| YouTube Channel

नाक (nAka)

 
शब्दसागरः
English
नाक
m.
(-कः) Heaven, paradise, æther. sky, atmosphere.
E.
not
with अक derived from happiness, and the privative prefixed
misery
in which there is no unhappiness. कम् अकम् दुःखम् तत्
नास्ति यत्र
Capeller Eng
English
ना॑क
m.
celestial vault, heaven, sky (±दिव॑स्)
adj.
painless, sorrowless.
Yates
English
नाक (कः) 1.
m.
Heaven, sky.
Spoken Sanskrit
English
नाक - nAka -
m.
- heaven
स्वर्ग - svarga -
m.
- heaven
स्वर्गलोक - svargaloka -
adj.
- heaven
स्वर् - svar - adverb - heaven
विहा - vihA - adverb - heaven
द्यु - dyu -
f.
- heaven
द्यो - dyo -
f.
- heaven
इडा - iDA -
f.
- heaven
भुविस् - bhuvis -
f.
- heaven
सोमधारा - somadhArA -
f.
- heaven
सुवर् - suvar -
ind.
- heaven
अपवर्ग - apavarga -
m.
- heaven
शाश्वत - zAzvata -
m.
- heaven
व्योमन् - vyoman -
m.
- heaven
सूम - sUma -
m.
- heaven
सुरपथ - surapatha -
m.
- heaven
सुरलोक - suraloka -
m.
- heaven
अक्षयलोक - akSayaloka -
m.
- heaven
अमानुषलोक - amAnuSaloka -
m.
- heaven
अवरोह - avaroha -
m.
- heaven
नाक - nAka -
m.
- tin
त्रपु - trapu -
n.
- tin
पात्र - pAtra -
n.
- tin
बङ्ग - baGga -
n.
- tin
लघु - laghu -
adj.
- tiny
सूक्ष्म - sUkSma -
adj.
- tiny
आनील - AnIla -
m.
- tin
गिरिसार - girisAra -
m.
- tin
तीर - tIra -
m.
- tin
पाटीर - pATIra -
m.
- tin
पूतिगन्ध - pUtigandha -
m.
- tin
बार्बरीट - bArbarITa -
m.
- tin
प्रलम्ब - pralamba -
m.
- tin
ह्लीकु - hlIku -
m.
- tin
ह्रीकु - hrIku -
m.
- tin
सुरेभ - surebha -
n.
- tin
आलीनक - AlInaka -
n.
- tin
आपूष - ApUSa -
n.
- tin
कुरूप्य - kurUpya -
n.
- tin
कुटिल - kuTila -
n.
- tin
नाक - nAka -
m.
- tin
नाक - nAka -
m.
- heaven
नाक - nAka -
adj.
- painless
नाक - nAka -
m.
- sun
नाक - nAka -
m.
- vault of heaven
नाक - nAka -
m.
- firmament
नाक - nAka -
m.
- sky
नाक nAka
m.
heaven
स्वर्ग svarga
m.
heaven
उच्छ्वसिति { उच्छ्वस् } ucchvasiti { ucchvas } verb heave
प्रलुठति { प्रलुठ् } praluThati { praluTh } verb heave
विजते { विज् } vijate { vij } verb heave
विकिरति { विकॄ } vikirati { vikRR } verb heave
स्वर्गलोक svargaloka
adj.
heaven
स्वर् svar adverb heaven
विहा vihA adverb heaven
द्यु dyu
f.
heaven
द्यो dyo
f.
heaven
इडा iDA
f.
heaven
भुविस् bhuvis
f.
heaven
सोमधारा somadhArA
f.
heaven
सुवर् suvar
ind.
heaven
अपवर्ग apavarga
m.
heaven
शाश्वत zAzvata
m.
heaven
व्योमन् vyoman
m.
heaven
सूम sUma
m.
heaven
सुरपथ surapatha
m.
heaven
नाक nAka
m.
heaven
स्वर्ग svarga
m.
heaven
उच्छ्वसिति { उच्छ्वस् } ucchvasiti { ucchvas } verb heave
प्रलुठति { प्रलुठ् } praluThati { praluTh } verb heave
विजते { विज् } vijate { vij } verb heave
विकिरति { विकॄ } vikirati { vikRR } verb heave
स्वर्गलोक svargaloka
adj.
heaven
स्वर् svar adverb heaven
विहा vihA adverb heaven
द्यु dyu
f.
heaven
द्यो dyo
f.
heaven
इडा iDA
f.
heaven
भुविस् bhuvis
f.
heaven
सोमधारा somadhArA
f.
heaven
सुवर् suvar
ind.
heaven
अपवर्ग apavarga
m.
heaven
शाश्वत zAzvata
m.
heaven
व्योमन् vyoman
m.
heaven
सूम sUma
m.
heaven
सुरपथ surapatha
m.
heaven
Wilson
English
नाक
m.
