| YouTube Channel

नस्यं (nasyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नस्यं,
क्ली,
 (नासिकायै हितम् । नासिका + यत् ।नसादेशश्च ।) नासिकादेयचूर्णादि । तत्-पर्य्यायः । नस्तम् २ लावणम् ३ । इति रत्न-माला ॥
यथा, वैद्यकपरिभाषायाम् ।“वमनं रेचनं नस्यं निरूहश्चानुवासनम् ।ज्ञेयं पञ्चविधं कर्म्म मात्रा तस्य प्रवक्ष्यते ॥
”नासाद्वारा देयौषधविशेषः । यथा, --“प्रस्थे द्वे गण्डमालानां क्वाथयेत् द्रोणमम्भसाम् ।चतुर्भागावशेषेण तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥
काञ्जिकस्याढकं दत्त्वा पिष्टान्येतानि दापयेत् ।पुनर्नवां गोक्षुरकं सैन्धवं त्र्युषणं वचा ॥
सरलं सुरदारुश्च बृहती कण्टकारिका ।नस्यपानाद्धरत्येव कर्णशूलं हनुग्रहम् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
अपि च ।“सिद्धार्थकवचाहिङ्गुकरञ्जं देवदारु च ।मञ्जिष्ठा त्रिफला श्वेता शिरीषो रजनीद्बयम् ॥
प्रियङ्गुनिम्बत्रिकटु गोमूत्रेणावघर्षितम् ।नस्यमालेपनञ्चैव स्नानमुद्बर्त्तनं तथा ॥
अपस्मारविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ।भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शासनम् ॥
”इति गारुडे १९९ अध्यायः ॥
(यथां च ।“नस्यन्तत् कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं तदौषधम् ।नावनं नस्यकर्म्मेति तस्य नामद्वयं मतम् ॥
नस्यभेदो द्बिधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनन्तथा ।रेचनं कर्षणं प्रोक्तं स्नेहनं बृंहणं मतम् ॥
कफपित्तानिलध्वंसे पूर्व्वमध्यापराह्णके ।दिनस्य गृह्यते नस्यं रात्रौ वाप्युत्कटे गदे ॥
नस्यं त्यजेद्भोजनान्ते दुर्द्दिने चापि तर्पणे ।तथा नवप्रतिश्यायी गर्भिणी गरदूषितः ॥
अजीर्णी दत्तवस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः ।क्रुद्धः शोकाभिभूतश्च तृषार्त्तो वृद्धबालकौ ॥
वेगावरोधी तापी च स्नातुकामश्च वर्ज्जयेत् ।अष्टवर्षस्य बालस्य नस्यकर्म्म समाचरेत् ॥
अशीतिवर्षादूर्द्धञ्च नावनं नैव दीयते ।अथ वैरेचनं नस्यं ग्राह्यं तैलैः सुतीक्ष्णकैः ॥
तीक्ष्णभेजससिद्धैर्वा स्नेहैः क्वाथै रसैस्तथा ।नासिकारन्ध्रयोरष्टौ षट् चत्वारश्च विन्दवः ॥
प्रत्येकं रेचने योज्या मुख्यमध्यान्तमात्रया ।नस्यकर्म्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् ॥
हिङ्गुः स्याद्यवमात्रस्तु माषैकं सैन्धवं मतम् ।क्षीरञ्चैवाष्टशाणं स्यात् पानीयञ्च त्रिकार्षिकम् ॥
कार्षिकं मधुरं द्रव्यं नस्यकर्म्मणि योजयेत् ॥
अवपीडः प्रधमनं द्वौ भेदावपरौ स्मृतौ ।शिरो विरेचनस्थाने तौ तु देयौ यथायथम् ॥
कल्कीकृतादौषधाद्यः पीडितो निःसृतो रसः ।सोऽवपीतः समुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्रव्यसमुद्भवः ॥
षडङ्गुला द्विवक्त्राया नाडीचूर्णन्तया धमेत् ।तीक्ष्णङ्कोलमितं वक्त्रवातैः प्रधमनं हितम् ॥
