| YouTube Channel

नस्तः (nastaH)

 
Apte
English
नस्तः [nastḥ], The nose. -स्तम् A sternutatory, snuff. -स्ता A hole bored in the septum of the nose.
Comp.
 -ऊतः an ox led by a string through the nose.
Apte 1890
English
नस्तः The nose.
स्तं A sternutatory, snuff.
स्ता A hole bored in the septum of the nose.
Comp.
ऊतः an ox led by a string through the nose.
Apte Hindi
Hindi
नस्तः
पुं*
 - नस् + क्त
नाक
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 घ्राणम्, नासा, नासिका, नसा, नस्या, घोणा, गन्धवाहः, गन्धज्ञा, गन्धनाली, घ्रतिः, नाः, नस्तः, नासिक्यम्, नासिक्यकम्, सिङ्घिनी, विकूणिका, तनुभस्रा, नक्रम्, नकुटम्, नर्कुटकम्
noun
अवयवविशेषः, जिघ्रते अनेन इति।
"न्यायमतेन घ्राणस्य गन्धग्राहित्वम् इति गुणः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नस्तः,
पुं,
 (नसते कुटिलतां प्रकाशयत्यनेनेति ।नस् + क्तः । बाहुलकात् इडभावः ।) नासिका ।इति शब्दमाला ॥
(यथा, महाभारते । ५ ।१३१ । १० ।“नेत्राभ्यां नस्ततश्चैव श्रोत्राभ्याञ्च समन्ततः ।प्रादुरासन् महारौद्राः सधूमाः पावकार्च्चिषः ॥
”)नस्ये, क्ली । इति रत्नमाला ॥
पञ्चविधनस्त-कर्म्माणि यथा, --“प्रतिमर्षोऽवपीडश्च नस्यं प्रधमनन्तथा ।शिरोविरेचनञ्चैव नस्त कर्म्म तु पञ्चधा ॥
ईषदुच्छ्वसनात् स्नेहो यावान् वक्तं प्रपद्यते ।नस्ते निषिक्तस्तं विद्यात् प्रतिमर्षं प्रमाणतः ॥
प्रतिमर्षश्च नस्यार्थं करोति च न दोषभाक् ।शोधनः स्तम्भनस्तु स्यादवपीडो द्बिधा मतः ॥
अवपीड्य दीयते यस्मादवपीडस्ततः स्मृतः ।स्नेहार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां तथा ॥
बलार्थं दीयते स्नेहो नस्तशब्दोऽत्र वर्त्तते ।नस्यस्य स्नैहिकस्यात्र देयास्त्वष्टौ तु विन्दवः ॥
प्रत्येकशो नस्तकयोर्नृणामिति विनिश्चयः ॥
”इति वैद्यकपरिभाषा ॥
“शुक्तिश्च पाणिशुक्तिश्च मात्रास्तिसः प्रकी-र्त्तिताः ।द्वात्रिंशद्बिन्दवश्चात्र शुक्तिरित्यभिधीयते ॥
द्विशुक्ती पाणिशुक्तिश्च देयास्तु कुशलैर्नरैः ।तैलं कफे च वाते च केवले पवने वसाम् ॥
दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्म्मज्जां समारुते ।ध्मापनं रेचनं चूर्णं युञ्ज्यात्तं मुखवायुना ॥
षडङ्गुलद्बिमुखया नाड्या भेषजगर्भया ।स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति ॥
शिरोविरेचनद्रव्यैः स्नेहैर्वातैः प्रसाधितैः ।शिरोविरेचनं दद्यात् रोगेष्वेतेषु बुद्धिमान् ॥
गौरवे शिरसः शूले जाड्ये स्यन्दे गलामये ।शोथगण्डक्रिमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे ॥
तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम् ।भुक्तभक्तशिरः स्नातस्नातुकामसुतासृजाम् ॥
नवपीनसरोगार्त्तसूतिकाश्वासकासिनाम् ।शुद्धानां दत्तवस्तीनां तथा नार्त्तवदुर्द्दिने ॥
अन्यत्रात्ययिके व्याधौ नैषां नस्यं प्रयोजयेत् ।न नस्यं न्यूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे ।न चोनद्बादशे धूमः कवडो नोनपञ्चमे ॥
न शुद्धिर्न्यूननवमे न चातिक्रान्तसप्ततौ ।आजन्ममरणं शस्तं प्रतिमर्षन्तु वस्तिवत् ॥
”इति सारकौमुदी ॥