(-कः) Heaven, paradise, æther, sky, atmosphere.
E.
not, with अक derived from happiness, and the privative
prefixed, misery
in which there is no unhappiness.
Apte
English
नाक [nāka],
a.
[न कम् अकं दुःखम्
तन्नास्ति यत्र नभ्राडित्यादि नि˚ प्रकृति- भावः] Happy, painless
तन्नाकं तद्विशोकम् Ch.
Up.*
2.1.5.
कः Heaven
आनाकरथवर्त्मनाम्
R.*
1.5
15.96.
Vault of heaven, upper sky, firmament.
The sun.
Comp.
-आपगा the heavenly Ganges. -ईशः, -ईश्वरः
N.
of Indra. -ओकस्
m.
a god.
चरः a god.
a demigod
-नदी the heavenly Ganges. -नाथः, -नायकः an epithet of Indra
नाकनायकनिकेतनमाप
N.
-नारी an Apsaras.
पृष्ठम् the uppermost heaven.
the vault of heaven. -लोकः the heavenly world. -वनिता an Apsaras. -सद्
m.
a god
सन्तर्पणो नाकसदां वरेण्यः
Bk.*
1.4.
a Gandharva
शिलाघनैर्नाकसदामुरःस्थलैः
Ki.*
8.32.
Apte 1890
English
नाक a. [न कं अकं दुःखं
तन्नास्ति यत्र नभ्राडित्यादि नि° प्रकृतिभावः] Happy, painless.
कः 1 Heaven
आनाकरथवर्त्मनां R. 1. 5
15. 96.
2 Vault of heaven, upper sky, firmament.
Comp.
आपगा the heavenly Ganges.
ईशः,
ईश्वरः N. of Indra.
ओकस् m. a god.
चरः {1} a god. {2} a demi god.
नाथः,
नायकः an epithet of Indra.
पृष्ठं {1} the uppermost heaven. {2} the vault of heaven.
वनिता an Apsaras.
सद् m. a god
Bk. 1. 4.
Monier Williams Cologne
English
ना॑क
m.
(√ नम् [?]
according to,
Br.
&
Nir.
fr.
2. न॑
+
2. -अ॑क, ‘where there is no pain’ [?]
cf.
Pāṇ.
vi, 3, 75 and below
mfn.
) vault of heaven (with or
scil.
दिव॑स्), firmament, sky (generally conceived as threefold
cf.
त्रि-दिव, त्रि-नाक, and
AV.
xix, 27, 4
in
VS.
xvii, 67 there is a fivefold scale, viz. पृथिवी, अन्तरि-क्ष, दिव्, दिवो-नाक, and स्वर्-ज्योतिस्),
RV.
&c.
&c.
the sun,
Naigh.
i, 4
N.
of a Maudgalya,
ŚBr.
&c.
of a myth. weapon of Arjuna,
MBh.
of a dynasty,
VP.
ना॑क
mfn.
painless,
ChUp.
ii, 10, 5.
Monier Williams 1872
English
नाक नाक, अस्, m. (said to be fr. + अ-
क, where there is no unhappiness), heaven, the
vault or ceiling of heaven, the upper sky, the firma-
ment, sky, atmosphere, ether, paradise, (often in the
Veda with दिवो, gen. of 3. दिव्, or with उत्तम or
तृतीय
cf. त्रि-नाक, त्रि-दिव: in Vājasaneyi-
saṃhitā XVII. 67, the scale upwards is given as
follows, 1. पृथिवी, earth
2. अन्तरीक्ष, atmo-
sphere
3. दिव्, sky
4. दिवो-नाक, upper sky
5. स्वर्-ज्योतिस्, heaven of light or sphere of the
luminaries)
the sun (?)
N. of a Maudgalya
N. of
a mythical weapon of Arjuna
(अस्, आ, अम्), ‘pain-
less (?), N. of a dynasty.
—नाक-चर, अस्, आ, अम्,
walking in the sky (as the Pitṛs).
—नाक-नाथ,
अस्, m. or नाक-नाथक, अस्, m. ‘guardian of the
sky, an epithet of Indra.
—नाक-नायक, अस्, m.