ऊर्द्ध्वजत्रुगते रोगे कफजे स्वरसंक्षये ।अरोचके प्रतिश्याये शिरःशूले च पीनसे ॥
शोफापस्मारकुष्ठेषु नस्यं वैरेचनं हितम् ।भीरुस्त्रीकृशबालानां नस्यं स्नेहेन शस्यते ॥
गलरोगे सन्निपाते निद्रायां विषमज्वरे ।मनोविकारे क्रमिषु युज्यते चावपीडनम् ॥
अत्यन्तोत्कटदोषेषु विसंज्ञेषु च दीयते ।चर्णं प्रधमनन्धीरैस्तद्धि तीक्ष्णतरं यतः ॥
नस्यं स्याद्गुडशुण्ठीभ्याम्पिप्पल्या सैन्धवेन च ।जलपिष्टेन तेनाक्षिकर्णनासाशिरोगदाः ॥
हनुमन्यागलोद्भूता नश्यन्ति भुजपृष्ठजाः ।मधूकसारकृष्णाभ्यां वचा मरिचसैन्धवैः ॥
नस्यङ्कोष्णजले पिष्टं दद्यात् संज्ञा प्रबोधनम् ॥
अपस्मारे तथोन्मादे सन्निपातेऽपतन्त्रके ॥
”इति मध्यखण्डे विंशेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
“नस्यकर्म्म यथाकालं यो यथोक्तं निषेवते ।न तस्य चक्षुर्न घ्राणं न श्रोत्रमुपहन्यते ॥
न स्युः श्वेता न कपिलाः केशाः श्मश्रूणि वा पुनः ।न च केशाः प्रलुट्यन्ते वर्द्धन्ते च विशेषतः ।मन्यास्तम्भःशिरःशूलमर्द्दितं हनुसंग्रहः ॥
पीनसार्द्धावभेदौ च शिरःकम्पश्च शाम्यति ।सिराः शिरःकपालानां सन्धयः स्नायुकण्डराः ॥
नावनप्रीणिताश्चास्य लभन्तेऽभ्यधिकं बलम् ॥
मुखं प्रसन्नोपचितं स्वरः स्निग्धः स्थिरो महान् ।सर्व्वेन्द्रियाणां वैमल्यं बलं भवति चाधिकम् ॥
न चास्य रोगाः सहसा प्रभवन्त्यूर्द्ध्वजत्रुजाः ।जीर्य्यतश्चोत्तमाङ्गे च जरा न लभते बलम् ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥
“औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो वा नासि-काभ्यां दीयत इति नस्यं तद्द्विविधं शिरोविरे-चनं स्नेहनञ्च । तद्द्विविधमपि पञ्चधा । तद्-यथा । नस्यं शिरोविरेचनं प्रतिमर्शोऽवपीडःप्रधमनञ्च । तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनञ्चनस्यविकल्पः प्रतिमर्शः शिरोविरेचनविक-ल्पोऽवपीडः प्रधमनञ्च । ततो नस्यशब्दःपञ्चधा निपातितः । तत्र यः स्नेहनार्थं शून्य-शिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां बलजननार्थं दृष्टि-प्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन्वैशेषिको नस्यशब्दः । तत्तु नस्यं देयं वाता-भिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुण-कर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघातनासारोगस्यशोषापबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारु-णप्रवाधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु चवातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ॥
”“तत्रैतद्द्विविधमभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्व्वाह्णेश्लेष्मरोगिणां मध्याह्ने पित्तरोगिणामपराह्णेवातरोगिणाम् ॥
”इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने ४० अध्याये ॥
)नासाया हिते तत्सम्बन्धिनि च, त्रि । प्रग्रहे, पुं । इति संक्षिप्तसारव्याकरणम् ॥