāḍhā),
L.
RTL.
 323
Apte Hindi
Hindi
नागपञ्चमी
स्त्री*
 नागः-पञ्चमी -
श्रावणशुक्ला पंचमी को मनाया जाने वाला उत्सव
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नागपञ्चमी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ರಾವಣಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿ
L R Vaidya
English
nAga-paMcamI {% f. %} a festical on the fifth day in the light half of Śrāvaṇa.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नागपञ्चमी
noun
श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चमी तिथिः।
"नागपञ्चम्यां जनाः नागेभ्यः दुग्धं यच्छन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नागपञ्चमी,
स्त्री,
 (नागप्रिया पञ्चमी । शाक-पार्थिवादिवत् समासः ।) आषाढी कृष्णापञ्चमी । तत्र मनसापूजा कर्त्तव्या । यथा, --“देवीपुराणे ।‘सुप्ते जनार्द्दने कृष्णे पञ्चम्यां भवनाङ्गने ।पूजयेन्मनसादेवीं स्नुहीविटपसंस्थिताम् ॥
पद्मनाभे गते शय्यां देवैः सर्व्वैरनन्तरम् ।पञ्चम्यामसिते पक्षे समुत्तिष्ठति पन्नगी ॥
’मनसादेवीं विषहरीम् । स्नुही सिजवृक्षः ।देवैरिति सहार्थे तृतीया ।‘देवीं सम्पूज्य नत्वा च न सर्पभयमाप्नुयात् ।पञ्चम्यां पूजयेन्नागाननन्ताद्यान् महोरगान् ॥
क्षीरं सर्पिस्तु नैवेद्यं देयं सर्पविषापहम् ॥
’मनसाध्यानम् । यथा, पद्मपुराणे ।‘देवीमम्बामहीनां शशधरवदनां चारुकान्तिंवदान्यांहंसारूढामुदारामरुणितवसनां सर्व्वदां सर्व्व-दैव ।स्मेरास्यां मण्डिताङ्गीं कनकमणिगणैर्नागरत्नै-रनेकै-र्वन्देऽहं साष्टनागामुरुकुचयुगलां भोगिनींकामरूपाम् ॥
’पुराणान्तरे ।‘अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मोऽथ तक्षकः ।कुलीरः कर्कटः शङ्खो ह्यष्टौ नागाः प्रकीर्त्तिताः ॥
शेषः पद्मो महापद्मः कुलिकः शङ्खपालकः ।वासुकिस्तक्षकश्चैव कालीयो मणिभद्रकः ॥
ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्कोटकधनञ्जयौ ॥
’गारुडेऽपि ।‘अनन्तं वासुकिं शङ्खं पद्मं कम्बलमेव च ।तथा कर्कोटकं नागं धृतराष्ट्रञ्च शङ्खकम् ॥
कालीयं तक्षकञ्चापि पिङ्गलं मणिभद्रकम् ।यजेत्तानसितान्नागान् दष्टमुक्तो दिवं व्रजेत् ॥
’अत्र च ।‘योऽसौ चानन्तरूपेण ब्रह्माण्डं सचराचरम् ।पुष्पवधारयेन्मूर्ध्नि तस्मै नित्यं नमो नमः ॥
’इत्यनेन प्रणवपूर्व्वेण मत्स्यपुराणोक्तेनानन्तं पूज-येत् ॥
रत्नाकरे ।‘पिचुमर्द्दस्य पत्राणि स्थापयेद्भवनोदरे ।स्वयञ्चापि तदश्नीयात् ब्राह्मणांश्चैव भोजयेत् ॥
’पिचुमर्द्दस्य निम्बस्य ॥
” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नागपञ्चमी स्त्री नागपूजाङ्गं पञ्चमी । आषाढकृक्ष-पञ्चम्यां तत्र वागाङ्गानां पूजाविधानात् तस्यास्तथात्वम् ।देवीपुराणे “सुप्ते जनार्द्धने कृष्णे पञ्चम्यां भवनाङ्गने ।पूजयेन् मनसादेवीं स्नुहीविटपसंस्थिताम् । पद्मनाभेगते शथ्यां देवैः सर्वैरनन्तरम् । पञ्चम्यामसिते पक्षेसमुत्तिष्ठिति पन्नगी” । मनसादेवीं विषहरीम् । स्नुहीसिजवृक्षः । देवैरिति सहार्थे तृतीया । “देवीं संपूज्यनत्वा च न सर्पभयमाप्नुयात् । पञ्चम्यां पूजयेन्नागान-नन्ताद्यान् महोरगान् । क्षीरं सर्पिस्तु नैवेद्यं देयंसर्पविषापहम्” । गारुडे “अनन्तं वासुकिं शङ्खंपद्मं कम्बलमेव च । तथा कर्कोटकं नागं धृतराष्ट्रञ्चशङ्खकम् । कालियं तक्षकञ्चापि पिङ्गलं मणिभद्रकम् ।यजेत्तानसितान्नानान् दष्टमुक्तो दिवं व्रजेत्” ।