‘chief of the sky, an epithet of Indra.
—नाकना-
यक-पुरोहित, अस्, m. ‘Indra's chief priest, an
epithet of Bṛhas-pati.
—नाक-पाल, अस्, m. guardian
or lord of the sky.
—नाक-पृष्ठ, अम्, n. ‘sky-
ceiling, the upper sky, the uppermost heaven.
—ना-
क-पृष्ठ्य, अस्, आ, अम्, being in the highest
heaven.
—नाक-लोक, अस्, m. the heavenly world.
—नाक-वनिता, f. ‘a nymph of heaven, an Apsaras.
—नाक-सद्, त्, त्, त्, resting in the firmament, in-
habiting the sky
(त्), m. an inhabitant of heaven,
a deity
(अस्), m. pl., N. of nine Ekāhas
(त्), f., N.
of an Iṣṭakā.
—नाकापगा (°क-आप्°), f. the river
of heaven, the heavenly Gaṅgā.
—नाकेश (°क-ईश),
अस्, m. ‘the lord of the sky, an epithet of Indra.
—नाकेश्वर (°क-ईश्°), अस्, m. ‘the lord of heaven,
a god.
—नाकौकस् (°क-ओक्°), आस्, m. ‘whose dwell-
ing is the sky, an inhabitant of heaven, a god.
Macdonell
English
नाक nā́ka,
m.
firmament, vault of heaven: 🞄-nadī,
f.
celestial Ganges
-nāyaka,
m.
ep. of 🞄Indra
-pati, -pālá,
m.
god
-puraṃdhri, 🞄f. Apsaras
-pṛṣṭha,
n.
vault of heaven
🞄-sád,
m.
denizen of heaven, celestial, god
🞄-strī,
f.
celestial female, Apsaras.
Benfey
English
नाक नाक,
n.
1. Heaven, MBh. 13,
4882.
2. The mystical name of a weapon,
MBh. 5, 3490.
--
Comp.
त्रि-,
n.
the three
heavens, Bhāg. P. 6, 13, 16.
Hindi
Hindi
स्वर्ग आकाश,
Apte Hindi
Hindi
नाकः
पुं*
- "न कम् अकम् दुःखम्, तत् नास्ति अत्र इति नि* प्रकृतिभावः"
स्वर्ग
नाकः
पुं*
- "न कम् अकम् दुःखम्, तत् नास्ति अत्र इति नि* प्रकृतिभावः"
"आकाश मंडल, ऊर्ध्वतर गगन, अन्तरिक्ष"
नाकः
पुं*
- "न कम् अकं दुःखम्, तन्नास्ति यत्र"
स्वर्ग
नाकः
पुं*
- "न कम् अकं दुःखम्, तन्नास्ति यत्र"
अन्तरिक्ष
नाकः
पुं*
- "न कम् अकं दुःखम्, तन्नास्ति यत्र"
सूर्य
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವರ್ಗ/ ದೇವಲೋಕ
व्युत्पत्तिः - > कं सुखम् - अकं तद्विरुद्धं दुःखम् नास्ति अकं दुःखमत्र
प्रयोगाः - > नाकेऽपि दीव्यत्तमदिव्यवाचि वचःस्रगाचार्यकवित् कविर्यः
उल्लेखाः - > नैष० १०-५९ |
विस्तारः - > दुःखेन सम्भिन्नं ग्रस्तमनन्तरम् अभिलाषोपनीतं तत्सुखं स्वःपदास्पदम् नाकस्तु त्रिदि-वेऽम्बरे - मेदि०
नाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ದೊರೆ
नाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಗನ/ ಆಕಾಶ
नाक
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದುಃಖವಿಲ್ಲದ
L R Vaidya
English
nAka {% m. %} 1. Heaven, आनाकरथवर्मनाम् R.i.5, xv.96
2. the upper sky, the firmament.
Bopp
Latin
नाक m. coelum. RAGH. 1. 5. 15. 96.
Lanman
English
nā́ka, m. vault of heaven, firmament.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
नाक 1. a) n. Chānd. Up. 2, 10, 5. Von Śaṃkara sehr künstlich erklärt.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skyo med
नाक
skyong byed
१) अवति २) उद्वेग (?) ३) क्षोभ ४) त्रपरः (?) ५) नाक ६) पालक ७) बिदधुननं (?) ८) रंहस ९) सृतन्द (?)
mkha'
१) अम्बर २) आकाश ३) ४) गगन ५) गो ६) दिव् ७) द्यौः ८) नभः ९) नाक १०) पुष्कर ११) रोदसी १२) व्योमन्
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्वर्गस्त्रिविष्टपं द्योदिवौ भुविस्तविषताविषौ नाकः
गौस्त्रिदिवमूर्ध्वलोकः सुरालयस्तत्सदस्त्वमराः ८७
देवाः सुपर्वसुरनिर्जरदेवतर्भुबर्हिर्मुखानिमिषदैवतनाकिलेखाः
वृन्दारकाः सुमनसस्त्रिदशा अमर्त्याः स्वाहास्वधाक्रतुसुधाभुज आदितेयाः ८८
गीर्वाणा मरुतोऽस्वप्ना विबुधा दानवारयः
-wordlist-
स्वर्ग (पुं), त्रिविष्टप (पुं), द्यो (स्त्री), दिव् (स्त्री), भुवि (स्त्री), तविष (पुं), ताविष (पुं), नाक (पुं), गो (स्त्री), त्रिदिव (क्ली), ऊर्ध्वलोक (पुं), सुरालय (पुं), अमर (पुं), देव (पुं), सुपर्वन् (पुं), सुर (पुं), निर्जर (पुं), देवता (पुं), ऋभु (पुं), बर्हिर्मुख (पुं), अनिमिष (पुं), दैवत (पुं), नाकिन् (पुं), लेख (पुं), वृन्दारक (पुं), सुमनस् (पुं), त्रिदश (पुं), अमर्त्य (पुं), स्वाहाभुज् (पुं), स्वधाभुज् (पुं), क्रतुभुज् (पुं), आदितेय (पुं), गीर्वाण (पुं), मरुत् (पुं), अस्वप्न (पुं), विबुध (पुं), दानवारि (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
स्वर्
स्वर्, स्वर्ग, सुरसद्मन्, त्रिदशावास, त्रिविष्टप, त्रिदिव, द्यो, गो, अमर्त्यभुवन, नाक, ऊर्ध्वलोक
स्वः स्वर्गः सुरसद्म त्रिदशावासस्त्रिविष्टपं त्रिदिवम्
द्यौर्गौरमर्त्यभुवनं नाकः स्यादूर्ध्वलोकश्च
verse 1.1.1.3
page 0001
नाक
नाक, अम्बर
संवर्तः परिवर्तश्च हायने कथ्यतेऽम्बरे नाकः
verse 5.1.1.801
page 0092
नाममाला
Sanskrit
स्वर्, द्यो, स्वर्ग, नाक, स्वर्वास, स्वर्गवास, द्योवास, त्रिदश
स्वर्द्यौः स्वर्गोऽथ नाकश्च तद्वासस्त्रिदशो मतः ५६
verse 0.1.1.56
page 0030
Mahabharata
English
Nāka, name of a weapon. § 563 (Bhagavadyānap.): V, 96, 3490 (will be employed by Arjuna).
Vedic Reference
English
1. Nāka denotes the ‘firmament’ in the Rigveda^1 and later.^2
It is often used with the epithet ‘highest’ (uttama)^3 or ‘third’
(tṛtīya)^4 referring to the threefold division of heaven, parallel
to the threefold division of earth, atmosphere, and sky (Div).
The Nāka is said to be on the third ridge (pṛṣṭha), above the
luminous space (rocana) of the sky.^5 Elsewhere^6 the series
earth, atmosphere, sky, and the firmament (nāka), heaven
(svar), the celestial light (jyotis), occurs. The word nāka
is explained in the Brāhmaṇas^7 as derived from na, ‘not,
and aka, ‘pain, because those who go there are free from
sorrow.
1) i. 60, 10
125, 5
iii. 2, 12
iv. 13,
5
vii. 86, 1
99, 2
viii. 103, 2
ix. 73, 4, etc.
2) Av. vii. 18, 1
xviii. 2, 47
xiii. 1, 7
Vājasaneyi Saṃhitā, xv. 10
Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa, xviii. 7, 10
Śata-
patha Brāhmaṇa, viii. 5, 3, 4, etc.
3) Av. iv. 14, 6
xi. 1, 4
Vājasaneyi
Saṃhitā, ix. 10
xii. 63.
4) Av. vi. 122, 4
ix. 5, 1. 4
xviii. 4, 3.
5) Vājasaneyi Saṃhitā, xv. 50.
6) Av. iv. 14, 3
Vājasaneyi Saṃhitā,
xvii. 67. In Rv. x. 121, 5, the earth
and sky (dyauḥ), and heaven (svar), and
the firmament (nāka), are all mentioned.
7) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, x. 1, 18
Satapatha Brāhmaṇa, viii. 4, 1, 24
Nirukta, ii. 14
and cf. Chāndogya
Upaniṣad, ii. 10, 5.
Cf. Macdonell, Vedic Mythology, p. 9
Max Müller, Sacred Books of the East,
32, 50, 56, 57.
2. Nāka is the name of a teacher in the Jaiminīya Upaniṣad
Brāhmaṇa.^1 Presumably he is identical with Nāka Maudgalya
(‘descendant of Mudgala’), who is mentioned in the Śatapatha
Brāhmaṇa, ^2 the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, ^3 and the Taittirīya
Upaniṣad.^4
1) iii. 13, 5.
2) xii. 5, 2, 1.
3) vi. 4, 4.
4) i. 9, 1.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नाकः,
पुं,
(न कं सुखमिति अकं दुःखम् तन्नास्त्य-त्रेति ।) स्वर्गः इत्यमरः
(यथा, भट्टिः ।“सन्तर्पणो नाकसदां वरेण्यः
”नभः इति निघण्टुः
यथा, महा-भारते १७२ ।“य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा
”क्ली, अस्त्रजातिविशेषः यथा, महाभारते ।५ ९६ ४० ।“काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसन्तज्जनं तथा ।सन्तानं नर्त्तकं घोरमास्यमादकमष्टमम्
एतैर्विद्धाः सर्व्व एव मरण यान्ति मानवाः
”क्षत्त्रियजातिविशेषः यथा, वायुपुराणे ।“नव नाकास्तु भोक्ष्यन्ति पुरीं चम्पावतीं नृपाः
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नाक
पु०
कमकं दुःखं तन्नास्ति यत्र नभ्राडित्या० नि०प्रकृतिभावः स्वर्गे अमरः “यन्न दुःखेन संमिन्नंन ग्रस्तमनन्तरम् अभिलाषोपनीतं तत् सुखंस्वःपदास्पदम्” श्रुतौ हि स्वर्गस्य दुःखशून्यत्वमुक्तम् ।दुःखराहित्येन सुखकरे
त्रि०
“वैश्वानरः प्रत्नथा नाक-मारुह दिवः पृष्ठे” ताण्ड्यब्रा० “नाकं दुःखरा-हित्येन सुखकरं रथम्” भा० नमसि निघण्टुः स्वर्गा-न्तरिक्षसाधारणनामसु तस्य कीर्त्तनात् राजभेदे
पु०
“नव् नाकास्तु भोक्ष्यन्ति पुरीं चम्पावतीं नृपाः ।मथुरां पुरीं रम्यां नागाः भोक्ष्यन्ति सप्त वै”वामनपु०
Capeller
German
ना॑क
m.
das Himmelsgewölbe (auch mit
दिव॑स्) der Himmel.
Grassman
German
nā́ka, m., Himmelsgewölbe, Himmelskuppe, Himmel
insbesondere 2〉 divás nā́ka die Kuppe oder das Gewölbe des Himmels.
-as {947, 5}.
-am {68, 10}
{85, 7}
{139, 4}
{164, 50}
{236, 12}
{239, 10}
{355, 1}
{371, 2}
{408, 12}
{435, 2}
{449, 2}
{490, 12}
{574, 1}
{602, 1}
{615, 2}
{661, 8}
{916, 16}
{939, 4}. 2〉 {34, 8}
{309, 5}.
-asya rocané {19, 6}
pṛṣṭhé {125, 5}
sā́navi {712, 2}.
-e {797, 11}. _{797, 12}
{949, 6}. _{949, 7}
{956, 2}. 2〉 {785, 4}
{797, 10}.
Burnouf
French
नाक नाक
m.
ciel, atmosphère
paradis.
नाकनाथ
m.
le maître du ciel, Indra.
नाकिन्
m.
dieu du ciel.
Stchoupak
French
नाक-
m.
ciel, voûte céleste, firmament
u. d'une arme mythique
a.
sans douleur
-तस् du ciel
-इन्-
m.
être céleste, dieu.
°चर- a. qui se meut dans le ciel.
°नारी-
f.
femme céleste, Apsaras.
°पाल-
m.
gardien ou roi du ciel.
°पृष्ठ- nt. voûte céleste
ciel suprême
-य- a. qui s'y
trouve.
°लोक-
m.
monde céleste.
°स्त्री-
f.
= °नारी-।
नाकौकस्-
m.
habitant du ciel, dieu.